Athléimneacht Chóir

Uirbeach

Príomhtheachtaireachtaí

• Ón leibhéal áitiúil go dtí an leibhéal domhanda, is iad na daoine agus na pobail is leochailí is mó atá i mbaol ó thionchair an athraithe aeráide, is lú atá in ann oiriúnú dóibh, agus is lú seans go n-éistfear leo, go n-aithneofar iad agus go mbainfidh siad tairbhe as gníomhaíochtaí oiriúnaithe. Aithnítear le straitéisí athléimneachta córa dáileadh míchothrom thionchair an athraithe aeráide ar dhaoine agus ar áiteanna, na réamhriachtanais mhíchothroma, agus na cumais (sóisialta, eacnamaíoch, polaitiúil, a bhaineann leis an tsláinte etc.) chun oiriúnú do na tairbhí a sholáthraítear le gníomhaíochtaí oiriúnúcháin agus chun páirt a ghlacadh iontu.
• Is príomhghné é an coincheap ‘gan aon duine a fhágáil ar lár’ i mbeartais de chuid an Aontais a bhaineann leis an oiriúnú don athrú aeráide le déanaí agus a bheidh ann amach anseo, lena n-áirítear pacáiste beartais an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip agus Misean an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide. Le Straitéis nua an Aontais Eorpaigh um an Oiriúnú go háirithe, cuireadh béim shainráite ar athléimneacht chóir.
• Chun a áirithiú nach bhfágfar aon duine ar lár, ní mór díriú ar ghnéithe cothromais ag gach céim den phleanáil oiriúnaithe, den chur chun feidhme agus den fhaireachán, agus ar gach leibhéal rialachais. Tá rannpháirtíocht fhóinteach grúpaí leochaileacha sna próisis sin ríthábhachtach freisin.

Athléimneacht chóir - neamhionannais i rioscaí aeráide agus i ngníomhaíocht oiriúnaithe a shárú

Is iad na daoine is leochailí - mar gheall ar a n-aois, a sláinte, a n-áit chónaithe, nó a stádas socheacnamaíoch - agus na córais is mó atá i mbaol ó thionchair an athraithe aeráide, is lú an cumas acu oiriúnú, agus is lú an seans go n-éistfear leo, go n-aithneofar iad agus go mbainfidh siad tairbhe as gníomhaíochtaí oiriúnaithe. Tá sé d’acmhainn ag gníomhaíocht oiriúnúcháin cuid de na neamhionannais sin a leigheas, ach tá an baol ann freisin go gcuirfidh sí leis na bearnaí atá ann cheana.

Maidir leis an gcoincheap ‘gan aon duine a fhágáil ar lár’ san athrú aeráide, ar a dtugtar ‘ceartas san oiriúnú’ nó ‘athléimneacht chóir’ freisin, ní mór, dá bhrí sin, é a chur san áireamh go cuí agus oiriúnú aeráide atá cóir, claochlaitheach agus fadtéarmach á chur chun feidhme chun cleachtais mhí-oiriúnaitheacha a sheachaint, riosca a athdháileadh nó neamhionannais atá ann cheana a threisiú, agus chun cruthú ‘buaiteoirí’ agus ‘caillteoirí’ a sheachaint (CCE, 2021). Go háirithe, baineann sé sin leis an méid seo a leanas:

• Ualach éagothrom na rioscaí aeráide a laghdú – Bíonn tionchar díréireach ag an athrú aeráide ar ghrúpaí agus ar réigiúin áirithe mar gheall ar neamhchosaint mhíchothrom an athraithe aeráide, leochaileachtaí atá ann cheana, cumais eacnamaíocha agus pholaitiúla éagsúla chomh maith le rochtain éagsúil ar sheirbhísí poiblí agus ar bhonneagar (amhail tithíocht leordhóthanach a chosnaíonn ar thuilte agus ar theochtaí foircneacha). Tugann tuarascáil EEA léargas breise ar neamhionannais maidir le leochaileacht agus nochtadh do ghuaiseacha aeráide.
• Cothromas a áirithiú i ndáileadh sochar (agus ualaí) an oiriúnaithe – Ní gá go rachadh bearta agus beartais oiriúnaitheacha chun tairbhe do gach duine a mhéid céanna, agus i gcásanna áirithe d’fhéadfadh ‘mí-oiriúnú’ a bheith mar thoradh orthu fiú. Mar shampla, infheistíochtaí oiriúnúcháin (e.g. limistéir ghlasa, árachas tuilte, bearta áitiúla coigilte nó fuaraithe uisce) nach n-áirithíonn inacmhainneacht, is féidir leo teaghlaigh ar ioncam íseal a eisiamh

Chun a áirithiú nach bhfágfar aon duine ar lár, ní mór, dá bhrí sin, díriú ar ghnéithe ceartais ag gach céim de thimthriall an bheartais oiriúnúcháin chomh maith le rannpháirtíocht fhóinteach na ngrúpaí dá ndéantar difear agus na ngrúpaí leochaileacha i bpróisis chinnteoireachta.

