Morskie i rybołówstwo

Główne przesłania

• Wpływ zmiany klimatu na wodę morską kumuluje się z innymi presjami antropogenicznymi zarówno na morzu, jak i na obszarach przybrzeżnych, co już wpływa na rybołówstwo i akwakulturę morską ze zmienionymi plonami oraz zmianami w łowiskach i gatunkach docelowych.  Ponadto oczekuje się, że nasilenie się zdarzeń ekstremalnych, przy bardziej surowych warunkach na otwartym morzu, wpłynie na wszystkie sektory niebieskiej gospodarki.
• UE zajmuje się tymi skutkami poprzez tworzenie ośrodków informacji naukowej, takich jak usługa morska programu Copernicus i Europejska Sieć Informacji i Obserwacji Środowiska Morskiego, jako bezpłatnych i otwartych dostawców danych dla wszystkich użytkowników na całym świecie. Jego celem jest również osiągnięcie dobrego stanu środowiska wód przybrzeżnych i morskich UE poprzez przystosowanie się do zmiany klimatu za pomocą dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej oraz poprzez opracowanie i wykorzystanie rozwiązań opartych na zasobach przyrody dla ekosystemów morskich i przybrzeżnych.
• Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury na lata 2021–2027 wspiera innowacyjne projekty, które przyczyniają się do zrównoważonej eksploatacji zasobów wodnych i morskich i zarządzania nimi, w tym w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Stuart Rankin on flickr

Wody morskie stają się coraz cieplejsze, bardziej kwaśne i mają zmniejszoną zawartość tlenu w wyniku globalnych zmian klimatu. Ocieplenie wody powoduje zmianę rozmieszczenia gatunków oraz zmianę wzrostu i rozmieszczenia populacji ryb. Zakwaszenie oceanów wpłynie na zdolność gatunków wydzielających węglany wapnia (takich jak mięczaki, planktony i korale) do produkcji skorup lub szkieletów. Odtlenienie wpływa na rozmieszczenie przestrzenne gatunków, a zwłaszcza w zamkniętych basenach, takich jak Morze Bałtyckie i ujścia rzek, na większe i częstsze przypadki niedotlenienia i niedotlenienia, wpływając na przetrwanie gatunków i pogarszając zdrowie ekosystemu. Szkodliwe zakwity glonów występują w odpowiedzi na eutrofizację wraz ze współwystępowaniem zmiany klimatu i prowadzą do negatywnego wpływu na ekosystemy morskie, rybołówstwo, turystykę, gospodarkę i zdrowie ludzi.

Temperatury w Arktyce rosną szybciej niż globalna średnia roczna, ostatecznie napędzając wzrost poziomu mórz i wpływając na dynamikę oceanów, co wpływa na morską produkcję podstawową. W połączeniu z presją człowieka na eksploatację Arktyki ma to wpływ na różnorodność biologiczną, rybołówstwo i lokalne źródła utrzymania.  Zmiana klimatu kumuluje się z innymi presjami antropogenicznymi, takimi jak przełowienie i zanieczyszczenie mórz zarówno na morzu, jak i na obszarach przybrzeżnych, co ma łączny wpływ na ekosystemy morskie i kluczowe usługi ekosystemowe. Rybołówstwo i akwakultura morska już doświadczają skutków zmiany klimatu, przy zmienionych plonach i zmianach w łowiskach i gatunkach docelowych.  Ponadto oczekuje się, że nasilenie się zdarzeń ekstremalnych, przy bardziej surowych warunkach na otwartym morzu, wpłynie na wszystkie sektory niebieskiej gospodarki, takie jak transport morski, działalność portowa i produkcja energii na morzu.

W europejskiej ocenie ryzyka związanego z klimatem za szczególnie pilne uznano zagrożenie dla ekosystemów morskich wynikające ze zmiany klimatu w połączeniu z innymi czynnikami antropogenicznymi. Zagrożenia dla ekosystemów lądowych i słodkowodnych mogą kaskadowo wpływać na ekosystemy morskie.

