Uirbeach

Príomhtheachtaireachtaí

• Tá cathracha leochaileach don athrú aeráide mar gheall ar a saintréithe geografacha agus leibhéal ard limistéar tógtha agus dromchlaí neamh-thréscaoilteacha, rud a d’fhéadfadh a bheith ina chúis le teochtaí áitiúla níos airde agus tuilte báistí uirbeacha méadaithe.
• Ós rud é go meastar go dtiocfaidh méadú ar an teocht, go mbeidh teagmhais báistí níos foircní ann, agus go meastar go dtiocfaidh méadú ar chéatadán an daonra uirbigh san Aontas go dtí os cionn 83 % ó 74 % faoi láthair, tá méadú ag teacht ar an ngá atá le cathracha dul in oiriúint do na tionchair sin.
• Tá roinnt creataí beartais i bhfeidhm ag an Aontas chun athléimneacht chathracha na hEorpa agus a gcónaitheoirí a mhéadú, lena n-áirítear Straitéis an Aontais um an Oiriúnú agus Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais 2030. Tá roinnt tionscnamh forbartha aige freisin chun feabhas a chur ar infhaighteacht eolais agus sonraí maidir le leochaileacht uirbeach agus acmhainneacht oiriúnaitheach, lena n-áirítear Breathnóir na Léarscáile Oiriúnaithe Uirbigh agus Atlas Uirbeach Copernicus; agus cuireann sé tacaíocht airgeadais agus theicniúil ar fáil do lucht ceaptha beartas agus do chleachtóirí chun cathracha a dhéanamh níos athléimní agus níos oiriúnaithí, amhail trí chlár réime taighde agus nuálaíochta Fís Eorpach agus tríd an Uirlis Tacaíochta um Oiriúnú Uirbeach.

Tionchair, leochaileachtaí agus rioscaí

Ine Vandecasteele

San Eoraip, tá níos mó ná 74 % den daonra ina gcónaí i gceantair uirbeacha agus meastar go dtiocfaidh méadú air sin go dtí os cionn 83 % faoi 2050. Ní mór do chathracha na hEorpa agus dá gcónaitheoirí iad féin a chur in oiriúint d’athruithe ina dtimpeallacht, do dhálaí aimsire agus d’imeachtaí foircneacha amhail tonnta teasa, ganntanas uisce, báisteach throm le rith chun srutha uisce stoirme, tuilte, agus ardú ar leibhéal na farraige arb é an t-athrú aeráide is cúis leo. Is féidir le hathruithe fadtéarmacha aeráide agus teagmhais fhoircneacha caillteanais eacnamaíocha a mhéadú, damáiste a dhéanamh d’fhoirgnimh, sláinte phoiblí, cáilíocht saoil agus soláthar seirbhísí riachtanacha amhail iompar, uisce, fuinneamh, tithíocht, cúram sláinte, seirbhísí sóisialta i gceantair uirbeacha a laghdú.

Tá leochaileacht na gcathracha i leith an athraithe aeráide éagsúil ar go leor cúiseanna, lena n-áirítear suíomh geografach agus saintréithe fisiciúla. Mar thoradh ar leitheadúlacht limistéar tógtha agus easpa spáis ghlais bíonn teochtaí níos airde i gceantair uirbeacha (an éifeacht teasoileáin uirbigh mar a thugtar air), agus laghdaíonn sciar mór de dhromchlaí neamh-thréscaoilteacha draenáil nádúrtha, rud a fhágann tuilte uirbeacha níos déine le linn báisteach throm. Is féidir le drochdhálaí tithíochta agus droch-cháilíocht an aeir tionchair an teasa fhoircnigh sa limistéar uirbeach a ghéarú a thuilleadh (MeasúnúEorpach ar Riosca Aeráide).