Creat beartais

Tá méadú ag teacht ar an aitheantas gur gá ‘gan aon duine a fhágáil ar lár’ in earnálacha beartais uile an Aontais, go háirithe san oiriúnú don athrú aeráide. Tá athléimneacht chóir lárnach i gClár Oibre 2030 na Náisiún Aontaithe agus i Straitéis nua an Aontais Eorpaigh um an Oiriúnú, lena gcuirtear dlí aeráide an Aontais chun feidhme . Leagtar béim sa Straitéis ar a thábhachtaí atá sé athléimneacht a bhaint amach ar bhealach cóir agus cothrom agus bearta oiriúnaithe a cheapadh chun gnéithe sóisialta a chur san áireamh, lena n-áirítear gnéithe idirnáisiúnta den riosca aeráide agus den oiriúnú don athrú aeráide. Cuireann sé de cheangal ar an Aontas Eorpach tacú leis an aistriú cóir trí réimse beartas agus scéimeanna cistiúcháin, agus tríd an reachtaíocht fostaíochta agus shóisialta atá ann cheana a fhorfheidhmiú.

Leagtar béim sa Chomhaontú Glas don Eoraip ar ‘aistriú cóir’ chuig sochaí nach bhfuil aon ghlanastaíochtaí gás ceaptha teasa aici faoi 2050, agus aithnítear ann gur gá aghaidh a thabhairt ar an ualach díréireach ar thíortha áirithe agus ar ghrúpaí daonra áirithe. Beidh an ghníomhaíocht faoin gComhaontú Glas don Eoraip amhail pacáiste FIT do 55 á treorú ag Colún Eorpach na gCeart Sóisialta,chun na beartais eacnamaíocha agus chomhshaoil a chothromú le beartais shóisialta.

Feabhas a chur ar an mbonn eolais

Cé go bhfuil an téarma ‘Athléimneacht Chóir’ réasúnta nua i dtimpeallacht an bheartais aeráide, tá réimse seanbhunaithe taighde ann cheana féin maidir le himpleachtaí sóisialta an athraithe aeráide, agus le déanaí tá an bonn eolais ar an leibhéal domhanda agus ar an leibhéal Eorpach ag fás.

Cumhdaítear an t-ábhar go sonrach i roinnt tuarascálacha, ar an leibhéal domhanda agus ar leibhéal an Aontais araon. Sa 5ú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (AR5)  aithníodh cheana dáileadh míchothrom na rioscaí aeráide sna hearnálacha éagsúla, agus sa 6ú Tuarascáil Mheasúnachta is déanaí ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (AR6) leagtar béim ar an gceartas mar chroícháilíocht den oiriúnú don athrú aeráide ar gach leibhéal rialachais. Go háirithe, le rannchuidiú Mheitheal II le AR6, sainaithnítear prionsabail an cheartais ar cheart iad a chur san áireamh sa mheastóireacht ar roghanna oiriúnúcháin.

San Ochtú Tuarascáil maidir le Comhtháthú Eacnamaíoch, Sóisialta agus Críochach, cuirtear i láthair na héagothromaíochtaí socheacnamaíocha agus críochacha atá ann faoi láthair san Eoraip agus an chaoi a gcuireann tionchair an athraithe aeráide leo, rud a léiríonn gur cheart an beartas comhtháthaithe a fhorbairt chun freagairt do na dúshláin sin.

I bPáipéar Teicniúil ETC/CCA ‘Gan aon duine a fhágáil ar lár’ i mBeartas agus i gCleachtas maidir le hAthléimneacht in aghaidh an Athraithe Aeráide san Eoraip (2021), déantar iniúchadh ar impleachtaí praiticiúla an ‘aistrithe chóir’ i gcomhthéacs an oiriúnaithe agus na hathléimneachta in aghaidh an athraithe aeráide – ‘athléimneacht chóir’. Tugtar léargas ann ar conas gnéithe ceartais a mheas i ngach céim de thimthriall an bheartais oiriúnúcháin de réir na hUirlise Tacaíochta um Oiriúnú. Cuirtear san áireamh i dtáirgí LEE agus ETC/CCA eile atá tábhachtach chun athléimneacht chóir a thuiscint gnéithe sláinte agus gnéithe uirbeacha de bheartais athléimneachta córa.

