Uirbeach

Uirbeach

Príomhtheachtaireachtaí

• Tá cathracha leochaileach i leith an athraithe aeráide mar gheall ar a saintréithe geografacha agus leibhéal ard limistéar tógtha agus dromchlaí neamh-thréscaoilteacha, rud a d’fhéadfadh a bheith ina chúis le teochtaí áitiúla níos airde agus tuilte báistí uirbeacha méadaithe.
• Ós rud é go meastar go dtiocfaidh méadú ar an teocht, go mbeidh níos mó báistí ann, agus go meastar go dtiocfaidh méadú ar chéatadán an daonra uirbigh san Aontas go dtí os cionn 83 % ó 74 % faoi láthair, tá méadú ag teacht ar an ngá atá le cathracha iad féin a chur in oiriúint do na tionchair sin.
• Tá roinnt creataí beartais i bhfeidhm ag an Aontas chun athléimneacht chathracha na hEorpa agus a gcónaitheoirí a mhéadú, lena n-áirítear Straitéis an Aontais Eorpaigh um an Oiriúnú agus Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais 2030. Tá roinnt tionscnamh forbartha aige freisin chun feabhas a chur ar eolas agus ar infhaighteacht sonraí maidir le leochaileacht uirbeach agus acmhainneacht oiriúnaitheach, lena n-áirítear Breathnóir Léarscáile an Oiriúnaithe Uirbigh agus Atlas Uirbeach Copernicus; agus cuireann sí tacaíocht airgeadais agus theicniúil ar fáil do lucht déanta beartas agus do chleachtóirí chun cathracha a dhéanamh níos athléimní agus níos oiriúnaí, amhail tríd an gclár réime taighde agus nuálaíochta Fís Eorpach agus tríd an Uirlis Tacaíochta um Oiriúnú Uirbeach.

Tionchair agus leochaileachtaí

San Eoraip, tá níos mó ná 74 % den daonra ina gcónaí i gceantair uirbeacha agus meastar go dtiocfaidh méadú air sin go dtí os cionn 83 % faoi 2050. Ní mór do chathracha na hEorpa agus dá gcónaitheoirí iad féin a chur in oiriúint d’athruithe ina dtimpeallacht, do dhálaí aimsire agus d’imeachtaí foircneacha amhail tonnta teasa, ganntanas uisce, báisteach throm agus uisce stoirme ag rith chun srutha, tuilte agus ardú ar leibhéal na farraige arb é an t-athrú aeráide is cúis leo, agus ní mór dóibh a bheith athléimneach ina leith. Is féidir le hathruithe aeráide fadtéarmacha agus teagmhais fhoircneacha caillteanais eacnamaíocha a mhéadú, damáiste a dhéanamh d’fhoirgnimh, sláinte phoiblí a laghdú, cáilíocht saoil agus soláthar seirbhísí riachtanacha amhail iompar, uisce, fuinneamh, tithíocht, cúram sláinte, seirbhísí sóisialta i gceantair uirbeacha.

Tá éagsúlacht ann maidir le leochaileacht na gcathracha i leith an athraithe aeráide ar go leor cúiseanna, lena n-áirítear suíomh geografach agus saintréithe fisiceacha. Mar thoradh ar leitheadúlacht limistéar tógtha agus easpa spáis ghlais tá teochtaí níos airde i gceantair uirbeacha (éifeacht an teasoileáin uirbigh mar a thugtar air), agus laghdaíonn cuid mhór de dhromchlaí neamh-thréscaoilteacha draenáil nádúrtha, rud a fhágann tuilte uirbeacha níos déine le linn báistí troma.

Creat beartais

Le Straitéis nua an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide (2021), cuirtear ceapadh beartas, infheistíochtaí nua agus pleanáil uirbeach chun cinn atá feasach ar an aeráid agus slán i bhfad na haimsire. Leagtar béim ann freisin ar an ngá atá le cinntí ‘dall ó thaobh na haeráide de’ a sheachaint trí shonraí maidir le rioscaí agus caillteanais a bhaineann leis an aeráid a thaifeadadh, a bhailiú agus a chomhroinnt i measc earnálacha éagsúla, lena n-áirítear cathracha.

I Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh 2030 dar teideal ‘An dúlra a thabhairt ar ais inár saol’, cuirtear i dtábhacht gur cheart cur chun cinn éiceachóras sláintiúil, bonneagair ghlais agus réiteach dúlrabhunaithe a chomhtháthú go córasach sa phleanáil uirbeach, lena n-áirítear i spásanna poiblí, i mbonneagar, agus i ndearadh foirgneamh agus a dtimpeallachtaí. Iarrann an Coimisiún Eorpach ar chathracha Eorpacha ina bhfuil 20,000 áitritheoir ar a laghad Pleananna uaillmhianacha um Ghlasú Uirbeach a fhorbairt. Tacóidh an Coimisiún leis na Ballstáit agus leis na húdaráis áitiúla agus réigiúnacha trí threoir theicniúil agus cuideoidh sé chun cistiú agus fothú acmhainneachta a shlógadh. Chun an obair sin a éascú, seoladh Ardán an Aontais um Ghlasú Uirbeach, faoi Chomhaontú nua na gCathracha Glasa le cathracha agus méaraí a bhí ag comhoibriú go dlúth le Cúnant Eorpach na Méaraí. Forbraíodh Treoraíocht maidir le Plean um Ghlasú Uirbeach (atáfós á dréachtú)i gcomhar le Eurocities agus ICLEI, agus beidh sraith straitéisí maidir le Plean um Ghlasú Uirbeach ar fáil.

Lasmuigh de bheartas an Aontais, cuireann na Náisiúin Aontaithe, rialtais náisiúnta agus réigiúnacha creat tacaíochta ar fáil don oiriúnú uirbeach. Ina theannta sin, tá líonraí agus comhlachais éagsúla cathrach gníomhach san Eoraip a chuireann fothú acmhainneachta agus tacaíocht ar fáil maidir le hoiriúnú uirbeach. Tugann Breathnóir Léarscáile an Oiriúnaithe Uirbigh ar Climate-ADAPT forléargas ar chathracha Eorpacha atá rannpháirteach i dtionscnaimh oiriúnaithe éagsúla.

An bonn eolais a fheabhsú

Tuarascáil AR6 ó Mheitheal II IPCC maidir leis an Athrú Aeráide 2022: Cuireann Tionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht i dtábhacht go méadóidh tionchair an athraithe aeráide, mar aon le tuilleadh uirbithe, déine na dtonnta teasa agus an riosca tuilte agus cuireann sí i bhfios go láidir a thábhachtaí atá sé dlús a chur le forbairt aeráid-díonach i gcathracha.

Tá iarracht mhór á déanamh ag an gCoimisiún Eorpach chun feabhas a chur ar an mbonn eolais trí bhailiú agus comhroinnt chórasach sonraí. Tá na sonraí uile ó thithe solais eolaíocha an Aontais, e.g. Copernicus, ar fáil saor in aisce agus go hoscailte do gach úsáideoir ar fud an domhain. Tá sé mar aidhm ag Seirbhís Athraithe Aeráide Copernicus (C3S) príomhtháscairí ar athrú aeráide a sholáthar chun tacú le beartais oiriúnaithe agus maolaithe Eorpacha. Soláthraíonn an tAtlas Uirbeach léarscáileanna úsáide talún iontaofa agus ardtaifigh do níos mó ná 300 Limistéar Uirbeach Mór (LUZ) san Eoraip.

I dtuarascáil na Gníomhaireachta Eorpaí Comhshaoil (EEA) maidir le hoiriúnú uirbeach san Eoraip (2020), cuirtear bonn fianaise cothrom le dáta ar fáil maidir le pleanáil agus gníomhaíochtaí oiriúnaithe san Eoraip sa chomhthéacs áitiúil. I dtuarascáil eile a d’fhoilsigh EEA le déanaí — Oiriúnú uirbeach don athrú aeráide a mhaoiniú (2017), tugtar aghaidh ar an dúshlán a bhaineann le gníomhaíochtaí oiriúnaithe a mhaoiniú.

Cuireann Breathnóir Léarscáile idirghníomhach an Oiriúnaithe Uirbigh sonraí i láthair maidir le guaiseacha aeráide reatha agus réamh-mheasta a dhéanann difear do chathracha na hEorpa agus maidir le leochaileacht agus acmhainneacht oiriúnaitheach na gcathracha. Comhcheanglaíonn sé sonraí ó fhoinsí éagsúla. Cuireann sé ar chumas cathracha rioscaí aeráide a gcathracha féin agus a bpiaraí a fhiosrú, chomh maith leis na tionscnaimh oiriúnaithe a nglacann cathracha Eorpacha páirt iontu.

Le leathanach iontrála sonrach is féidir rochtain a fháil ar an eolas, na sonraí, na huirlisí agus an treoraíocht ábhartha uile maidir le hAeráid-ADAPT le haghaidh oiriúnú ar leibhéil uirbeacha/áitiúla.

Sheol an Coimisiún Eorpach suíomh gréasáin dar teideal The Smart Cities Marketplace [Ionad Margaidh na gCathracha Cliste] in 2020. Is é is aidhm do leathanaigh ghréasáin cathracha, tionscail, FBManna, infheisteoirí, taighdeoirí agus gníomhaithe cathrach cliste eile a thabhairt le chéile chun a smaointe tionscadail a roinnt agus chun féidearthachtaí comhair a fhiosrú.

