Landbouw

Kernboodschappen

• De landbouwsector is niet alleen een belangrijke aanjager van de klimaatverandering, maar wordt er ook ernstig door getroffen. Beleidsinspanningen zijn daarom niet alleen gericht op klimaatmitigatie in de landbouw, maar ook op het robuuster maken van de sector en het minimaliseren van de gevolgen van klimaatverandering.

• De aanpassingsstrategie van de EU, de LULUCF-verordening en het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU zijn instrumenten die kunnen worden gebruikt om aanpassingsoplossingen te stimuleren en de landbouwsector beter bestand te maken tegen klimaatrisico’s. Er zijn adaptatiekennis en netwerken van beroepsbeoefenaars ontstaan die informatie-uitwisseling en capaciteitsopbouw vergemakkelijken, onder meer uit verschillende door de EU gefinancierde onderzoeksprogramma’s.

• De monitoring, rapportage en evaluatie van landbouwmaatregelen op EU-niveau zal grotendeels afhangen van het formele rapportagemechanisme in het kader van het hervormde gemeenschappelijk landbouwbeleid.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Vesna Špoljar, Climate Change PIX /EEA

De landbouwsector is een van de belangrijkste aanjagers van klimaatverandering en stoot methaan (CH₄), distikstofoxide (N₂O) en kooldioxide (CO₂) uit, voornamelijk in verband met de dierlijke productie, met inbegrip van mestbeheer, en het op of in de bodem brengen van meststoffen. Het aandeel in de Europese broeikasgasemissies bedraagt momenteel ongeveer 10 %, exclusief upstreamemissies in landen waaruit Europa voedsel en voeder importeert. De klimaatverandering heeft op haar beurt gevolgen voor de Europese landbouw en vereist dat landbouwsystemen en landbouwers zich aanpassen. Stijgende temperaturen en atmosferische CO2-concentratie, veranderingen in neerslagpatronen en frequentere extreme gebeurtenissen zijn van invloed op de gewasopbrengsten en de productiviteit van de veestapel in Europa, maar ook op het waterbeheer en de omstandigheden voor vervoer en opslag. Verwacht wordt dat de productiviteit van gewassen in het algemeen zal dalen in de zuidelijke regio's en zal toenemen in het noorden. Bovendien zullen frequentere extreme weersomstandigheden wijdverspreide en schadelijke gevolgen hebben in heel Europa.

In de Europese klimaatrisicobeoordeling zijn verschillende belangrijke klimaatrisico’s voor de Europese voedselsystemen vastgesteld. De risico’s voor de gewasproductie als gevolg van water- en hittestress zijn het grootst en urgentst, waarbij Zuid-Europa een hotspotregio is. Klimaateffecten op de voedselproductie kunnen leiden tot bestaansmiddelen op het platteland en aan de kust, landgebruik, de gezondheid van sociaal kwetsbare bevolkingsgroepen en de bredere economie.

Beleidskader

De EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering, die in 2021 is aangenomen, heeft tot doel aanpassing slimmer, sneller (versnelde uitrol van aanpassingsoplossingen) en systemischer (geïntegreerde oplossingen en plannen) te maken. Het stimuleren van lokale aanpassing, op de natuur gebaseerde oplossingen, duurzaam gebruik en veerkracht van zoetwatervoorraden zijn met name relevant voor de landbouwsector, terwijl het opvoeren van internationale actie van essentieel belang is om verstoring van de invoer van landbouwproducten in de EU te voorkomen.

De voorstellen voor aanpassing van de verordening inzake landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) zijn gericht op meer koolstofafvang in de land- en bosbouw, met belangrijke gevolgen voor de bodembedekking. De maatregelen om dit te bereiken, zoals het onderhoud van graslanden, koolstoflandbouw en het herstel van veengebieden, zullen ook bodemerosie helpen voorkomen en het overstromingsrisico helpen verminderen.