Creat beartais

Le Straitéis nua an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide (2021), cuirtear chun cinn ceapadh beartas, infheistíochtaí nua agus pleanáil uirbeach atá eolasach ó thaobh na haeráide de agus a sheasfaidh an aimsir. Leagtar béim ann freisin ar an ngá atá le cinntí ‘dall ar an aeráid’ a sheachaint trí shonraí maidir le rioscaí agus caillteanais a bhaineann leis an aeráid a thaifeadadh, a bhailiú agus a chomhroinnt i measc earnálacha éagsúla, lena n-áirítear cathracha.

I Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais 2030 dar teideal ‘An dúlra a thabhairt ar ais inár saol’, cuirtear i dtábhacht gur cheart cur chun cinn éiceachóras sláintiúil, bonneagar glas agus réitigh dhúlrabhunaithe a chomhtháthú go córasach sa phleanáil uirbeach, lena n-áirítear i spásanna poiblí, i mbonneagar, agus i ndearadh foirgneamh agus a dtimpeallachtaí. Iarrann an Coimisiún Eorpach ar chathracha Eorpacha ina bhfuil 20,000 áitritheoir ar a laghad Pleananna uaillmhianacha um Ghlasú Uirbeach a fhorbairt. Tacóidh an Coimisiún leis na Ballstáit agus leis na húdaráis áitiúla agus réigiúnacha trí threoir theicniúil agus cuideoidh sé le cistiú agus fothú acmhainneachta a shlógadh. Chun an obair sin a éascú, seoladh Ardán an Aontais um Ghlasú Uirbeach, faoi Chomhaontú nua na Cathrach Glaise le cathracha agus méaraí ag comhoibriú go dlúth le Cúnant Eorpach na Méaraí. Forbraíodh Treoraíocht maidir le Plean Glasaithe Uirbeach (atáfós ina dréacht)i gcomhar le Eurocities agus ICLEI, agus beidh Dréacht-Sraith Uirlisí maidir le Plean Glasaithe Uirbeach ar fáil.

Lasmuigh de bheartas an Aontais, cuireann na Náisiúin Aontaithe, na rialtais náisiúnta agus réigiúnacha creat tacaíochta ar fáil don oiriúnú uirbeach. Ina theannta sin, tá líonraí agus comhlachais éagsúla cathrach gníomhach san Eoraip a chuireann fothú acmhainneachta agus tacaíocht ar fáil maidir le hoiriúnú uirbeach. Tugann Breathnóir na Léarscáile Oiriúnaithe Uirbigh ar Climate-ADAPT forléargas ar chathracha na hEorpa atá rannpháirteach i dtionscnaimh oiriúnaithe éagsúla.

An bonn eolais a fheabhsú

Le Measúnú Eorpach 2024 ar Rioscaí Aeráide, soláthraítear measúnú cuimsitheach ar na mórrioscaí aeráide atá os comhair na hEorpa sa lá atá inniu ann agus amach anseo. Sainaithnítear ann 36 mhórriosca aeráide a chuireann ár slándáil fuinnimh agus bia, ár n-éiceachórais, ár mbonneagar, ár n-acmhainní uisce, ár gcórais airgeadais agus sláinte daoine i mbaol, agus an riosca don earnáil uirbeach á chur san áireamh freisin.

Tuarascáil IPCC AR6 WG II maidir leis an Athrú Aeráide 2022: Cuireann Tionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht i dtábhacht go méadóidh tionchair an athraithe aeráide, mar aon le tuilleadh uirbithe, déine na dtonnta teasa agus an baol tuilte agus leagann sí béim ar a thábhachtaí atá sé dlús a chur le forbairt atá seasmhach ó thaobh na haeráide de i gcathracha.

Tá an-iarracht á déanamh ag an gCoimisiún Eorpach chun feabhas a chur ar an mbonn eolais trí bhailiúcháin agus comhroinnt chórasach sonraí. Tá na sonraí uile ó thithe solais eolaíochta an Aontais, e.g. Copernicus, ar fáil gan bhac agus go hoscailte do gach úsáideoir ar fud an domhain. Is é is aidhm do Sheirbhís Copernicus um an Athrú Aeráide (C3S) príomhtháscairí a sholáthar maidir leis an athrú aeráide chun tacú le beartais oiriúnaithe agus maolaithe Eorpacha. Soláthraíonn an tAtlas Uirbeach léarscáileanna úsáide talún iontaofa agus ardtaifigh do níos mó ná 300 Crios Uirbeach Mór (LUZ) san Eoraip.