Ramy polityki

Strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu (2021) ma na celu realizację wizji Europy odpornej na zmianę klimatu do 2050 r. Przystosowanie się do zmiany klimatu będzie inteligentniejsze dzięki zlikwidowaniu luki w zakresie wpływu na klimat i odporności na zmianę klimatu. Wzmocnione zostaną pomiary i obserwacje oceanów, a także ośrodki informacji naukowej, takie jak usługa morska programu Copernicus i Europejska Sieć Informacji i Obserwacji Środowiska Morskiego (EMODnet),będące bezpłatnymi i otwartymi dostawcami danych dla wszystkich użytkowników na całym świecie. Przystosowanie się do zmiany klimatu będzie miało bardziej systemowy charakter dzięki wzmocnieniu powiązań ze wspólną polityką rybołówstwa i innymi inicjatywami UE, które wspierają przystosowanie się do zmiany klimatu na szczeblu lokalnym, a także zachęcają do większego zaangażowania lokalnych grup działania ds. rybołówstwa. Rola rozwiązań opartych na zasobach przyrody dla ekosystemów morskich i przybrzeżnych jest zauważana jako wielozadaniowe, bez żalu i skuteczne rozwiązania, również z potencjałem sekwestracji dwutlenku węgla. Nowe inicjatywy w zakresie finansowania (w tym program „Horyzont Europa”)przyspieszą przystosowanie się do zmiany klimatu. Ponadto w strategii przystosowania się do zmiany klimatu, mającej na celu uczynienie przystosowania się do zmiany klimatu międzynarodowym, uznaje się potrzebę uwzględnienia kwestii zmiany klimatu w przyszłych umowach w celu ochrony zasobów międzynarodowych, takich jak międzynarodowe rybołówstwo i różnorodność biologiczna, nawet na obszarach znajdujących się poza jurysdykcjami krajowymi.

W maju 2021 r. Komisja przyjęła nowe podejście do zrównoważonej niebieskiej gospodarki w UE, zatwierdzając zasady Europejskiego Zielonego Ładu. Uznaje się w nim niszczycielskie skutki zmiany klimatu dla oceanów i wybrzeży oraz skumulowane skutki działalności gospodarczej na morzu. Zachęca przedsiębiorstwa do wykorzystywania lub generowania zasobów odnawialnych, ochrony ekosystemów morskich, ograniczania zanieczyszczenia i zwiększania odporności na zmianę klimatu.

Ponadto UE określiła wyartykułowane ramy przekrojowych i sektorowych polityk istotnych dla zrównoważonego zarządzania morzem i zarządzania nim. Zintegrowana polityka morska UE (IMP) ma na celu zapewnienie bardziej spójnego i skoordynowanego podejścia do kwestii morskich, również z uwzględnieniem zmiany klimatu. Dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej stanowi filar środowiskowy zintegrowanej polityki morskiej. Ustanawia ona wspólne ramy zobowiązujące państwa członkowskie do podjęcia niezbędnych środków w celu osiągnięcia i utrzymania dobrego stanu środowiska wód przybrzeżnych i morskich UE. Zgodnie z dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej oraz przy opracowywaniu odpowiednich krajowych strategii morskich państwa członkowskie muszą określić, w stosownych przypadkach, wszelkie dowody na wpływ zmiany klimatu.

Wspólna polityka rybołówstwa (WPRyb) stanowi podstawę polityki rybołówstwa UE. WPRyb określa zbiór wspólnych zasad mających na celu zapewnienie, aby rybołówstwo i akwakultura były zrównoważone pod względem środowiskowym, gospodarczym i społecznym oraz aby stanowiły źródło zdrowej żywności dla obywateli UE. Zrównoważone rybołówstwo, realizowane w ramach WPRyb, jest niezbędne do zwiększenia odporności i realizacji Europejskiego Zielonego Ładu.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora morskiego i sektora rybołówstwa.

Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, przedstawia najbardziej aktualną wiedzę naukową na temat wpływu zmiany klimatu na rybołówstwo i akwakulturę oraz na ich wydajność, koncentrując się również na coraz większych trudnościach w zaspokajaniu potrzeb człowieka.

Analiza skutków zmiany klimatu związanych z globalnym ociepleniem do 1,5 °C w porównaniu z 2 °C dla różnorodności biologicznej mórz, rybołówstwa i ekosystemów oraz skutków trwającego globalnego ocieplenia dla oceanów i kriosfery została opisana w dwóch innych sprawozdaniach szczegółowych: sprawozdanie specjalne IPCC w sprawie globalnego ocieplenia o 1,5 °C oraz sprawozdanie specjalne IPCC w sprawie oceanów i kriosfery w zmieniającym się klimacie (SROCC).

W następstwie dyskusji wynikającej z SROCC na 25. Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu (UNFCC COP25), która odbyła się w Madrycie w grudniu 2019 r., przedstawiono sprawozdanie inicjatywy „Ponieważ oceany – oceany na rzecz klimatu” oraz zalecenia polityczne platformy Ocean & ClimatePlatform. Przewodnicząca ogłosiła tę konferencję COP jako „niebieską konferencję COP”, uznając ścisłe powiązania między zdrowiem klimatu a zdrowiem oceanów.

Wyzwanie, jakie zmiana klimatu stanowi dla rybołówstwa i akwakultury, a także działania dostosowawcze stanowią podstawę dwóch sprawozdań FAO: Globalna synteza obecnej wiedzy, wariantów adaptacyjnych i łagodzących (2018 r.) oraz adaptacyjnego zarządzania rybołówstwem w odpowiedzi na zmianę klimatu (2021 r.).

W ramach polityki zintegrowanej polityki morskiej UE dokłada wszelkich starań, aby gromadzić dane morskie z różnych źródeł (Wiedzao morzu 2000). EMODNET zapewnia dostęp do szerokiej gamy danych, produktów i metadanych związanych z batymetrią, geologią, siedliskami dna morskiego, chemią, biologią, fizyką i działalnością człowieka. Ponadto usługa morska programu Copernicus zapewnia regularne i systematyczne informacje referencyjne na temat stanu oceanów fizycznych i mórz regionalnych, natomiast europejski atlas mórz udostępnia różnorodne informacje przestrzenne na temat mórz i wybrzeży Europy.

Morskie obszary chronione są uznawane na arenie międzynarodowej za narzędzie wspierające zarówno przystosowanie się do zmiany klimatu, jak i łagodzenie jej skutków. Przegląd i perspektywy dotyczące przyszłości chronionych obszarów morskich przedstawiono w sprawozdaniu EEA pt. „MPA networks in Europe's seas” [Sieci chronionych obszarów morskich na europejskich morzach] (2015 r.). Na podstawie badania ETC/ICM pt. „Spatial Analysis of Marine Protected Area Networks in Europe's Seas” [Analiza przestrzenna morskich sieci obszarów chronionych na europejskich morzach] opublikowano briefing EEA (2018 r.) na temat chronionych obszarów morskich.

Projekty finansowane przez UE (np. MPA-ADAPT i MPA-ENGAGE dla regionu Morza Śródziemnego, ATLAS dla Atlantyku) dostarczyły istotnych informacji na temat przystosowania się do zmiany klimatu na ten temat. Opracowano ramy i narzędzia wspierające podejmowanie decyzji, aby pomóc decydentom w przystosowaniu się do zmiany klimatu. Narzędzie wsparcia przystosowania się do zmiany klimatu dla wysp zostało opracowane w ramach projektu SOCLIMPACT, aby pomóc decydentom w opracowywaniu dostosowanych strategii i planów przystosowania się do zmiany klimatu dla ich wysp. Ramy wspierania decyzji ClimeFish zawierają zasoby i systemy wspierające podejmowanie decyzji, których ogólnym celem jest pomoc w zapewnieniu zrównoważonej produkcji żywności pochodzenia morskiego w obliczu zmiany klimatu.

