Gospodarka wodna

Główne przesłania

• Zmiana klimatu wpływa na gospodarkę wodną na wiele sposobów, począwszy od zmian opadów, a tym samym sezonowych i rocznych wzorców powodzi i susz, dostępności wody lub zdolności rozcieńczania, a także ma wpływ na nasze zdrowie, działalność gospodarczą i (świeże) ekosystemy zależne od wody.
• UE ma dobrze rozwiniętą politykę gospodarki wodnej obejmującą zarówno zarządzanie jakością, jak i ilością wody. Ich wdrażanie, ściśle związane z przystosowaniem się do zmiany klimatu opartym na ekosystemach i rozwiązaniami opartymi na zasobach przyrody, jest wspierane za pomocą takich instrumentów jak narzędzie naturalnych środków retencji wody.
• Na szczeblu europejskim dokonuje się regularnej oceny postępów w gospodarce wodnej na podstawie informacji przekazywanych na szczeblu krajowym. Oceny te obejmują również aspekty związane ze zmianą klimatu (adaptacją), ale stwierdzają, że potrzebne są dodatkowe wysiłki w tym zakresie.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Charles Garnett, Picture2050 /EEA

Gospodarka wodna ma na celu zapewnienie wystarczającej jakości wody dla gospodarstw domowych, sektorów gospodarki, w tym rolnictwa, transportu i energii, oraz ekosystemów. Rzeki, jeziora i wody gruntowe, wody ujściowe, ale także strefy powodziowe lub obszary infiltracji są kluczowymi elementami ekosystemów, zaopatrzenia w wodę pitną i gospodarki ściekowej oraz wielu sektorów i systemów gospodarczych, w tym rolnictwa, transportu i energii.

Zmiana klimatu wpływa na gospodarkę wodną na wiele sposobów, w tym na zmiany sezonowej i rocznej dostępności wody, zwiększone parowanie i zwiększone zapotrzebowanie. Niskie przepływy wody mogą mieć wpływ na nasze zdrowie, działalność gospodarczą i ekosystemy zależne od wody (świeżej).

Niezrównoważona gospodarka wodna jest kolejnym czynnikiem wpływającym na ekosystemy. Niezrównoważone nawadnianie prowadzi na przykład do wyczerpywania się wód gruntowych, zmian siedlisk podmokłych i przybrzeżnych, zasolenia gleby i wtargnięcia wody morskiej (europejskaocena ryzyka klimatycznego).

Więcej informacji na temat zarządzania wodami przybrzeżnymi można znaleźć na stronie poświęconej obszarom przybrzeżnym.

Ramy polityki

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r. podkreślono znaczenie zapewnienia zrównoważonej dostępności wody słodkiej, zdecydowanego ograniczenia zużycia wody i zachowania jakości wody oraz podkreślono ryzyko zwiększonej częstotliwości i nasilenia ekstremalnych zdarzeń pogodowych, które prowadzą do susz i powodzi, a w konsekwencji do rozległych szkód gospodarczych. W związku z tym szczególne znaczenie ma uwzględnienie skutków zmiany klimatu w polityce UE dotyczącej wody.

Ramowa dyrektywa wodna przyjęta w 2000 r., będąca pierwszym kamieniem węgielnym polityki wodnej UE, ma na celu długoterminową zrównoważoną gospodarkę wodną opartą na wysokim poziomie ochrony środowiska wodnego poprzez osiągnięcie dobrego stanu ekologicznego we wszystkich częściach wód. Sama dyrektywa nie odnosi się wyraźnie do przystosowania się do zmiany klimatu. W 2009 r. państwa członkowskie UE uzgodniły jednak, że zagrożenia związane z klimatem i planowanie przystosowania się do zmiany klimatu muszą zostać włączone do planów gospodarowania wodami w dorzeczu opracowanych na podstawie ramowej dyrektywy wodnej.

Unijna dyrektywa powodziowa, przyjęta w 2007 r., ma na celu ocenę powodzi i zarządzanie nimi w spójny sposób w całej UE oraz uwzględnia uwzględnienie wpływu zmiany klimatu bezpośrednio w jej wdrażaniu.  Państwa członkowskie muszą ocenić ryzyko powodziowe na swoim terytorium i przygotować plany zarządzania ryzykiem powodziowym uwzględniające skutki zmiany klimatu.

