Pleananna bainistíochta dóiteáin a oiriúnú

San Eoraip, tarlaíonn an chuid is mó de na tinte i dtíortha an deiscirt a bhfuil aeráid na Meánmhara mar shaintréith acu. Is iad Deisceart na Fraince, an Ghréig, an Iodáil, an Phortaingéil, an Spáinn na réigiúin is mó atá buailte ag tine. Is ionann iad agus thart ar 75 % de líon na dtinte agus 90 % den limistéar dóite iomlán san Eoraip (San-Miguel-Ayanz et al., 2019). Fiú má léiríonn limistéar dóite na dtíortha sin treocht atá ag laghdú beagán ó bhí 1980 ann (féach ‘Córas Faisnéise Eorpach um Dhóiteáin Foraoise’ EFFIS maidir le hiomlán na limistéar dóite), cé is moite den Phortaingéil, feictear inathraitheacht mhór ó bhliain amháin go dtí an chéad bhliain eile, mar gheall ar dhálaí meitéareolaíochta séasúracha: mar shampla, ba í 2017 an dara bliain a taifeadadh le haghaidh limistéar dóite méadaithe, mar gheall ar dhóiteáin foraoise nach bhfacthas a leithéid riamh roimhe seo sa Phortaingéil, agus ba í 2018 an bhliain ab ísle riamh. Mar sin féin, d’fhulaing níos mó tíortha Eorpacha ó dhóiteáin mhóra foraoise in 2018 ná riamh, ní hamháin i limistéar na Meánmhara (e.g. bhí na séasúir dóiteáin ba mheasa riamh sa tSualainn in 2018). Bhain séasúir dóiteáin 2017 agus 2018 araon le taifid ar thriomaigh agus ar thonnta teasa a tharla le linn an earraigh agus an tsamhraidh sna réigiúin is mó atá buailte. Fiú má tháinig laghdú ar an limistéar dóite ó 1980 i leith, léirigh contúirt dóiteáin méadú le linn na tréimhse céanna, go háirithe i ndeisceart agus in oirthear na hEorpa (féach an táscaire maidir le contúirt dóiteáin foraoise a d’fhorbair tionscadal JRC PESETA III), rud a thugann le fios go bhfuil ról ríthábhachtach ag bainistiú dóiteáin (i gcosc agus i gcur faoi chois araon) maidir le tionchair dóiteáin a shrianadh.

Meastar go gcuirfidh an t-athrú aeráide leis an riosca dóiteáin, go háirithe i réigiún na Meánmhara, áit a dtuartar go dtiocfaidh méadú ar líon na mblianta ina bhfuil baol ard dóiteáin, méadú ar fhad an tséasúir dóiteáin agus dóiteáin níos mó, níos déine agus níos minice. Léiríonn réamh-mheastacháin aeráide, ag cásanna astaíochtaí ísle agus arda araon, méaduithe suntasacha ar chontúirt dóiteáin i bhformhór réigiúin na hEorpa, go háirithe in iarthar lár na hEorpa, tríd an limistéar ina bhfuil contúirt dóiteáin mheasartha a leathnú i dtreo an tuaiscirt. Is iad an Phortaingéil, an Spáinn agus an Tuirc fós na tíortha a bhfuil an dearbhchontúirt is airde acu (féach táscaire PESETA III JRC maidir le contúirt dóiteáin foraoise).

Ba cheart idirghníomhaíochtaí an athraithe aeráide le cumhdach fásra agus córais dóiteáin a thuiscint go hiomlán agus a mheas i gceart i mbainistiú dóiteáin, chun gur féidir pleananna agus beartais ghaolmhara a oiriúnú agus athruithe ar chineál breosla agus fásra, athruithe ar dhálaí dóiteáin agus riosca dóiteáin breise á gcur san áireamh.

Cuireann pleananna bainistíochta dóiteáin gníomhaíochtaí ar fáil do réimse ar leith, atá dírithe ar an méid seo a leanas: (i) dóiteáin a chosc, (ii) daoine, maoin agus foraoisí a chosaint ar theagmhais dóiteáin, (iii) dóiteáin a úsáid chun bainistiú foraoisí agus cuspóirí eile maidir le húsáid talún a bhaint amach. Ní mór éiceolaíocht agus stair dóiteáin an limistéir atá á bhreithniú a chur san áireamh in aon chlár éifeachtach bainistithe dóiteáin, chomh maith le heolas ar chórais dóiteáin, éifeachtaí dóiteáin dóchúla, luachanna i mbaol, an leibhéal cosanta foraoise is gá, costas gníomhaíochtaí a bhaineann le dóiteáin, agus teicneolaíocht dóiteáin fhorordaithe.

Is féidir bainistiú dóiteáin a shaothrú trí theicnící éagsúla, lena n-áirithítear cosaint beatha, maoine agus acmhainní trí dhóiteán i bhforaois agus fásra eile i gceantair thuaithe a chosc, a bhrath, a rialú, a shrianadh agus a chur faoi chois. I measc na ngníomhaíochtaí bainistíochta dóiteáin tá:

• Córais luathrabhaidh agus braite;
• Tinte nach dteastaíonn agus dóiteáin dhíobhálacha a shlógadh agus a chur faoi chois;
• Dóiteán a úsáid chun carnadh breosla nádúrtha agus iarmhar ó ghníomhaíochtaí tráchtála nó neamhthráchtála a laghdú;
• Úsáid iomchuí dóiteáin nádúrtha nó dóiteáin dhaonna chun luachanna éiceolaíocha agus sláine éiceachóras áirithe a chothabháil;
• Athshlánú éiceachóras a ndearna dóiteán damáiste dóibh nó atá ag brath ar dhóiteán.