Concrete aanpassingsmaatregelen in de landbouwsector worden voornamelijk ondersteund via het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), met duurzaamheid en klimaatactie als kerndoelstellingen. In het kader van het GLB worden de verplichte maatregelen ter bescherming van het milieu aangescherpt en worden meer financieringsmogelijkheden gecreëerd voor bosbeheer, beheer van minder begunstigde gebieden en ecoregelingen. Zo moet op elk landbouwbedrijf ten minste 3 % van het bouwland worden besteed aan biodiversiteit en niet-productieve elementen, met de mogelijkheid om steun te ontvangen via ecoregelingen om 7 % te bereiken. Specifieke aanpassingsmaatregelen hebben tot nu toe geen prominente rol gespeeld in het GLB, maar de verplichte en vrijwillige vergroeningsmaatregelen bieden vaak adaptieve oplossingen op korte tot middellange termijn op het niveau van de landbouwbedrijven. Een groene betaling in het kader van pijler 1 van het GLB heeft betrekking op gewasdiversificatie, de totstandbrenging van ecologische aandachtsgebieden en het behoud van blijvend grasland. De steun voor plattelandsontwikkeling in het kader van pijler 2 van het GLB omvat bosontwikkeling, agromilieu- en klimaatmaatregelen, biologische landbouw en Natura 2000-betalingen. De financieringsregelingen worden aangevuld met opleidingsmaatregelen en andere steun ter verbetering van de productiviteit en de weerbaarheid tegen klimaatverandering uit het bedrijfsadviseringssysteem, het innovatiepartnerschap en toegepast onderzoek.

In overeenstemming met de Europese Green Deal, de “van boer tot bord”-strategie en de biodiversiteitsstrategie wordt in de GLB-voorstellen voor 2023-2027 meer nadruk gelegd op milieu- en klimaatactie. Er worden verplichte maatregelen en meer financieringsmogelijkheden vastgesteld voor het behoud van koolstofrijke bodems, vruchtwisseling, nutriëntenbeheer en ecoregelingen.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Er worden 36 grote klimaatrisico’s vastgesteld die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de landbouwsector.

Klimaatgevoelige sectoren zoals de landbouwsector zijn bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering volgens het IPCC AR6 WG II-rapport Climate Change 2022: Effecten, aanpassing en kwetsbaarheid. Er wordt een verhoogd risico op extreme weersomstandigheden, droogte, overstromingen en veranderingen in de groeiomstandigheden verwacht. Effectieve opties voor aanpassing zijn onder meer veredeling voor klimaatadaptief , of selectie voor veerkrachtige gewassen/cultivars, boslandbouw, landschapsdiversificatie en stadslandbouw.

In het speciaal verslag van de IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C werden de gevolgen voor de landbouwsector in verschillende hoofdstukken behandeld, waarbij werd gewezen op de daarmee verband houdende aanpassingsbehoeften. Het verbeteren van de kennis op deze gebieden, onder meer over de kosten en baten van landbouwgerelateerde aanpassingsmaatregelen, is een prioriteit. In het speciaal verslag van de IPCC over klimaatverandering en land wordt de huidige wetenschappelijke kennis beoordeeld, onder meer over bodemdegradatie, woestijnvorming en voedselzekerheid, opties voor probleemkadering en aanpassing, alsook over specifieke uitdagingen en kansen voor de landbouwsector.

Het EEA-verslag over de aanpassing aan de klimaatverandering in de landbouwsector in Europa geeft een overzicht van de wijze waarop het beleid en de programma’s van de EU de aanpassing aan de klimaatverandering aanpakken en bevat voorbeelden van haalbare en succesvolle aanpassingsmaatregelen.

Het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) ondersteunt de Europese Commissie bij het modelleren van de economische gevolgen van klimaatverandering voor de landbouwsector en het evalueren van het aanpassings- en mitigatiebeleid (bv. de PESETA-projecten). Verschillende onderzoeksprojecten op het gebied van aanpassing in de landbouwsector zijn gefinancierd in het kader van LIFE (bv. AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt enz.) en H2020 (bv. MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020).