Sa tuarascáil ón nGníomhaireacht Eorpach Chomhshaoil (EEA) Urban adaptation in Europe (2020), cuirtear bonn fianaise cothrom le dáta ar fáil maidir le pleanáil agus gníomhaíochtaí oiriúnaithe san Eoraip sa chomhthéacs áitiúil. I dtuarascáil eile a d’fhoilsigh EEA le déanaí – Financing urban adaptation to climate change [Oiriúnú uirbeach don athrú aeráide a mhaoiniú] (2017), tugtar aghaidh ar an dúshlán a bhaineann le gníomhaíochtaí oiriúnaithe a mhaoiniú.

Cuireann Amharcóir idirghníomhach an Léarscáile Oiriúnúcháin Uirbigh sonraí i láthair maidir le guaiseacha aeráide reatha agus réamh-mheasta a dhéanann difear do chathracha na hEorpa agus maidir le leochaileacht agus cumas oiriúnaitheach cathracha. Comhcheanglaíonn sé sonraí ó fhoinsí éagsúla. Cuireann sé ar chumas cathracha a rioscaí aeráide féin agus rioscaí aeráide a bpiaraí a fhiosrú, chomh maith leis na tionscnaimh oiriúnaithe a nglacann cathracha Eorpacha páirt iontu.

Le leathanach iontrála sonrach, is féidir rochtain a fháil ar an eolas, ar na sonraí, ar na huirlisí agus ar an treoir ábhartha uile maidir le haeráid-ADAPT le haghaidh oiriúnú ar an leibhéal uirbeach/áitiúil.

Sheol an Coimisiún Eorpach suíomh gréasáin The Smart Cities Marketplace in 2020. Is é is aidhm do leathanaigh ghréasáin cathracha, tionscail, FBManna, infheisteoirí, taighdeoirí agus gníomhaithe cathrach cliste eile a thabhairt le chéile chun a smaointe tionscadail a roinnt agus féidearthachtaí comhair a fhiosrú.

Sheol an Coimisiún Eorpach an Comhshocrú Aeráide mar chuid den Chomhaontú Glas don Eoraip, lena gcuirtear deiseanna ar fáil do dhaoine, do phobail agus d’eagraíochtaí páirt a ghlacadh i ngníomhú ar son na haeráide ar fud na hEorpa.

Roinneann suíomh gréasáin Dhúshlán na gCathracha Cliste (ICC) faisnéis faoi thionscnamh an Choimisiúin Eorpaigh a thacaíonn le 136 chathair teicneolaíochtaí ceannródaíocha a úsáid chun an téarnamh cliste, glas agus freagrach go sóisialta a threorú.

Tá roinnt clár maoinithe taighde agus nuálaíochta curtha i bhfeidhm ag an gCoimisiún Eorpach chun an t-eolas ar oiriúnú uirbeach a fhorbairt tuilleadh. Eagraítear imeachtaí comhroinnte eolais do chathracha chun taithí a roinnt agus chun foghlaim óna chéile amhail an Fóram Eorpach um Athléimneacht Uirbeach.

Tacú le hinfheistíocht agus cistiú

Áirítear i gcreatchlár taighde agus nuálaíochta an Aontais (2021-2027) Fís Eorpach cúig phríomh-mhisean arb é is aidhm dóibh dul i ngleic le dúshláin mhóra i réimse na sláinte, na haeráide agus an chomhshaoil. Tugann  Misson an Aontais maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide aghaidh ar an oiriúnú ar an leibhéal áitiúil, lena n-áirítear i gcathracha. Tá sé mar aidhm ag cathracha cliste tacú le 100 cathair Eorpach, iad a chur chun cinn agus a thaispeáint ina gclaochlú sistéamach i dtreo na haeráidneodrachta faoi 2030, agus moil nuálaíochta a dhéanamh de na cathracha sin do na cathracha uile, rud a rachaidh chun tairbhe don cháilíocht saoil agus don inbhuanaitheacht san Eoraip.