Tá sé mar aidhm ag EEA dul i ngleic le breithniú gnéithe ceartais i mbeartais mhaolaithe agus oiriúnaithe i gcur chuige comhtháite. I seisiún faisnéise de chuid EEA dar teideal Exploring the social challenges of low-carbon energy policies in Europe [Ag féachaint ar na dúshláin shóisialta a bhaineann le beartais fuinnimh ísealcharbóin san Eoraip], breithnítear gnéithe oiriúnaithe sa mheasúnú ar thionchair éagóracha cánacha carbóin agus fuinnimh agus san anailís bheartais chun na tairbhí le haghaidh cuspóirí a bhaineann le hoiriúnú a uasmhéadú.

Faisnéisiú EEA 2022 I dtreo ‘athléimneacht chóir’: gan aon duine a fhágáil ar lár agus oiriúnú á dhéanamh don athrú aeráide, féachtar ar an gcaoi a ndéanann an t-athrú aeráide difear do ghrúpaí leochaileacha agus ar an gcaoi ar féidir na tionchair sin a chosc nó a laghdú trí ghníomhaíochtaí oiriúnúcháin cothroma. Cuirtear i láthair ann freisin samplaí de bheartais agus de bhearta atá dírithe ar chothromas ó gach cearn den Eoraip.

Tugann an tAontas faoi roinnt gníomhaíochtaí freisin chun cuidiú le tuilleadh eolais agus modheolaíochtaí a chur ar fáil do lucht ceaptha beartas agus do chleachtóirí chun beartais agus bearta athléimneachta córa a chur chun feidhme. Mar shampla, cuireann an sainghrúpa maidir le Tionchar Eacnamaíoch agus Sóisialta an Taighde (ESIR) comhairle bheartais fhianaisebhunaithe ar fáil don Choimisiún maidir le conas beartas taighde agus nuálaíochta atá cothrom, réamhbhreathnaitheach agus claochlaitheach a fhorbairt.

I gcomhar le roinnt comhpháirtithe AE agus domhanda, tá an Fhaireachlann Eorpach Aeráide agus Sláinte á forbairt ag an gCoimisiún Eorpach agus ag EEA . Soláthraítear leis rochtain ar na hacmhainní eolais is ábhartha maidir le leochaileacht grúpaí sóisialta i leith tionchair agus rioscaí aeráide a bhaineann leis an tsláinte chomh maith le rochtain ar cheartas i bhfreagairtí beartais.

Is príomhábhar de chlár Fís 2020 é an ceartas i mbeartais aeráide freisin, go háirithe chun an t-athrú aeráide a mhaolú. Maidir le hoiriúnú, tá staidéar á dhéanamh ag roinnt tionscadal atá ar siúl faoi láthair ar na himpleachtaí dáileacháin a bhaineann le rioscaí aeráide agus beartais ghaolmhara. Mar shampla, déanann tionscadal CASCADE staidéar ar iomadú rioscaí aeráide ar an leibhéal idirnáisiúnta ar shochaithe na hEorpa, agus measúnú á dhéanamh ar na míbhuntáistí socheacnamaíocha a d’fhéadfadh a bheith ann. Díríonn tionscadal NAVIGATE ar bheartais, lena bhforbraítear Samhlacha Measúnaithe Comhtháite nua atá in ann neamhionannais a shamhaltú agus measúnú a dhéanamh ar an gcaoi a ndéanann beartais mhaolaithe agus oiriúnaithe difear dóibh. Thairis sin, tá sé beartaithe le tionscadal JustNature réitigh dhúlrabhunaithe a ghníomhachtú mar uirlisí chun an ceart chun sláinte agus folláine a áirithiú i seacht gcathair phíolótacha.

Rannchuidíonn clár LIFE freisin leis an mbonn eolais a leathnú. Mar shampla, cuirfidh tionscadal na réigiún atá ag athrú taithí phraiticiúil ar fáil maidir le grúpaí leochaileacha a mhapáil le haghaidh measúnuithe riosca agus gnéithe ceartais a mheas i dtreochlárú oiriúnaithe bardasach agus réigiúnach

Tacú le cistiú agus infheistíocht

Tá an tAontas tiomanta tacú le ‘haistriú cóir’ trí scéimeanna cistiúcháin tiomnaithe amhail an Ciste um Aistriú Cóir.

Tá maoiniú oiriúnaithe ar fáil ó shruthanna cistiúcháin éagsúla de chuid an Aontais agus tacaíonn go leor acu le hathléimneacht chóir freisin. Áirithítear le Creat Airgeadais Ilbhliantúil 2021-2027 go ndearnadh gníomhaíochtaí um oiriúnú don athrú aeráide a chomhtháthú i mórchláir chaiteachais uile an Aontais, mar a fhoráiltear freisin i Straitéis an Aontais um an Oiriúnú don Athrú Aeráide. Ina theannta sin, cuireann an Coimisiún Eorpach cistí ar fáil tríd an gclár Next Generation EU (€ 750 billiún) chun téarnamh ón ngéarchéim eacnamaíoch a bhaineann le heipidéim COVID-19. Leis an gclár, maoinítear na pleananna náisiúnta téarnaimh agus athléimneachta atá ceaptha geilleagair na hEorpa a athrú ó bhonn trí bhíthin aistriú cothrom aeráide agus digiteach.