Wspieranie inwestycji i finansowania

W nowych WRF na lata 2021–2027 przewidziano 30 % budżetu na walkę ze zmianą klimatu. Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury na lata 2021–2027 (EFMRA)wspiera innowacyjne projekty, które przyczyniają się do zrównoważonej eksploatacji zasobów wodnych i morskich i zarządzania nimi, a także pomagają w realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu, czyli planu działania UE w zakresie polityki klimatycznej i środowiskowej.

W ramach programu LIFE współfinansowane są projekty obejmujące odbudowę ekosystemów morskich i przybrzeżnych, zwiększające odporność na zmianę klimatu. Nowy program „Horyzont Europa” obejmuje trzy filary: Doskonała baza naukowa, globalne wyzwania oraz europejska konkurencyjność przemysłowa i innowacyjna Europa. W ramach drugiego filaru specjalny klaster (n.6) jest poświęcony żywności, biogospodarce, zasobom naturalnym, rolnictwu i środowisku i obejmuje, jako obszary badawcze, morza i oceany. Oczekuje się nowych możliwości w ramach misji „Rozgwiazdy 2030” i „Odbudowanaszych oceanów i wód”, które mają na celu rozwój wiedzy na temat naszych oceanówi wód, ich odbudowę i ochronę do 2030 r. JPI Oceans to międzyrządowa platforma długoterminowej współpracy otwarta dla wszystkich państw członkowskich UE i państw stowarzyszonych, które inwestują w badania morskie. Zmiana klimatu jest strategicznym obszarem strategii JPI „Ocean” na lata 2021–2025 w ramach wzajemnie połączonych obszarów priorytetowych na rzecz odpornych oceanów.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu.

Wspieranie wdrażania

FARNET to społeczność osób wdrażających rozwój lokalny kierowany przez społeczność w ramach EFMRA. Sieć ta skupia RLGD, instytucje zarządzające, obywateli i ekspertów z całej UE w celu pracy nad zrównoważonym rozwojem rybołówstwa i obszarów przybrzeżnych. W ramach strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu przewiduje się większe zaangażowanie organów regionalnych za pośrednictwem tych grup. W przewodniku FARNET „Przyszłościowe strategie dla obszarów rybackich”stwierdzono, że dzięki lokalnym projektom podnoszenia świadomości i wspierania inicjatyw promujących zmiany stylu życia, które sprzyjają lokalnym i zrównoważonym produktom i usługom, RLGD mogą pomagać społecznościom w łagodzeniu zmiany klimatu i przystosowywaniu się do niej.

MRE adaptacji

Sprawozdanie z pierwszego cyklu wdrażania dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej (2020 r.) pokazuje, że unijne ramy ochrony środowiska morskiego są jednymi z najbardziej kompleksowych i ambitnych na świecie. Należy go jednak wzmocnić, aby móc stawić czoła dominującym presjom, takim jak przełowienie i niezrównoważone praktyki połowowe, odpady z tworzyw sztucznych, nadmiar składników odżywczych, hałas podwodny, zanieczyszczenie i inne rodzaje presji środowiskowych. Chociaż zmiana klimatu jest jedną z głównych presji na środowisko morskie przedstawionych przez państwa członkowskie, kluczowe tematy, takie jak zakwaszenie oceanów w morzach europejskich i wpływ morskich fal upałów na różnorodność biologiczną mórz, nie są dobrze ugruntowane w systemach monitorowania na szczeblu UE. Skutecznie zarządzane chronione obszary morskie są częścią programu środków krajowych strategii morskich mających na celu uniknięcie utraty i degradacji gatunków i siedlisk, zwiększenie ochrony wybrzeża i odporności ekosystemu w obliczu globalnych zmian.