Budynki

Główne przesłania

• Budynki mogą być podatne na zmianę klimatu, która może mieć wpływ zarówno na cechy konstrukcyjne budynku, jak i na warunki wewnętrzne budynku. Niezdolność do prawidłowej regulacji temperatury w pomieszczeniach może prowadzić do dyskomfortu termicznego dla użytkowników, co może mieć negatywny wpływ na zdrowie, samopoczucie i wydajność.
• UE pracuje nad rozwiązaniem tego problemu na kilku frontach. Komisja pracowała nad promowaniem włączenia przystosowania się do zmiany klimatu do norm budowlanych, ustanowiła dyrektywy mające na celu zwiększenie efektywności energetycznej i charakterystyki energetycznej oraz opracowała polityki zachęcające do renowacji budynków, co prowadzi do poprawy efektywności wykorzystania zasobów i efektywności energetycznej. W marcu 2023 r. Komisja Europejska opracowała wytyczne na szczeblu UE dotyczące odporności budynków na zmianę klimatu.
• Wiedza na temat sposobów zwiększenia odporności środowiska zbudowanego jest aktualizowana i rozwijana w ramach różnych programów badawczych, a UE oferuje wsparcie finansowe, na przykład za pośrednictwem nowego europejskiego Bauhausu, na innowacyjne pomysły i rozwiązania.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Cesare Barillà, Climate Change PIX /EEA

Zmiana klimatu może powodować szkody zarówno w budynkach mieszkalnych, jak i niemieszkalnych (poważne ryzyko w europejskiej ocenie ryzyka klimatycznego (EUCRA)). Może to powodować zwiększone ryzyko zawalenia się, degradacji materiałów budowlanych, a nawet integralności konstrukcyjnej budynków. Może również powodować znaczną utratę wartości z powodu większej liczby burz, opadów śniegu lub osiadania, wnikania wody, pogarszającego się klimatu w pomieszczeniach i skróconego okresu użytkowania budynku.

Oprócz wpływu na cechy konstrukcyjne budynku zmiana klimatu może wpływać na warunki, w których ludzie mieszkają, pracują i wchodzą w interakcje w pomieszczeniach (poważne ryzyko w EUCRA). Użytkownicy budynków muszą korzystać z systemów ogrzewania i chłodzenia, aby poradzić sobie z dyskomfortem termicznym spowodowanym ekstremalnymi temperaturami. Wrażliwe grupy społeczne często mieszkają w uboższych mieszkaniach, co czyni je bardziej podatnymi na skutki zmiany klimatu. Ludzie mieszkający na obszarach miejskich są szczególnie zagrożeni ze względu na efekt miejskiej wyspy ciepła, powodując różne problemy zdrowotne ludzi. Placówki opieki zdrowotnej i społecznej są również narażone na skutki zmiany klimatu, takie jak upały, powodzie i burze, co ostatecznie wpływa na zdrowie ludzi.

Ramy polityki

Strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu obejmuje szereg działań mających na celu wyeliminowanie podatności środowiska zbudowanego na zmianę klimatu, przy jednoczesnym uwzględnieniu przekrojowego znaczenia budynków w ramach europejskiej polityki klimatycznej. W strategii podkreślono potrzebę poprawy gotowości budynków na zmianę klimatu. Ponadto w strategii zwrócono uwagę na rolę budynków w adaptacji na dużą skalę, na przykład w ograniczaniu efektu miejskiej wyspy ciepła za pomocą zielonych dachów i ścian, oraz na potrzebę dokładniejszych prognoz naprężeń związanych ze zmianą klimatu w środowisku zbudowanym. Na poziomie budynków decyzje dotyczące polityki inwestycyjnej muszą być poparte solidnymi danymi dotyczącymi klimatu - w tym decyzjami gospodarstw domowych dotyczącymi renowacji. Jeśli chodzi o ubezpieczenie budynków, kluczowym priorytetem strategii jest zlikwidowanie luki w ochronie klimatu w odniesieniu do infrastruktury i środowiska zbudowanego. Kluczowe znaczenie ma również powiązanie między wodą a energią, a sektor budowlany może pomóc w wyeliminowaniu związanych z tym podatności na zagrożenia.

W strategii nadano priorytet rozwiązaniom opartym na zasobach przyrody, takim jak zielone dachy i ściany, które mogą pomóc w ograniczeniu niewłaściwej adaptacji – praktyki, której w strategii zaleca się unikać. Na przykład w budynkach rozwiązania oparte na zasobach przyrody mogą być zrównoważoną alternatywą dla wyłącznego stosowania klimatyzacji do chłodzenia. Środki na rzecz zielonej infrastruktury (zielone korytarze, zielone obszary miejskie, drzewa w miastach, a także zielone dachy i ściany) mogą zwiększyć odporność środowiska zbudowanego, zwłaszcza gdy są zintegrowane z planowaniem przestrzennym i w połączeniu z rozwiązaniami opartymi na zasobach przyrody.

