European Union flag

Kernboodschappen

  • De landbouwsector is niet alleen een belangrijke aanjager van klimaatverandering, maar wordt er ook ernstig door getroffen. Beleidsinspanningen zijn daarom niet alleen gericht op klimaatmitigatie in de landbouw, maar ook op het robuuster maken van de sector en het minimaliseren van de gevolgen van klimaatverandering.

  • De aanpassingsstrategie van de EU, de LULUCF-verordening en het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU zijn instrumenten die kunnen worden gebruikt om aanpassingsoplossingen te stimuleren en de landbouwsector beter bestand te maken tegen klimaatrisico’s. Er zijn aanpassingskennis en netwerken van beroepsbeoefenaren ontstaan die de informatie-uitwisseling en capaciteitsopbouw vergemakkelijken, onder meer uit verschillende door de EU gefinancierde onderzoeksprogramma’s.

  • De monitoring, rapportage en evaluatie van landbouwmaatregelen op EU-niveau zal grotendeels afhangen van het formele rapportagemechanisme in het kader van het hervormde gemeenschappelijk landbouwbeleid.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

De landbouwsector is een van de belangrijkste aanjagers van klimaatverandering, waarbij methaan (CH 4), distikstofoxide (N 2O) en koolstofdioxide (CO 2) worden uitgestoten, voornamelijk in verband met de veehouderij, met inbegrip van mestbeheer, en het op of in de bodem brengen van meststoffen. Het aandeel van de Europese broeikasgasemissies bedraagt momenteel ongeveer 10 %, exclusief de upstreamemissies in landen waaruit Europa voedsel en voeder invoert. Klimaatverandering heeft op zijn beurt gevolgen voor de Europese landbouw en vereist dat landbouwsystemen en landbouwers zich aanpassen. Stijgende temperaturen en atmosferische CO2-concentratie, veranderingen in neerslagpatronen en frequentere extreme gebeurtenissen zijn van invloed op de gewasopbrengsten en de productiviteit van de veehouderij in Europa, maar ook op het waterbeheer en de omstandigheden voor vervoer en opslag. Verwacht wordt dat de productiviteit van gewassen in het algemeen zal dalen in de zuidelijke regio's en zal toenemen in het noorden. Bovendien zullen frequentere extreme weersomstandigheden wijdverspreide en schadelijke gevolgen hebben in heel Europa.

In de Europese klimaatrisicobeoordeling zijn verschillende grote klimaatrisico’s voor de Europese voedselsystemen vastgesteld. Risico’s voor de gewasproductie als gevolg van waterstress en hittestress zijn het ernstigst en dringendst, waarbij Zuid-Europa een hotspotregio is. Klimaateffecten op de voedselproductie kunnen leiden tot levensonderhoud op het platteland en aan de kust, landgebruik, de gezondheid van sociaal kwetsbare bevolkingsgroepen en de bredere economie.

Beleidskader

De EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering, die in 2021 is aangenomen, heeft tot doel aanpassing slimmer, sneller (versnel de uitrol van aanpassingsoplossingen) en systemischer (geïntegreerde oplossingen en plannen) te maken. Het stimuleren van lokale aanpassing, op de natuur gebaseerde oplossingen, duurzaam gebruik en veerkracht van zoetwatervoorraden zijn met name relevant voor de landbouwsector, terwijl het opvoeren van internationale maatregelen van essentieel belang is om verstoring van de invoer van landbouwproducten uit de EU te voorkomen.

De voorstellen voor aanpassing van de verordening inzake landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) hebben tot doel meer koolstof af te vangen in de land- en bosbouw, met belangrijke gevolgen voor de verandering van de bodembedekking. De maatregelen om dit te bereiken, zoals het onderhoud van graslanden, koolstoflandbouw en het herstel van veengebieden, zullen ook helpen bodemerosie te voorkomen en het overstromingsrisico te verminderen.