Sheol an Coimisiún Eorpach an Comhshocrú Aeráide mar chuid den Chomhaontú Glas don Eoraip, lena gcuirtear deiseanna ar fáil do dhaoine, do phobail agus d’eagraíochtaí páirt a ghlacadh sa ghníomhú ar son na haeráide ar fud na hEorpa.

Roinneann suíomh Gréasáin Intelligent Cities Challenge (ICC) faisnéis faoi thionscnamh an Choimisiúin Eorpaigh a thacaíonn le 136 chathair teicneolaíochtaí ceannródaíocha a úsáid chun an téarnamh cliste, glas agus freagrach go sóisialta a threorú.

Tá roinnt clár maoinithe taighde agus nuálaíochta curtha i bhfeidhm ag an gCoimisiún Eorpach chun an t-eolas maidir le hoiriúnú uirbeach a fhorbairt tuilleadh. Eagraítear imeachtaí comhroinnte eolais do chathracha chun taithí a roinnt agus chun foghlaim óna chéile amhail an Fóram Eorpach um Athléimneacht Uirbeach.

Tacú le hinfheistíocht agus maoiniú

Sa chlár Fís Eorpach, clár réime um thaighde agus um nuálaíocht an Aontais Eorpaigh (2021-2027), tá cúig phríomh-mhisean a bhfuil sé mar aidhm leo dul i ngleic le dúshláin mhóra i réimse na sláinte, na haeráide agus an chomhshaoil. Tugann an tAontas Eorpach Misson maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide aghaidh ar an oiriúnú ar an leibhéal áitiúil, lena n-áirítear i gcathracha. Is é is aidhm don mhisean ‘Cathracha Cliste’ tacú le 100 cathair Eorpacha, iad a chur chun cinn agus iad a chur ar an eolas maidir lena gclaochlú córasach i dtreo na haeráidneodrachta faoi 2030, agus moil nuálaíochta a dhéanamh de na cathracha sin do gach cathair, rud a rachaidh chun tairbhe don cháilíocht saoil agus don inbhuanaitheacht san Eoraip.

Réigiúin agus údaráis áitiúla i dtíortha atá comhlachaithe le Fís Eorpach nó i dtíortha a bhfuil comhlachas le Fís Eorpach á chaibidliú acu, féadfaidh siad a bheith rannpháirteach i ngníomhaíochtaí an Mhisin. D’fhéadfadh cuideachtaí a bheith incháilithe páirt a ghlacadh freisin, mar shampla mar nuálaithe a sholáthraíonn réitigh nuálacha nó seirbhísí aeráide. Féadfar deiseanna cistiúcháin a fháil ar an Tairseach ‘Cistiú agus Tairiscintí’, go háirithe faoi Chlár Oibre Fís Eorpach 2023-2024

Leis an gComhaontú Glas don Eoraip, soláthraítear plean gníomhaíochta ina leagtar amach na hinfheistíochtaí is gá agus na huirlisí maoiniúcháin atá ar fáil chun aeráidneodracht a bhaint amach san Eoraip faoi 2050. Cuirfidh an tAontas tacaíocht airgeadais agus cúnamh teicniúil ar fáil freisin chun cabhrú leo siúd is mó atá thíos leis an aistriú i dtreo an gheilleagair ghlais.

Comhordaíonn an Coimisiún Eorpach taighde agus infheistíochtaí maidir le hathléimneacht aeráide uirbeach i measc na mBallstát agus maoiníonn sé taighde ar athrú aeráide uirbeach-shonrach trí ghlaonna comhchláraithe, cómhaoinithe agus institiúidithe faoin gclár Fís Eorpach. Is é is aidhm doPEN-Aeráid nuálaíochtaí aeráide a bhfuil gealladh fúthu a fhorbairt agus iad a thabhairt chun an mhargaidh. Tá idir oiriúnú agus fhorbairt uirbeach inbhuanaithe i measc a théamaí. Faoin gclár Fís Eorpach, tacaíonn an Chomhairle Nuálaíochta Eorpach le nuálaíochtaí agus nascann sí gníomhaithe nuálaíochta réigiúnacha agus náisiúnta le chéile. Ina theannta sin, tá aghaidh á tabhairt ag Airmheán Comhpháirteach Taighde an Choimisiúin Eorpaigh chomh maith le cláir ESPON 2020 agus COST ar athléimneacht uirbeach agus oiriúnú uirbeach.

Déantar foráil i gCiste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa maidir le leithdháileadh acmhainní 5 % ar a laghad don fhorbairt uirbeach inbhuanaithe. Maoiníonn sé freisin cláir chomhair INTERREG um chomhar trasteorann, trasnáisiúnta agus idir-réigiúnach lena dtugtar aghaidh ar oiriúnú uirbeach ina nglaonna.