Kwestie dotyczące niedoboru wody i susz zostały po raz pierwszy poruszone w komunikacie Komisji Europejskiej (WE) pt. „Rozwiązanie problemu niedoboru wody i susz w Unii Europejskiej” (2007 r.) w celu przejścia na gospodarkę wodooszczędną i oszczędzającą wodę. W 2012 r. opublikowano komunikat pt. „Plan ochrony zasobów wodnych Europy”, w którym zachęca się państwa członkowskie do lepszego uwzględnienia aspektów zarządzania ryzykiem wystąpienia suszy i zmiany klimatu w przyszłych planach gospodarowania wodami w dorzeczu oraz przy opracowywaniu międzysektorowych i wielozadaniowych planów zarządzania ryzykiem. Najnowszym działaniem mającym na celu złagodzenie niedoboru wody jest przyjęte w 2020 r. nowe rozporządzenie w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody, w którym ustanowiono nowe przepisy mające stymulować i ułatwiać ponowne wykorzystanie wody, koncentrujące się na nawadnianiu w rolnictwie. Ponadto, zgodnie z nową strategią w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, KE planuje przyczynić się do zmniejszenia zużycia wody poprzez podniesienie wymogów w zakresie oszczędzania wody w odniesieniu do produktów, zachęcanie do oszczędnego gospodarowania wodą i oszczędzania wody oraz poprzez promowanie szerszego stosowania planów zarządzania suszą, a także zrównoważonego gospodarowania glebami i użytkowania gruntów. Aby zapewnić zaopatrzenie w wodę pitną, zmieniona dyrektywa w sprawie wody pitnej uwzględnia obecnie wpływ zmiany klimatu w ocenie ryzyka systemów zaopatrzenia. W 2023 r. wydano nowe rozporządzenie w sprawie ponownego wykorzystania wody, aby usprawnić alternatywne zaopatrzenie w wodę z oczyszczalni ścieków komunalnych.

W celu wsparcia wdrażania przystosowania się do zmiany klimatu w planach gospodarowania wodami w dorzeczu ramowej dyrektywy wodnej dostępny jest dokument zawierający wytyczne dotyczące wspólnej strategii wdrażania pt. „Zarządzanie dorzeczami w zmieniającym się klimacie”,aby zapewnić uwzględnienie w planach gospodarowania wodami w dorzeczu zagrożeń związanych z klimatem i planowania przystosowania się do zmiany klimatu. W planach należy co najmniej wykazać (i) w jaki sposób prognozy dotyczące zmiany klimatu wpłynęły na ocenę presji i skutków, (ii) w jaki sposób skonfigurowano programy monitorowania w celu wykrywania skutków zmiany klimatu oraz (iii) w jaki sposób wybrane środki są odporne na prognozowane warunki klimatyczne.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora gospodarki wodnej.

Wzmocnienie bazy wiedzy na temat wpływu zmiany klimatu na globalny cykl hydrologiczny ma zasadnicze znaczenie dla zrównoważonej gospodarki wodnej. Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Wpływ, adaptacja i podatność aktualizują te ramy, podkreślając różne konsekwencje związane ze skutkami zmiany klimatu wywołanymi przez człowieka w sektorze wodnym. Stopniowe ryzyko, skutki i podatność na zagrożenia w sektorze wodnym związane z globalnym ociepleniem o 1,5 °C i 2 °C zilustrowano natomiast w innym sprawozdaniu specjalnym IPCC (GlobalWarming of 1.5 °C – Climate-ADAPT (europa.eu)).

Aby dostosować zasoby wodne do zmian klimatu, KE i państwa członkowskie współpracują w celu poprawy bazy wiedzy. Wiele źródeł informacji znajduje się w Europejskim Systemie Informacji Wodnej (WISE).

Europejska Agencja Środowiska połączyła istotne informacje na temat skutków zmiany klimatu w Europie w kilku sprawozdaniach. W sprawozdaniu na temat zmiany klimatu, skutków i podatności na zagrożenia z 2016 r.  przeanalizowano przeszłe i przewidywane skutki zmiany klimatu dla ekosystemów i społeczeństwa, w tym skutki dla sektora wodnego. Sprawozdanie z 2016 r. dotyczące zagrożeń powodziowych i podatności środowiska na zagrożenia koncentruje się na roli równin zalewowych w ochronie przeciwpowodziowej, gospodarce wodnej i ochronie przyrody. Podobnie w sprawozdaniu z 2020 r. w sprawie europejskich równin zalewowych wykazano, że naturalne równiny zalewowe przyczyniają się do osiągnięcia wielu celów polityki UE. Opublikowane w 2021 r. sprawozdanie na temat rozwiązań opartych na zasobach przyrody (NbS) w Europie zawiera rozdział dotyczący gospodarki wodnej.