Is próiseas é dóiteán foraoise ina bhfuil iompraíocht dhothuartha, agus is céimeanna ríthábhachtacha iad brath, faireachán agus réamhaisnéis dóiteáin i mbearta coisctheacha, atá le cur san áireamh in aon phlean bainistithe dóiteáin. Is féidir ról ríthábhachtach a bheith ag córais luathrabhaidh (EWS) maidir le tacú le dóiteáin a d’fhéadfadh a bheith ann a bhrath, a luaithe is féidir. Tá roinnt taithí i bhfeidhm cheana féin, mar an EWS Dóiteáin Domhanda a d'fhorbair an tIonad Monatóireachta Dóiteáin Domhanda (GFMC) nó fréamhshamhail an Chórais Rabhaidh Aimsire Dóiteáin (FWSA) sna Stáit Aontaithe. Tá feabhas mór tagtha ar an teicneolaíocht chun faireachán agus brath dóiteáin a dhéanamh agus tá uirlisí éagsúla ar fáil chun rabhadh a thabhairt faoi dhóiteán faoi dhálaí ‘fíor-ama’, ar scálaí móra bunaithe ar íomhánna satailíte agus ar chórais faisnéise dóiteáin (e.g. EFFIS, cuid de Sheirbhís Bainistithe Éigeandála Copernicus), agus ar an scála áitiúil trí úsáid a bhaint as brathadóirí deataigh, ladrainn, etc. Tá spéis mhéadaitheach á fáil ag úsáid ladrann i réimsí éagsúla go háirithe, mar gheall ar na sonraí ardtaifigh is féidir leo a fháil i mbeagán ama agus ar phraghas réasúnta íseal. Is féidir le dróin faisnéis a sholáthar maidir le struchtúr, comhdhéanamh, toirt nó fás foraoise, agus bithmhais, agus faisnéis bheacht a thabhairt maidir le suíomh, toise agus éabhlóid dóiteáin chun iad a ullmhú ar an mbealach is éifeachtaí le haghaidh sochtadh dóiteáin agus limistéir atá le haslonnú a shainaithint.

Baineann gníomhaíochtaí bainistithe dóiteáin eile le hábhair indóite a laghdú agus a athchóiriú (e.g. bithmhais ó bhruscar, ó chrainn bháis nó ó bhrainsí). Úsáideann roinnt earnálacha dóiteáin fhorordaithe freisin, úsáid tine d'aon ghnó chun cuspóirí bainistíochta a chomhlíonadh, mar atá i gcás talmhaíochta, foraoiseachta, agus bainistíocht tréadach agus fiadhúlra. Is bealach an-éifeachtach iad tinte forordaithe chun fásra nach dteastaíonn a bhaint le haghaidh cuspóirí éagsúla, lena n-áirítear cosc dóiteáin toisc go gcuidíonn siad le hábhair indóite a laghdú níos mó seans maith go ndónn siad i gcás dálaí fabhracha (e.g. triomach nó tonnta teasa). Is féidir le leibhéal ard ábhar indóite a bheith fabhrach freisin chun tine a leathnú i gceantair mhóra, ós rud é go gcuireann sé dlús le treoluas iomadaithe dóiteáin. Mar sin, is féidir le hábhair indóite a laghdú (trí thinte forordaithe a úsáid) a bheith ina straitéis bainistíochta dóiteáin úsáideach. Saincheist chriticiúil d'aon chlár dó pleanáilte, áfach, is ea éifeachtaí deataigh a mhaolú. Tá gá ansin le clár éifeachtach bainistithe deataigh nuair a chuirtear dóiteáin fhorordaithe i bhfeidhm, amhail dóiteán a chur i bhfeidhm le linn dálaí aimsire cearta (e.g. leibhéal íseal le haghaidh ábhar cáithníneach san aer, gaoth nach bhfuil i dtreo lárionaid uirbeacha, dálaí cearta le haghaidh luas na gaoithe agus cobhsaíocht an atmaisféir).

Tá gníomhaíochtaí athshlánaithe agus athchóirithe mar chuid de phróiseas fadtéarmach atá dírithe ar bhonneagar agus ar dhamáiste d’acmhainní nádúrtha de bharr imeachtaí dóiteáin a dheisiú agus d’fhéadfadh blianta fada a bheith i gceist leo. I measc na ngníomhaíochtaí tá: crainn a chur, speicis dhúchasacha a athbhunú, damáiste do shaoráidí amhail fálta a dheisiú, gnáthóga a athchóiriú agus plandaí ionracha a chóireáil. Is iad seo a leanas cleachtais inbhuanaithe eile maidir le bainistiú foraoisí arb é is aidhm dóibh an riosca dóiteáin agus an tionchar dóiteáin a laghdú: (i) bunú agus cothabháil sosanna dóiteáin, rianta foraoise agus pointí soláthair uisce, (ii) rogha iomchuí speiceas crann, agus (iii) saoráidí fosaithe faireacháin ar dhóiteáin foraoise agus trealamh cumarsáide chun leathadh tubaisteach dóiteáin a chosc.