Déanann an Banc Eorpach Infheistíochta breithniú ar oiriúnú laistigh de mhaoiniú le haghaidh athnuachan uirbeach comhtháite, inbhuanaithe trína chlár JESSICA. Is féidir an tSaoráid Mhaoiniúcháin um Chaipiteal Nádúrtha a chur i bhfeidhm chun bearta oiriúnaithe dúlrabhunaithe a mhaoiniú agus cuireann an Ionstraim um Maoiniú Príobháideach le haghaidh Éifeachtúlacht Fuinnimh ar chumas na mbanc áitiúil i mBallstáit an Aontais iasachtaí a eisiúint le haghaidh bearta éifeachtúlachta fuinnimh.

Sa Treoir maidir le Maoiniú Idirghníomhach Chúnant na Méaraí, bailítear eolas faoi thionscnaimh mhaoiniúcháin éagsúla atá ar oscailt do chathracha atá á mbainistiú ag an gCoimisiún Eorpach, ag na Ballstáit agus ag príomhinstitiúidí airgeadais amhail an Banc Eorpach Infheistíochta.

Is féidir forléargas cuimsitheach a fháil ar an leathanach maidir le maoiniú ón Aontas le haghaidh bearta oiriúnúcháin.

Tacú le cur chun feidhme an oiriúnaithe

Le Cúnant AE na Méaraí don Aeráid agus don Aeráid; Fuinneamh (CoM), tugtar le chéile údaráis áitiúla agus réigiúnacha atá tiomanta go deonach do spriocanna aeráide agus fuinnimh an Aontais a bhaint amach agus a shárú. Cuireann siad an tacaíocht theicniúil agus mhodheolaíoch ar fáil d’údaráis áitiúla agus réigiúnacha chun straitéisí um oiriúnú don athrú aeráide a phleanáil agus a chur chun feidhme. Tá beagnach 9000 cathair agus baile ar fud an Aontais tar éis dul isteach sa tionscnamh.

Cuidíonn an Uirlis Tacaíochta um Oiriúnú Uirbeach, mar chuid de bhonn eolais CoManna, le cleachtóirí oiriúnúcháin áitiúla a ngníomhaíochtaí oiriúnúcháin a phleanáil agus a chur chun feidhme trí thacú leis an timthriall oiriúnúcháin iomlán, ó thacaíocht pholaitiúil a fháil, trí rioscaí agus leochaileachtaí a mheasúnú, straitéis agus plean gníomhaíochta a cheapadh, gníomhaíochtaí a mhaoiniú agus faireachán agus meastóireacht a dhéanamh ar a dtorthaí.

Is bearta riachtanacha iad criosú uirbeach agus pleanáil úsáide talún chun tionchair an athraithe aeráide a fheabhsú — mar shampla, bonneagar glas ar fud na cathrach nó réitigh dhúlra-bhunaithe a fhorbairt. Tacaíonn an tAontas le pleanáil inbhuanaithe maidir le húsáid talún. Chun cabhrú le cathracha a straitéisí bonneagair ghlais a fhorbairt tuilleadh, tá roinnt táscairí GI forbartha ag an EEA le léarscáil idirghníomhach.

Is tionscnamh de chuid an Aontais Eorpaigh éGníomhaíochtaí Nuálacha Uirbeacha a chuireann acmhainní ar fáil do cheantair uirbeacha ar fud na hEorpa chun réitigh nua agus neamhchruthaithe a thástáil chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin uirbeacha. Tacaíonn clárURBACT le cathracha an Aontais oibriú le chéile agus réitigh chomhtháite a fhorbairt ar aon dúshlán uirbeach atá rompu, lena n-áirítear an t-athrú aeráide agus an t-oiriúnú. C40 Treoraíocht maidir le Measúnú Riosca ar an Athrú Aeráide, cabhraíonn sí le cathracha measúnú riosca ar an athrú aeráide a dhéanamh. Le Treoirlíne ICLEI maidir le Bainistiú Athléimneachta san Eoraip, cuirtear tacaíocht ar fáil, e.g. foireann theicniúil atá ag obair ar oiriúnú don athrú aeráide agus ar athléimneacht uirbeach a chur chun feidhme. Is í an Chomhpháirtíocht maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide mar chuid den Chlár Oibre Uirbeach don Aontas Eorpach an bealach is fearr chun gníomhaíocht nithiúil a dhéanamh de riachtanais na gcathracha.

Ina theannta sin, aithnítear an ról tábhachtach atá ag oiriúnú bunaithe ar Éiceachórais chun athléimneacht áitiúil a fheabhsú i líonraí cathrach a bhaineann leis na bardais Eorpacha, e.g. an feachtas ‘Cathracha a dhéanamh athléimneach’ (UNDRR), comhdhálacha bliantúla na gCathracha Athléimneacha (Rialtais Áitiúla um Inbhuanaitheacht, ICLEI), agus Líonra na gCathracha Athléimneacha.