Wspólne Centrum Badawcze (JRC) opublikowało sprawozdanie na temat skutków zmiany klimatu i przystosowania się do niej w Europie w 2020 r., zawierające kilka rozdziałów związanych z zasobami wodnymi. W sprawozdaniu stwierdzono, że południowa Europa stoi w obliczu spadku dostępności wody, a w konsekwencji wzrostu niedoboru wody. Susze będą występować częściej, trwać dłużej i staną się bardziej intensywne w południowej i zachodniej części Europy, a powodzie rzeczne i przybrzeżne prawdopodobnie wzrosną w wyniku zmiany klimatu. Niniejsze sprawozdanie ogólne jest uzupełnione szeregiem bardziej szczegółowych sprawozdań zawierających bardziej szczegółowe informacje na temat różnych skutków dla zasobów wodnych:

• Zmiana klimatu a zasoby wodne Europy
• Skutki globalnego ocieplenia i suszy w UE
• Globalne ocieplenie i skutki ekstremalnych upałów i zimna dla ludzi w UE
• Przystosowanie się do rosnącego ryzyka powodziowego na obszarach przybrzeżnych w UE w związku ze zmianą klimatu
• Przystosowanie się do rosnącego ryzyka powodzi rzecznych w UE w związku ze zmianą klimatu

W 2018 r. JRC opublikowało również koncepcyjne ramy oceny ryzyka suszy i zarządzania nim, a niedawno przeanalizowało wpływ środków służących oszczędzaniu wody na zasoby wodne Europy, stwierdzając, że aby zmniejszyć wpływ zmiany klimatu na zasoby wodne, konieczny jest wyższy poziom ambicji w zakresie środków służących oszczędnemu gospodarowaniu wodą. Ponadto JRC opracowało europejski system informowania o powodziach (EFAS), który dostarcza probabilistycznych informacji o zagrożeniach powodziowych z ponad 48-godzinnym wyprzedzeniem. Z portalu korzystają menedżerowie ds. sytuacji kryzysowych w całej Europie.

Dzięki programom finansowanym przez UE, takim jak „Horyzont 2020”, LIFE (działania na rzecz środowiska i klimatu) i Interreg, wiele państw członkowskich ulepsza bazę wiedzy na temat strategii, polityk i środków przystosowawczych związanych z wodą za pośrednictwem różnych projektów. Szczególne znaczenie ma tu spodziewany wzrost ekstremalnych warunków hydrologicznych spowodowany skutkami zmiany klimatu. Na przykład w ramach projektu IMPREXpartnerzy projektu opracowali innowacyjne podejścia i przyczynili się do poprawy zdolności przewidywania przyszłych ekstremalnych zdarzeń hydrologicznych i reagowania na nie. Projekt OPERANDUM ma na celu zmniejszenie ryzyka hydrometeorologicznego na terytoriach europejskich poprzez współprojektowanie, opracowywanie, wdrażanie, testowanie i demonstrację innowacyjnych zielonych i niebieskich/szarych/hybrydowych NbS. Projekt RECONECT ma na celu szybkie wzmocnienie europejskich ram odniesienia dla NbS w zakresie hydrometeorologicznego ograniczania ryzyka poprzez wykazanie, odniesienie, zwiększenie skali i eksploatację NbS na dużą skalę na obszarach wiejskich i naturalnych.

Niektóre projekty koncentrują się w szczególności na poprawie zarządzania powodziami lub niedoborem wody. Projekt SCOREwater ma na celu wprowadzenie usług cyfrowych w celu poprawy zarządzania ściekami, wodami opadowymi i powodziami, aby zwiększyć odporność miast na zmianę klimatu. Projekt LIFE UrbanStorm ułatwia opracowanie i wdrożenie zintegrowanych podejść do strategii i planów działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w celu zwiększenia odporności gmin estońskich na zmianę klimatu, w szczególności ich zdolności do zarządzania gwałtownymi powodziami. W ramach projektu SPONGE 2020 opracowano zestaw narzędzi, pakiet wytycznych i transgraniczny plan działania w celu wsparcia zaangażowania zainteresowanych stron i działań partycypacyjnych w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby lepiej zarządzać powodziami miejskimi. Problem niedoboru wody jest rozwiązywany na przykład w ramach projektu W2W - Water to Water, który promuje innowacyjny system odsalania w celu rozwiązania problemu niedoboru wody w regionie Morza Śródziemnego, lub w ramach projektu DRYvER, którego celem jest opracowanie strategii łagodzenia skutków zmiany klimatu i dostosowywania się do nich w ramach suszenia sieci rzecznych, z uwzględnieniem perspektyw hydrologicznych, ekologicznych (w tym NBS), społeczno-gospodarczych i politycznych.

Więcej informacji na temat przeszłych i trwających projektów można znaleźć na portalu WISE i w bazie danych CORDIS.