Copernicus Climate Change Service (C3S) verstrekt informatie, instrumenten en gegevens over klimaatverandering, waaronder verschillende demonstratiediensten voor de landbouwsector. Het biedt gratis en open toegang tot het sectorale informatiesysteem (SIS) dat beschikbaar is in de Climate Data Store ter ondersteuning van regionale aanpassingsinitiatieven. Verdere diensten voor de watersector bieden waterindicatoren die kunnen worden gebruikt om geschikte gewassen te selecteren en irrigatie-infrastructuur te plannen, evenals demonstraties in het kader van de aanpassing aan de klimaatverandering. De landmonitoringdienst van Copernicus verstrekt teledetectiegegevens over veranderingen in landbedekking en landbedekking, vegetatiefenologie en productiviteit die zullen helpen bij het bepalen van de gewasopbrengst. In de toekomst kunnen teledetectiegegevens informatie opleveren over regionale veranderingen in de bodembedekking als gevolg van aanpassingsmaatregelen en over geaggregeerde trends op EU-niveau.

Het gezamenlijke programmeringsinitiatief inzake landbouw, voedselzekerheid en klimaatverandering richt zich in 24 landen op het aanpakken van de onderling verbonden uitdagingen van duurzame landbouw, voedselzekerheid en de gevolgen van klimaatverandering.

Verschillende internationale netwerken, organisaties en verenigingen delen kennis binnen hun praktijkgemeenschappen. Het gaat onder meer om de European Conservation Agriculture Federation, de International Federation of Organic Agriculture Movements (Europeseregionale groep) en COPA-COGECA.

Ondersteuning van investeringen en financiering

De EU-financiering voor aanpassing wordt ondersteund door het meerjarig financieel kader (MFK) 2021-2027, dat ervoor zorgt dat maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn geïntegreerd in alle belangrijke uitgavenprogramma’s van de EU.

Binnen deze MFK-begroting wordt 386,6 miljard EUR toegewezen aan het GLB. Het grootste deel, 270 miljard EUR, van de uitgaven gaat naar inkomenssteun in het kader van pijler 1, met nog eens 20 miljard EUR voor marktsteun. De rest (ongeveer een kwart) zal worden besteed aan steun voor plattelandsontwikkeling in het kader van pijler 2.

Via het EU-onderzoeksprogramma Horizon Europa zullen extra middelen beschikbaar worden gesteld ter ondersteuning van specifiek onderzoek en innovatie op het gebied van voedsel, landbouw, plattelandsontwikkeling en de bio-economie.

De EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering ondersteunt regio’s, steden en lokale overheden bij hun inspanningen om veerkracht op te bouwen tegen de gevolgen van de klimaatverandering, door financiering te verstrekken als onderdeel van Horizon Europa, de EU-kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie. Regio’s en lokale overheden in met Horizon Europa geassocieerde landen of in landen die onderhandelen over associatie met Horizon Europa kunnen bij de missieacties worden betrokken. Bedrijven kunnen ook in aanmerking komen om deel te nemen, bijvoorbeeld als innovators die innovatieve oplossingen of klimaatdiensten aanbieden. Financieringsmogelijkheden zijn te vinden op het financierings- en aanbestedingsportaal, met name in het kader van het werkprogramma 2023-2024 van Horizon Europa.

In de strategische GLB-plannen zal bijna 98 miljard EUR, wat overeenkomt met 32 % van de totale GLB-financiering (EU- en medefinanciering), worden besteed aan het leveren van voordelen voor het klimaat, het water, de bodem, de lucht, de biodiversiteit en het dierenwelzijn, en aan het aanmoedigen van praktijken die verder gaan dan de verplichte conditionaliteit.

Naast de GLB-investeringen is er een reeks EU-instrumenten beschikbaar om aanpassing te ondersteunen:

• het LIFE-subprogramma Klimaatactie;
• het INTERREG Europa-programma;
• het onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon Europa, dat met name relevant is voor aanpassing in de landbouwsector, is cluster 6 inzake voedsel, bio-economie, natuurlijke hulpbronnen, landbouw en milieu.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina over de EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

MRE van aanpassing

Er is een rapportagemechanisme in verband met de nationale strategische GLB-plannen in de landbouwsector ontwikkeld en er is een overeenkomstig indicatorkader vastgesteld voor het prestatieverslag voor het delen van geaggregeerde overzichten op nationaal niveau.