Tá Clár LIFE tiomnaithe go hiomlán don chomhshaol agus tá buiséad EUR 1.9 billiún aige le haghaidh Gníomhú ar son na hAeráide lena n-áirítear oiriúnú don athrú aeráide.

Tá aghaidh a thabhairt ar neamhionannais san aistriú glas i gcroílár phríomhthreoshuíomhanna straitéiseacha Fís Eorpach (€ 95.5 billiún). De réir Phlean Straitéiseach 2021-2024, rannchuideoidh an clár, trí thaighde, le sochaí Eorpach níos athléimní, níos cuimsithí agus níos daonlathaí a chruthú. Chuige sin, déanann téama an chothromais i ngníomhaíochtaí maolaithe agus oiriúnaithe crosghearradh ar Chláir Oibre Fís Eorpach agus go háirithe, rannchuideoidh sé ghlao nua le cur chun feidhme an Mhisin um Oiriúnú don Athrú Aeráide. Cé nach luaitear gnéithe sóisialta go sainráite in aon cheann de na glaonna, cuirfear gnéithe ceartais san áireamh ina gcur chun feidhme de réir chuspóirí Mhisean an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide.

Is iad seo a leanas cláir chistiúcháin Eorpacha ábhartha eile:

• Tacaíonn an Comhbheartas Talmhaíochta (€ 378.5 billiún) le hearnáil na talmhaíochta a oiriúnú, agus aird ar leith á tabhairt ar ghrúpaí leochaileacha feirmeoirí
• Is príomhionstraim mhaoiniúcháin é Ciste Sóisialta na hEorpa Plus (CSE+) chun tacú leis na grúpaí is leochailí san Eoraip. Maoiníonn CSE cur chun feidhme phrionsabail Cholún Eorpach na gCeart Sóisialta: comhionannas deiseanna agus rochtain ar an margadh saothair; dálaí oibre cothroma, agus cosaint shóisialta agus cuimsiú sóisialta.
• Féadfar Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa (CFRE) a dhíriú freisin ar oiriúnú agus ar ghné shóisialta an oiriúnaithe. Áirítear ar thosaíochtaí cistiúcháin CFRE ‘Eoraip níos glaise, ísealcharbóin agus athléimneach’ chomh maith le ‘Tuilleadh sóisialta’.

Tacú leis an gcur chun feidhme

Ar an leibhéal Eorpach, déantar an athléimneacht chóir a chomhtháthú agus a chur chun feidhme trí ghníomhaíochtaí a eascraíonn as an Straitéis Eorpach um an Oiriúnú agus trí thionscnaimh eile de chuid an Aontais.

Comhtháthaíonn Cúnant na Méaraí téama na hathléimneachta córa i gcur chun feidhme na mbeartas oiriúnúcháin ar an leibhéal áitiúil. Faoina Shaoráid Tacaíochta Beartais, cuireann sé treoir ar fáil maidir le cur chun feidhme an oiriúnaithe lena gcumhdaítear go sainráite nochtadh éagothrom agus leochaileacht i leith tionchair aeráide. Cuireadh tús le clár píolótach 2023 le 40 bardas in 12 thír chun cabhrú leis na bardais sin agus iad ar a mbealach chun gníomhaíochtaí oiriúnúcháin a chur chun cinn ar bhealach cóir.

Tá Misean an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide faoi stiúir AS CLIMA agus ceapadh é chun tacú go díreach le 150 réigiún agus pobal Eorpach ar a laghad a bheith athléimneach ó thaobh na haeráide de faoi 2030. Díríonn an misean ar réitigh agus ar ullmhacht le haghaidh thionchar an athraithe aeráide ar bhealach cóir agus cothrom, trí phróisis chuimsitheacha rialachais agus trí thacú le gníomhaíochtaí lena gcosnaítear sláinte agus folláine daoine leochaileacha. Cuimsíonn sé athrú iompraíochta agus gnéithe sóisialta trí aghaidh a thabhairt ar phobail nua lasmuigh de na gnáthpháirtithe leasmhara.

Leis an Tionscnamh Bauhaus Eorpach Nua, cuirtear chun cinn an inbhuanaitheacht, cáilíocht na taithí agus an cuimsiú i ndearadh spásanna maireachtála Eorpacha.