Wspieranie inwestycji i finansowania

W grudniu 2020 r. opublikowano nowe wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027; zapewnia szereg możliwości finansowania w sektorze wodnym. Projekty w zakresie badań naukowych i innowacji mogą być finansowane w ramach programu „Horyzont Europa”. Misja UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatuwspiera regiony, miasta i władze lokalne w ich wysiłkach na rzecz budowania odporności na skutki zmiany klimatu, zapewniając finansowanie w ramach programu ramowego UE w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”. W działania misji mogą być zaangażowane regiony i władze lokalne w państwach stowarzyszonych z programem „Horyzont Europa” lub w państwach negocjujących stowarzyszenie z programem „Horyzont Europa”. Przedsiębiorstwa mogą również kwalifikować się do uczestnictwa, na przykład jako innowatorzy oferujący innowacyjne rozwiązania lub usługi klimatyczne. Możliwości finansowania można znaleźć na portalu „Funding and Tenders”, w szczególności w ramach programu prac „Horyzont Europa” na lata 2023–2024.

Dalsze finansowanie jest dostępne w ramach programu działań na rzecz środowiska i klimatu LIFE, który między innymi koncentruje się na osiągnięciu przejścia na zrównoważoną, neutralną dla klimatu i odporną na zmianę klimatu gospodarkę oraz na ochronie, odbudowie i poprawie jakości wody. Program obejmuje podprogram „Łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej” i finansuje innowacyjne technologie, rozwój najlepszych praktyk i działania wspierające wdrażanie planów w zakresie środowiska i klimatu opracowanych na szczeblu regionalnym, wieloregionalnym lub krajowym. Finansowanie jest również dostępne za pośrednictwem Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, który wspiera działania w zakresie współpracy między regionami w różnych państwach członkowskich (zob. programy Interreg). Innym ważnym źródłem finansowania dla sektora wodnego jest Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, który jest częścią wspólnej polityki rolnej i zachęca do zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi i działań w dziedzinie klimatu oraz wspiera projekty, które koncentrują się na działaniach mających na celu odbudowę, ochronę i wzmocnienie ekosystemów związanych z rolnictwem i leśnictwem, mających pozytywny wpływ na różnorodność biologiczną, glebę, wodę i powietrze.

Wspieranie wdrażania

W ramach planu działania na rzecz wody zainicjowano tworzenie bilansów wodnych na szczeblu UE, które utorowały drogę do dokładniejszego ilościowego określenia presji na zasoby wodne oraz różnic sektorowych/geograficznych. W tym kontekście dostępne są szczegółowe wytyczne dotyczące stosowania bilansów wodnych. Ponadto Europejska Platforma Środków Retencji Wody Naturalnej jest platformą, która wspiera wdrażanie europejskiej polityki ochrony środowiska w zakresie zielonej infrastruktury jako sposobu na przyczynienie się do osiągnięcia zintegrowanych celów dotyczących ochrony i odbudowy przyrody i różnorodności biologicznej oraz kształtowania krajobrazu.

Ponadto na szczeblu UE zdecydowanie propaguje się korzystanie z NbS i zielonej infrastruktury. W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r. stwierdzono, że sektory nieobsługiwane są szczególnie dobrze przystosowane do zwiększenia odporności klimatu na wpływ wody i propaguje się ich stosowanie przy wdrażaniu ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy ramowej.

MRE adaptacji

Europejskie państwa członkowskie muszą dokonać przeglądu planów gospodarowania wodami w dorzeczu i planów zarządzania ryzykiem powodziowym przygotowanych na podstawie ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy ramowej w ramach sześcioletniego podejścia cyklicznego. Po każdej aktualizacji Komisja Europejska musi opublikować sprawozdanie dla Parlamentu Europejskiego i Rady na temat postępów we wdrażaniu tych dyrektyw. Sprawozdania te zawierają informacje na temat tego, w jaki sposób państwa członkowskie uwzględniły skutki zmiany klimatu przy opracowywaniu planów. Ostatnie sprawozdanie zostało przyjęte w 2021 r. i jest szóstym sprawozdaniem z wdrażania ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy powodziowej. W odniesieniu do wdrażania ramowej dyrektywy wodnej Komisja Europejska stwierdza, że uwzględnienie skutków zmiany klimatu pozostaje ważnym wyzwaniem w kolejnych cyklach wdrażania ramowej dyrektywy wodnej. Chociaż większość państw członkowskich uwzględniła zmianę klimatu przy opracowywaniu ostatnich planów gospodarowania wodami w dorzeczu, skuteczność metod uodparniania na zmianę klimatu jest niejasna, a ogólnie rzecz biorąc, zielona infrastruktura i środki retencji wody są niedostatecznie wykorzystywane.  W pierwszym cyklu wdrażania decyzji ramowej wysoki odsetek państw członkowskich uwzględnił co najmniej niektóre aspekty zmiany klimatu, ale nie zajął się dogłębnie jej skutkami. Dyrektywa ramowa wymaga zwrócenia większej uwagi na skutki zmiany klimatu począwszy od drugiego cyklu. W sprawozdaniu zaleca się na przykład ściślejszą koordynację z krajowymi strategiami przystosowawczymi.