Concrete aanpassingsmaatregelen in de landbouwsector worden in de eerste plaats ondersteund via het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), met duurzaamheid en klimaatactie als kerndoelstellingen. In het kader van het GLB zijn de verplichte maatregelen ter bescherming van het milieu aangescherpt en zijn er meer financieringsmogelijkheden vastgesteld voor bosbeheer, beheer van probleemgebieden en ecoregelingen. Zo moet op elk landbouwbedrijf ten minste 3 % van het bouwland worden besteed aan biodiversiteit en niet-productieve elementen, met de mogelijkheid om via ecoregelingen steun te ontvangen om 7 % te bereiken. Specifieke aanpassingsmaatregelen hebben tot nu toe geen prominente rol gespeeld in het GLB, maar de verplichte en vrijwillige vergroeningsmaatregelen bieden vaak adaptieve oplossingen op korte tot middellange termijn op het niveau van landbouwbedrijven. Een groene betaling in het kader van pijler 1 van het GLB heeft betrekking op gewasdiversificatie, de vaststelling van ecologische aandachtsgebieden en de instandhouding van blijvend grasland. De steun voor plattelandsontwikkeling in het kader van de tweede pijler van het GLB omvat bosontwikkeling, agromilieuklimaatmaatregelen, biologische landbouw en Natura 2000-betalingen. De financieringsregelingen worden aangevuld met opleidingsmaatregelen en andere steun ter verbetering van de productiviteit en de weerbaarheid tegen klimaatverandering uit het bedrijfsadviseringssysteem, het innovatiepartnerschap en toegepast onderzoek.

In overeenstemming met de Europese Green Deal, de “van boer tot bord”-strategie en de biodiversiteitsstrategie wordt in de GLB-voorstellen voor 2023-2027 meer nadruk gelegd op milieu- en klimaatactie. Er worden verplichte maatregelen en meer financieringsmogelijkheden vastgesteld voor het behoud van koolstofrijke bodems, vruchtwisseling, nutriëntenbeheer en ecoregelingen.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 bevat een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Het identificeert 36 grote klimaatrisico’s die onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen bedreigen, ook gezien het risico voor de landbouwsector.

Klimaatblootgestelde sectoren zoals de landbouwsector zijn bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering volgens het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Effecten, aanpassing en kwetsbaarheid. Er wordt een verhoogd risico op extreme weersomstandigheden, droogte, overstromingen en veranderingen in de groeiomstandigheden verwacht. · Effectieve opties voor aanpassing zijn onder meer fokken voor klimaatadaptieve , of selectie voor veerkrachtige gewassen / cultivars, boslandbouw, landschapsdiversificatie en stadslandbouw.

In het speciaal verslag van de IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C werd in verschillende hoofdstukken ingegaan op de gevolgen voor de landbouwsector, waarbij werd gewezen op de daarmee verband houdende aanpassingsbehoeften. Het vergroten van de kennis op deze gebieden, onder meer over de kosten en baten van landbouwgerelateerde aanpassingsmaatregelen, is een prioriteit. In het speciaal verslag van de IPCC over klimaatverandering en land wordt een beoordeling gegeven van de huidige wetenschappelijke kennis, onder meer over bodemdegradatie, woestijnvorming en voedselzekerheid, opties voor het uitstippelen van kwesties en aanpassing, alsook over specifieke uitdagingen en kansen voor de landbouwsector.

Het EEA-verslag over de aanpassing aan de klimaatverandering in de landbouwsector in Europa geeft een overzicht van de wijze waarop EU-beleid en -programma’s de aanpassing aan de klimaatverandering aanpakken en bevat voorbeelden van haalbare en succesvolle aanpassingsmaatregelen.

Het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) ondersteunt de Europese Commissie bij het modelleren van de economische gevolgen van klimaatverandering voor de landbouwsector en het evalueren van aanpassings- en mitigatiebeleid (bv. de PESETA-projecten). In het kader van LIFE-programma’s (bv. AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt enz.) en H2020 (bv. MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020) zijn verschillende onderzoeksprojecten op het gebied van aanpassing in de landbouwsector gefinancierd.