Wyraźnie przewiduje się włączenie strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i komunikatu w sprawie fali renowacji z 2020 r. W ramach Europejskiego Zielonego Ładu fala renowacji ma na celu podwojenie wskaźników renowacji w ciągu najbliższych dziesięciu lat oraz zapewnienie większej efektywności energetycznej i zasobooszczędności. Jeśli chodzi o przystosowanie się do zmiany klimatu, wskazuje się w nim na potrzebę przeglądu norm dotyczących ogrzewania i chłodzenia budynków, przy jednoczesnym uwzględnieniu osób znajdujących się w trudnej sytuacji i poprawie gotowości społeczeństwa na fale upałów. Kontynuuje się to w zaleceniu z 2020 r. w sprawie ubóstwa energetycznego, będącym również częścią fali renowacji.

W 2021 r. rozpoczęto przegląd kryteriów zielonych zamówień publicznych z 2016 r. dotyczących budynków biurowych (w ramach fali renowacji). Obejmuje ono kryteria odporności na zmianę klimatu i opiera się na wskaźnikach opracowanych w nowych europejskich ramach dotyczących zrównoważonych budynków. Ta ostatnia, uruchomiona w 2020 r., ma na celu ocenę zrównoważonego charakteru budynków w całym ich cyklu życia, z wykorzystaniem szeregu wskaźników obejmujących ekstremalne zagrożenia dla zdrowia i komfortu cieplnego, zrównoważone odwadnianie i zużycie wody.

Polityki UE związane z ogrzewaniem i chłodzeniem budynków przedstawiono na stronie Climate-ADAPT Health. Wytyczne w tym zakresie zawiera dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora budynków.

Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Skutki, adaptacja i podatność na zagrożenia obejmują słabe punkty i warianty adaptacji środowiska zbudowanego, zarówno z perspektywy globalnej, jak i kilku perspektyw regionalnych (w tym Europy i regionu Morza Śródziemnego), a także w ramach szerszych agregatów, takich jak osiedla miejskie, zdrowie i podnoszenie się poziomu mórz.

Fizyczne zagrożenia dla budynków spowodowane zmianą klimatu to pożary lasów, rozmrażanie wiecznej zmarzliny i podnoszenie się poziomu mórz, co stanowi poważną podatność na zagrożenia dla wielu nisko położonych miast przybrzeżnych, w tym europejskich. Środowisko zbudowane jest zatem postrzegane jako obszar pilnych działań przystosowawczych, takich jak przegląd kodeksów budowlanych w perspektywie bardziej odpornej na zmianę klimatu; stosowanie innowacyjnych podejść budowlanych; lub nawet przeniesienie do bezpieczniejszych obszarów, gdy wyczerpane zostaną możliwości ratowania niektórych bardzo narażonych osiedli. Zgłaszane nierównomierne efekty dystrybucyjne środków przystosowawczych, którymi należy się zająć w ramach polityki sprawiedliwej adaptacji, obejmują wyższe koszty, pogorszenie warunków życia w pomieszczeniach (zwłaszcza w przypadku osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, ze względu na gorsze materiały budowlane przystępne cenowo dla osób ubogich oraz przystosowanie się do gentryfikacji spowodowanej zmianą klimatu. W sprawozdaniu specjalnym IPCC na temat globalnego ocieplenia o 1,5 °C odniesiono się do skutków zmiany klimatu i możliwości przystosowania się do niej w sektorze budowlanym, które mogą przyczynić się do ograniczenia ocieplenia do 1,5 °C.

Audyt miejski Eurostatu dostarcza opartych na wskaźnikach informacji na temat zdolności adaptacyjnych miast, w tym infrastruktury i budynków. Przeglądarka map adaptacji miejskiej zapewnia wskaźniki, np. uszczelnianie gleby i zielone obszary miejskie.

Atlas miejski z usługi programu Copernicus w zakresie monitorowania obszarów lądowych dostarcza zharmonizowanych informacji na temat pokrycia terenu i map użytkowania gruntów w kilkuset miastach i ich okolicach.

