Brandbeheerplannen

In Europa komen de meeste branden voor in zuidelijke landen die worden gekenmerkt door een mediterraan klimaat. Zuid-Frankrijk, Griekenland, Italië, Portugal, Spanje zijn de meest getroffen regio's door brand. Zij zijn goed voor ongeveer 75 % van het aantal branden en 90 % van de totale verbrande oppervlakte in Europa (San-Miguel-Ayanz et al., 2019). Hoewel het verbrande gebied van deze landen sinds 1980 een licht dalende trend vertoont (zie EFFIS “Europees bosbrandinformatiesysteem” voor het totale verbrande gebied), met uitzondering van Portugal, wordt een grote variabiliteit van het ene jaar op het andere waargenomen als gevolg van seizoensgebonden meteorologische omstandigheden: 2017 was bijvoorbeeld het tweede jaar op record voor een toename van het verbrande gebied als gevolg van ongekende bosbranden in Portugal, terwijl 2018 het laagste jaar ooit was. In 2018 hebben echter meer Europese landen te kampen gehad met grote bosbranden dan ooit tevoren, niet alleen in het Middellandse Zeegebied (Zweden beleefde bijvoorbeeld de ergste brandseizoenen ooit in 2018). Zowel de brandseizoenen van 2017 als 2018 hielden verband met records in droogtes en hittegolven die zich in het voorjaar en de zomer in de meest getroffen regio's voordeden. Hoewel het verbrande gebied sinds 1980 is afgenomen, is het brandgevaar in dezelfde periode toegenomen, met name in Zuid- en Oost-Europa (zie de indicator voor bosbrandgevaar die is ontwikkeld door het PESETA III-project van het JRC), wat erop wijst dat brandbeheer (zowel bij preventie als bestrijding) een cruciale rol speelt bij het beperken van de gevolgen van brand.

De klimaatverandering zal naar verwachting het brandrisico verder verergeren, met name in het Middellandse Zeegebied, waar scenario’s voorzien in een toename van het aantal jaren met een hoog brandgevaar, een toename van de duur van het brandseizoen en grotere, intensere en frequentere branden. Klimaatprognoses, zowel bij lage als hoge emissiescenario's, laten een duidelijke toename van het brandgevaar zien in de meeste Europese regio's, vooral in West-Centraal-Europa, door het gebied met matig brandgevaar naar het noorden uit te breiden. Portugal, Spanje en Turkije blijven de landen met het grootste absolute gevaar (zie de PESETA III-indicator van het JRC inzake bosbrandgevaar).

De interacties van klimaatverandering met vegetatiebedekking en brandregimes moeten volledig worden begrepen en naar behoren in aanmerking worden genomen bij brandbeheer, om aanpassing van gerelateerde plannen en beleidsmaatregelen mogelijk te maken, rekening houdend met veranderingen in brandstof- en vegetatietype, veranderingen in brandomstandigheden en extra brandrisico's.

Brandbeheerplannen voorzien in acties voor een specifiek gebied, gericht op: (i) het voorkomen van branden, (ii) het beschermen van mensen, eigendommen en bossen tegen brandgebeurtenissen, (iii) en het gebruik van brand om bosbeheer en andere doelstellingen op het gebied van landgebruik te verwezenlijken. Bij elk doeltreffend brandbeheerprogramma moet rekening worden gehouden met de ecologie en de brandgeschiedenis van het betrokken gebied, alsmede met de kennis van de brandregimes, de waarschijnlijke brandgevolgen, de risicowaarden, het vereiste niveau van bosbescherming, de kosten van brandgerelateerde activiteiten en de voorgeschreven brandtechnologie.