Copernicus Climate Change Service (C3S) biedt informatie, instrumenten en gegevens over klimaatverandering, waaronder verschillende demonstratiediensten voor de landbouwsector. Het biedt gratis en open toegang tot het sectorale informatiesysteem (SIS) dat beschikbaar is bij Climate Data Store ter ondersteuning van regionale aanpassingsinitiatieven. Andere diensten voor de watersector bieden waterindicatoren die kunnen worden gebruikt om geschikte gewassen te selecteren en irrigatie-infrastructuur te plannen, evenals demonstraties in de aanpassing aan de klimaatverandering. De Copernicus-dienst voor landmonitoring levert teledetectiegegevens over bodembedekking en veranderingen in bodembedekking, vegetatiefouten en productiviteit, die helpen bij het bepalen van de gewasopbrengst. In de toekomst kunnen teledetectiegegevens informatie verschaffen over regionale veranderingen in de bodembedekking als gevolg van aanpassingsmaatregelen, alsook over geaggregeerde trends op EU-niveau.

Het gezamenlijke programmeringsinitiatief inzake landbouw, voedselzekerheid en klimaatverandering richt het onderzoek in 24 landen op het aanpakken van de onderling verbonden uitdagingen van duurzame landbouw, voedselzekerheid en de gevolgen van klimaatverandering.

Verschillende internationale netwerken, organisaties en verenigingen delen kennis binnen hun praktijkgemeenschappen. Het gaat onder meer om de European Conservation Agriculture Federation, de International Federation of Organic Agriculture Movements (Europese regionale groep) en COPA-COGECA.

Ondersteuning van investeringen en financiering

De EU-financiering voor aanpassing wordt ondersteund door het meerjarig financieel kader (MFK) 2021-2027, dat ervoor zorgt dat acties voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn geïntegreerd in alle belangrijke uitgavenprogramma’s van de EU.

Binnen deze MFK-begroting wordt 386,6 miljard EUR toegewezen aan het GLB. Het grootste deel (270 miljard EUR) van de uitgaven gaat naar inkomenssteun in het kader van pijler 1, met nog eens 20 miljard EUR voor marktondersteuning. De rest (ongeveer een kwart) zal worden besteed aan steun voor plattelandsontwikkeling in het kader van pijler 2.

Via het EU-onderzoeksprogramma Horizon Europa zullen aanvullende middelen beschikbaar worden gesteld ter ondersteuning van specifiek onderzoek en specifieke innovatie op het gebied van voedsel, landbouw, plattelandsontwikkeling en de bio-economie.

De EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering ondersteunt regio’s, steden en lokale overheden bij hun inspanningen om weerbaarheid tegen de gevolgen van de klimaatverandering op te bouwen, door financiering te verstrekken in het kader van Horizon Europa, de EU-kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie. Regio’s en lokale overheden in landen die geassocieerd zijn met Horizon Europa of in landen die onderhandelen over associatie met Horizon Europa kunnen bij de missieacties worden betrokken. Bedrijven kunnen ook in aanmerking komen om deel te nemen, bijvoorbeeld als innovators die innovatieve oplossingen of klimaatdiensten leveren. Financieringsmogelijkheden zijn te vinden op het financierings- en aanbestedingsportaal, met name in het kader van het werkprogramma 2023-2024 van Horizon Europa.

In de strategische GLB-plannen zal bijna 98 miljard EUR, wat overeenkomt met 32 % van de totale GLB-financiering (EU en medefinanciering), worden besteed aan het leveren van voordelen voor het klimaat, water, bodem, lucht, biodiversiteit en dierenwelzijn, en aan het aanmoedigen van praktijken die verder gaan dan de verplichte conditionaliteit.

Naast de GLB-investeringen is er een reeks EU-instrumenten beschikbaar om aanpassing te ondersteunen:

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

MRE van aanpassing

Er is een rapportagemechanisme ontwikkeld in verband met de nationale strategische plannen voor het GLB in de landbouwsector en er is een overeenkomstig indicatorkader vastgesteld voor het prestatieverslag voor het delen van geaggregeerde overzichten op nationaal niveau.

Language preference detected

Do you want to see the page translated into ?

Exclusion of liability
This translation is generated by eTranslation, a machine translation tool provided by the European Commission.

Uitsluiting van aansprakelijkheid
Deze vertaling is gemaakt door eTranslation, een machinevertalingsprogramma van de Europese Commissie.