Is féidir le réigiúin agus údaráis áitiúla i dtíortha atá comhlachaithe le Fís Eorpach nó i dtíortha a bhfuil comhlachas le Fís Eorpach á chaibidliú acu a bheith rannpháirteach i ngníomhaíochtaí an Mhisin. D’fhéadfadh cuideachtaí a bheith incháilithe freisin chun páirt a ghlacadh, mar shampla mar nuálaithe a sholáthraíonn réitigh nuálacha nó seirbhísí aeráide. Is féidir deiseanna cistiúcháin a fháil ar an Tairseach ‘Cistiú agus Tairiscintí’, go háirithe faoi Chlár Oibre Fís Eorpach 2023-2024

Leis an gComhaontú Glas don Eoraip, cuirtear plean gníomhaíochta ar fáil ina leagtar amach na hinfheistíochtaí is gá agus na huirlisí maoiniúcháin atá ar fáil chun aeráidneodracht a bhaint amach in 2050 san Eoraip. Cuirfidh an tAontas tacaíocht airgeadais agus cúnamh teicniúil ar fáil freisin chun cabhrú leo siúd is mó atá thíos leis an aistriú i dtreo an gheilleagair ghlais.

Déanann an Coimisiún Eorpach comhordú ar thaighde agus infheistíochtaí ar athléimneacht aeráide uirbeach i measc na mBallstát agus maoiníonn sé taighde uirbeach-shonrach ar an athrú aeráide trí ghlaonna comhchláraithe, comhchistithe agus institiúidithe faoin gclár Fís Eorpach. Tá sé d’aidhm ag Climate-KIC nuálaíochtaí aeráide a bhfuil gealladh fúthu a fhorbairt agus iad a chur ar an margadh. Tá idir oiriúnú agus forbairt uirbeach inbhuanaithe i measc a théamaí. Tacaíonn an Chomhairle Nuálaíochta Eorpach faoin gclár Fís Eorpach le nuálaíochtaí agus nascann sí gníomhaithe nuálaíochta réigiúnacha agus náisiúnta le chéile. Ina theannta sin, tá aghaidh á tabhairt ag Airmheán Comhpháirteach Taighde an Choimisiúin Eorpaigh chomh maith le cláir ESPON 2020 agus COST ar athléimneacht agus oiriúnú uirbeach.

Foráiltear le Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa do leithdháileadh acmhainní 5 % ar a laghad ar fhorbairt uirbeach inbhuanaithe. Maoiníonn sé freisin cláir chomhair INTERREG maidir le comhar trasteorann, trasnáisiúnta agus idir-réigiúnach a thugann aghaidh ar oiriúnú uirbeach ina nglaonna.

Breithníonn an Banc Eorpach Infheistíochta an t-oiriúnú laistigh de mhaoiniú le haghaidh athnuachan uirbeach chomhtháite inbhuanaithe trína chlár JESSICA. Is féidir an tSaoráid Mhaoinithe um Chaipiteal Nádúrtha a chur i bhfeidhm chun bearta oiriúnaithe dúlrabhunaithe a mhaoiniú agus cuireann an ionstraim um Maoiniú Príobháideach le haghaidh Éifeachtúlacht Fuinnimh ar chumas na mbanc áitiúil i mBallstáit an Aontais iasachtaí a eisiúint le haghaidh bearta éifeachtúlachta fuinnimh.

Bailíonn Treoir Maoinithe Idirghníomhach Chúnant na Méaraí faisnéis faoi thionscnaimh mhaoinithe éagsúla atá oscailte do chathracha atá á mbainistiú ag an gCoimisiún Eorpach, ag na Ballstáit agus ag príomhinstitiúidí airgeadais amhail an Banc Eorpach Infheistíochta.