Brandbeheer kan worden nagestreefd door middel van verschillende technieken, waarbij de bescherming van mensenlevens, eigendommen en hulpbronnen wordt gewaarborgd door het voorkomen, opsporen, beheersen, beperken en bestrijden van brand in bossen en andere vegetatie in plattelandsgebieden. Tot de activiteiten op het gebied van brandbeheer behoren:

• systemen voor vroegtijdige waarschuwing en detectie;
• Mobilisatie en bestrijding van ongewenste en schadelijke branden;
• gebruik van vuur om de accumulatie van natuurlijke brandstof en residuen van commerciële of niet-commerciële activiteiten te verminderen;
• passend gebruik van natuurlijke of door de mens veroorzaakte brand bij het handhaven van ecologische waarden en de integriteit van bepaalde ecosystemen;
• Herstel van ecosystemen die beschadigd zijn door of afhankelijk zijn van brand.

Bosbrand is een proces met onvoorspelbaar gedrag en branddetectie, -monitoring en -voorspelling zijn cruciale fasen in preventiemaatregelen waarmee rekening moet worden gehouden in elk brandbeheerplan. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing (EWS) kunnen een cruciale rol spelen bij het zo vroeg mogelijk opsporen van potentiële branden. Sommige ervaringen zijn al aanwezig, zoals het Global Fire EWS dat is ontwikkeld door het Global Fire Monitoring Centre (GFMC) of het prototype van het Fire Weather Alert System (FWSA) in de VS. De technologie voor brandmonitoring en -detectie is sterk verbeterd en er zijn verschillende instrumenten beschikbaar om over brand te waarschuwen in “realtime” omstandigheden, zowel op grote schaal op basis van satellietbeelden en brandinformatiesystemen (bv. EFFIS, onderdeel van de Copernicus Emergency Management Service) als op lokale schaal met behulp van rookdetectoren, drones enz. Het gebruik van drones krijgt vooral steeds meer belangstelling op verschillende gebieden, vanwege de hogeresolutiegegevens die zij in korte tijd en tegen een relatief lage prijs kunnen verkrijgen. Drones kunnen informatie geven over de structuur, samenstelling, volume of groei van bossen en biomassa, en nauwkeurige informatie geven over de locatie, afmeting en evolutie van branden om zo effectief mogelijk voorbereid te zijn op brandbestrijding en gebieden te identificeren die moeten worden geëvacueerd.

Andere brandbeheersacties houden verband met de vermindering en herschikking van brandbare materialen (bv. biomassa uit afval, doodsbomen of takken). Sommige sectoren gebruiken ook voorgeschreven brand, het opzettelijke gebruik van brand om beheersdoelstellingen te bereiken, zoals in het geval van landbouw, bosbouw en pastoraal en natuurbeheer. Voorgeschreven branden zijn een zeer effectieve manier om ongewenste vegetatie te verwijderen voor verschillende doeleinden, waaronder brandpreventie, omdat ze helpen bij het verminderen van brandbare materialen die gevoeliger zijn voor verbranding in geval van gunstige omstandigheden (bv. droogte of hittegolven). De aanwezigheid van een hoog niveau van brandbare materialen kan ook gunstig zijn om brand in grote gebieden uit te breiden, omdat het de verspreidingssnelheid van het vuur versnelt. Het verminderen van brandbare materialen (door voorgeschreven branden te gebruiken) kan dus een nuttige brandbeheerstrategie zijn. Een kritische kwestie van elk gepland verbrandingsprogramma is echter de beperking van de effecten van rook. Een effectief rookbeheerprogramma is dan noodzakelijk wanneer voorgeschreven branden worden toegepast, zoals het aanbrengen van brand bij goede weersomstandigheden (bv. laag niveau voor fijnstof in de lucht, wind niet in de richting van stedelijke centra, juiste omstandigheden voor windsnelheid en atmosferische stabiliteit).

Rehabilitatie- en herstelacties maken deel uit van een langetermijnproces dat gericht is op het herstellen van infrastructuur en schade aan natuurlijke hulpbronnen veroorzaakt door brandgebeurtenissen en kunnen vele jaren in beslag nemen. Acties zijn onder meer: het planten van bomen, het herstellen van inheemse soorten, het herstellen van schade aan voorzieningen zoals hekken, het herstellen van habitats en het behandelen van invasieve planten. Andere praktijken op het gebied van duurzaam bosbeheer die gericht zijn op het verminderen van brandrisico's en brandgevolgen zijn: (i) de aanleg en het onderhoud van brandpauzes, bospaden en watervoorzieningspunten, (ii) de juiste keuze van boomsoorten, en (iii) vaste voorzieningen voor de bewaking van bosbranden en communicatieapparatuur om de verspreiding van catastrofale branden te voorkomen.

Succesvolle acties op het gebied van brandbeheer vereisen participatieve benaderingen waarbij belangrijke belanghebbenden worden betrokken, zoals openbare instellingen, openbare en particuliere grondbezitters, brandweerdiensten, lokale gemeenschappen en geïnteresseerde bedrijfssectoren. Er is een multistakeholderbenadering nodig om te zorgen voor coördinatie voor brandbeheer op gebieden waar meerdere organisaties en actoren verantwoordelijkheden en belangen hebben. De Europese Commissie heeft deze multistakeholderbenadering ten uitvoer gelegd voor bosbeheerdoeleinden, zoals voor EFFIS en met het Permanent Comité voor de bosbouw, dat advies verstrekt aan de Europese Commissie over bosgerelateerde aangelegenheden.

Daarnaast zijn publieke campagnes echt nuttig om burgers en lokale gemeenschappen bewust te maken van brandrisico's. De campagnes kunnen helpen bij het verbeteren van lokale gemeenschappen en landeigenaren bij het begrijpen van berichten van EWS en het aannemen van veilig gedrag tijdens brandgebeurtenissen. Tot slot kunnen belangrijke belanghebbenden helpen bij brandbewakings- en brandpreventieactiviteiten (bv. vrijwilligers, grondbezitters, lokale gemeenschappen en geïnteresseerde bedrijfssectoren), terwijl brandbestrijding moet worden beheerd door brandweerdiensten of opgeleide vrijwilligers.

De effectieve uitvoering van brandbeheerplannen hangt af van de betrokken regeringen, internationale en niet-gouvernementele organisaties, financiële instellingen, landeigenaren, landgebruikers en andere belanghebbenden, die de specifieke vereisten die nodig zijn om met brandbeheer om te gaan, volledig moeten erkennen. De nadruk kan nodig zijn in technologieoverdracht, onderwijs, opleiding en wetenschappelijke samenwerking, en in het verbeteren van capaciteiten om brandbeheerorganisaties en capaciteiten te versterken.

De veiligheid van de brandweerlieden moet de hoogste prioriteit hebben in het beleid, de procedures, de plannen en de managementfilosofie van elk agentschap of organisatie. Dus, de juiste veiligheidsuitrusting en training voor elk individu in brandbestrijding en voorgeschreven brandoperaties zijn essentieel voor succes.

Het ongepaste gebruik van voorgeschreven brand met de verkeerde frequentie of intensiteit kan leiden tot een verlies van plantensoorten, een verandering of vermindering van de vegetatiestructuur en, in sommige gevallen, een overeenkomstig verlies van diersoorten. Bovendien is het aanpassingsvermogen van het gebied, dat niet alleen afhankelijk is van de beschikbare wetenschappelijke en technische kennis, maar ook van de sociale, economische en politieke componenten die verband houden met de uitvoering van de verschillende aanpassingsopties, van cruciaal belang voor een succesvol brandbeheer in het kader van de klimaatverandering.