Is féidir forléargas cuimsitheach a fháil ar leathanach chistiú an Aontais do bhearta oiriúnúcháin.

Tacú le cur chun feidhme an oiriúnaithe

Le Cúnant na Méaraí maidir leis an Aeráid agus an Lampa; Fuinneamh (CoM), bailítear le chéile údaráis áitiúla agus réigiúnacha atá tiomanta go deonach do spriocanna aeráide agus fuinnimh an Aontais a bhaint amach agus a shárú. Cuireann siad an tacaíocht theicniúil agus mhodheolaíoch ar fáil d’údaráis áitiúla agus réigiúnacha chun straitéisí um oiriúnú don athrú aeráide a phleanáil agus a chur chun feidhme. Tá beagnach 9000 cathair agus baile ar fud an Aontais tar éis dul isteach sa tionscnamh.

Cuidíonn an Uirlis Tacaíochta um Oiriúnú Uirbeach, mar chuid de bhonn eolais CoManna, le cleachtóirí oiriúnúcháin áitiúla a ngníomhaíochtaí oiriúnúcháin a phleanáil agus a chur chun feidhme trí thacú leis an timthriall oiriúnúcháin ina iomláine, ó thacaíocht pholaitiúil a fháil, trí rioscaí agus leochaileachtaí a mheasúnú, straitéis agus plean gníomhaíochta a cheapadh, gníomhaíochtaí a mhaoiniú agus faireachán agus meastóireacht a dhéanamh ar a dtorthaí.

Is bearta riachtanacha iad criosú uirbeach agus pleanáil úsáide talún chun tionchair an athraithe aeráide a fheabhsú - mar shampla, bonneagar glas ar fud na cathrach nó réitigh dhúlrabhunaithe a fhorbairt. Tacaíonn an tAontas le pleanáil inbhuanaithe maidir le húsáid talún. Chun cabhrú le cathracha a straitéisí bonneagair ghlais a fhorbairt a thuilleadh, tá roinnt táscairí GI forbartha ag EEA le léarscáil idirghníomhach.

Tionscnamh de chuid an Aontais Eorpaigh is ea Gníomhaíochtaí Nuálacha Uirbeacha a chuireann acmhainní ar fáil do cheantair uirbeacha ar fud na hEorpa chun réitigh nua agus neamhchruthaithe a thástáil chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin uirbeacha. Tacaíonn clár URBACT le cathracha an Aontais oibriú le chéile agus réitigh chomhtháite a fhorbairt ar aon dúshlán uirbeach atá rompu, an t-athrú aeráide agus an t-oiriúnú san áireamh. C40 Treoir maidir le Measúnú Riosca ar an Athrú Aeráide, cuidíonn sí le cathracha measúnú riosca a dhéanamh ar an athrú aeráide. Cuireann Treoirlíne Bainistíochta Athléimneachta na hEorpa de chuid ICLEI tacaíocht ar fáil, e.g. foireann theicniúil atá ag obair ar oiriúnú don athrú aeráide agus ar chur chun feidhme na hathléimneachta uirbí. Is í an Chomhpháirtíocht maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide mar chuid den Chlár Oibre Uirbeach don Aontas an bealach is fearr chun gníomhaíocht nithiúil a dhéanamh de riachtanais na gcathracha.

Ina theannta sin, aithnítear ról tábhachtach an oiriúnaithe bunaithe ar Éiceachórais chun athléimneacht áitiúil a fheabhsú i líonraí cathracha a bhaineann leis na bardais Eorpacha, e.g. an feachtas ‘Cathracha a dhéanamh athléimneach’ (UNDRR), comhdhálacha bliantúla na gCathracha Athléimneacha (Rialtais Áitiúla um Inbhuanaitheacht, ICLEI), agus Líonra na gCathracha Athléimneacha.