De ontwikkeling van een brandbestrijdingsplan vereist hoge investeringskosten omdat het een maatregel op lange termijn is. De voordelen voor landen en gemeenschappen die voornemens zijn een beheersplan te ontwikkelen, zijn echter aanzienlijk, aangezien zij verband houden met verbeterde monitoringcapaciteiten, preventie van brandrisico’s, betere respons bij brandgebeurtenissen en herstel van beschadigde ecosystemen en infrastructuur. Bovendien maken brandbeheerplannen duurzame bosbeheerpraktijken mogelijk en bevorderen ze deze, met potentiële voordelen voor duurzame bosbouw, landbouw, veehouderij en stroomgebiedbeheer. Het gebruik van voorgeschreven brand wordt erkend als een goede praktijk voor het herstellen of behouden van habitats en natuurlijke hulpbronnen, voor het verminderen van bedreigingen en voor het behoud van culturele waarden en biodiversiteit.

Het gebruik van drones voor brandpreventie kan aanzienlijke voordelen opleveren, waaronder: beschikbaarheid van zeer nauwkeurige gegevens, lagere kosten, flexibele werking in tijd en ruimte en het voordeel dat er in de detectiefase geen menselijke risico's zijn. Het huidige gebruik van drones in bosbouwtoepassingen bevindt zich echter nog in een experimenteel stadium, maar vertoont in de nabije toekomst een groot potentieel.

Alle brandbeheeractiviteiten moeten gebaseerd zijn op een rechtskader en ondersteund worden door duidelijk beleid en duidelijke procedures, met name om een verkeerd gebruik van geplande of voorgeschreven branden en de daaruit voortvloeiende gevolgen te voorkomen. Op EU-niveau vormt de EU-bosstrategie voor 2014-2020, die in 2013 is ontwikkeld en in 2018 is herzien, het kader voor zowel Europees als nationaal bosgerelateerd beleid.

De EU-wet inzake natuurherstel is een belangrijk instrument ter ondersteuning van brandbeheerplannen. Gerestaureerde bossen, met name als het herstel wordt uitgevoerd met specifieke aandacht voor uitdagingen op het gebied van klimaatverandering, zijn minder kwetsbaar voor bosbranden en droogtes dankzij een meer diverse spreiding van boomsoorten en boslandbouwmaatregelen die beter gebruik maken van bodemvocht en verdamping verminderen.

Op nationaal niveau beschikken bijna alle Europese landen over een nationale bosstrategie of een nationaal bosplan, dat om de 10-15 jaar wordt bijgewerkt en al dan niet verplicht kan zijn, afhankelijk van de omvang (in ha) van het openbare bos. Italië heeft bijvoorbeeld een nationale strategie voor bosbeheer (waarbij de strategie daadwerkelijk in het kader van een openbaar herzieningsproces wordt herzien) en een verplicht bosbeheerplan (FMP). In Spanje is sinds 1999 een bosstrategie ontwikkeld en in 2006 is een Spaanse boswet goedgekeurd, die betrekking heeft op alle openbare en particuliere bossen (nationale wet van 2019). Daarnaast hebben sommige regio’s specifieke wetten aangenomen op grond waarvan bosbeheerplannen moeten gelden voor alle openbare en particuliere bossen van meer dan 25 ha (bv. in Galicië, Spanje).

Specifieke brandbeheeractiviteiten om brandrisico's aan te pakken, verschillen per land en regio. In sommige gevallen zijn beide activiteiten voor brandpreventie (vermindering van brandmateriaal met bosbouwactiviteiten of voorgeschreven branden, opleiding van personeel, enz.) en brandbestrijding (bv. monitoring- en waarschuwingsacties) opgenomen in dergelijke beheersplannen.

De uitvoeringstijd van brandbeheerplannen hangt sterk af van de wil van verantwoordelijke instellingen, de bestaande capaciteiten en vaardigheden en de mate van participatie en samenwerking tussen de verschillende betrokken belanghebbenden. Planontwerp kan beperkte tijd duren (1-2 jaar), terwijl de uitvoering ervan in het algemeen afhankelijk is van een voortdurende inspanning.

Brandbestrijdingsacties moeten deel gaan uitmaken van de lokale of nationale ruimtelijke plannen en moeten daarom over het algemeen een lange levensduur hebben (decennia).