W ramach programu Komisji Europejskiej w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020” wiedza na temat przystosowania się do zmiany klimatu w infrastrukturze budowlanej jest jednym z tematów objętych programem prac. Projekt RESIN pomaga miastom w opracowaniu solidnych strategii przystosowania się do zmiany klimatu w ich najbardziej krytycznej infrastrukturze. W ramach projektu EU-CIRCLE opracowuje się ogólnounijne ramy wsparcia niezbędnej infrastruktury, która ma być przygotowana na zagrożenia naturalne, w tym zmianę klimatu. Celem projektu ABC21 jest zbadanie najlepszych zrównoważonych projektów stref ciepłego klimatu, aby uwolnić ich potencjał rynkowy i badawczy. Projekt koncentruje się na bioklimatycznym podejściu projektowym, niskoenergetycznych technikach chłodzenia i lokalnych materiałach budowlanych już stosowanych w cieplejszych częściach świata, takich jak Afryka, które można zidentyfikować i dostosować do innych obszarów geograficznych.

Więcej informacji na temat przystosowania się do zmiany klimatu w miastach można znaleźć na stronie Climate-ADAPT Urban.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Finansowanie UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu jest wspierane przez wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027, które zapewniają włączenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do wszystkich głównych programów wydatków UE.

Finansowanie UE na wspieranie odporności infrastruktury, w tym budynków, jest organizowane głównie w ramach polityki spójności, w szczególności za pośrednictwem europejskich funduszy rozwoju regionalnego.

Fundusz Solidarności UE interweniuje w sytuacjach nadzwyczajnych po poniesieniu szkody. Finansowane mogą być również wydarzenia związane ze zmianą klimatu.

Począwszy od 2021 r. program badawczy „Horyzont Europa” obejmuje budynki w ramach celu 4 „Wydajne, zrównoważone i sprzyjające włączeniu społecznemu wykorzystanie energii” klastra 5 „Energia klimatyczna i mobilność”. termin składania wniosków we wrześniu 2023 r. wyznaczono na dwa tematy w ramach celu 4 tego programu, koncentrujące się odpowiednio na uodparnianiu budynków zabytkowych na zmianę klimatu i na odporności na zdarzenia zakłócające w budynkach podatnych na zagrożenia; w związku z tym nowe projekty dotyczące przystosowania się do zmiany klimatu w budynkach mogą być finansowane w nadchodzącej zimie. Budynki są jednym z obszarów działania objętych misją UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w ramach programu „Horyzont Europa”, która promuje „mobilizację funduszy dostępnych na falę renowacji na modernizację i odporne na zmianę klimatu budynki publiczne i mieszkalnictwo socjalne, dzięki czemu są one zasobooszczędne i energooszczędne, zdrowe i zgodne z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym” w duchu integracji zasad fali renowacji i strategii przystosowania się do zmiany klimatu.

Inne rodzaje dostosowania finansowania unijnego w sektorze infrastruktury to dotacje z Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Europejski Bank Inwestycyjny aktywnie promuje odporność na zmianę klimatu w finansowanych projektach.

Ubezpieczenia mają na celu finansowe zrekompensowanie szkód spowodowanych klęskami żywiołowymi, które prawdopodobnie nasilą się z powodu zmiany klimatu. Ochrona ubezpieczeniowa jest bardzo ważnym instrumentem przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze infrastruktury, w tym w budynkach.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

Wspieranie wdrażania działań dostosowawczych

Od 2014 r. europejskie organizacje normalizacyjne, CEN i CENELEC, promują włączenie przystosowania się do zmiany klimatu do norm budowlanych, wspierając ich rozwój i harmonizację w celu uwzględnienia wpływu zmiany klimatu, postępu technologicznego i wymagań społecznych w decyzjach inwestycyjnych, zgodnie z mandatem Komisji Europejskiej.

Inspirując się ruchem kreatywnym sprzed stu lat, w ramach inicjatywy „Fala renowacji” UE uruchomiła nowy europejski Bauhaus jako platformę wspierającą kreatywne współtworzenie nowych rozwiązań na rzecz zrównoważonego i pięknego środowiska zbudowanego w UE. Inicjatywa ma na celu ułatwienie wymiany pomysłów na temat bardziej przystępnych cenowo, dostępnych zrównoważonych przestrzeni życiowych, mobilizując kreatywność projektantów, architektów, inżynierów, naukowców, studentów i inspirujących ludzi z dowolnego środowiska, z myślą o ostatecznej poprawie jakości naszego doświadczenia życiowego. Zapewni również wsparcie finansowe w drodze doraźnych zaproszeń do składania wniosków i programów w ramach wieloletnich ram finansowych. Faza początkowa doprowadziła już do kilku pierwotnych uwag, na podstawie których Komisja Europejska wydała komunikat w dniu 15 września 2021 r.

Porozumienie Burmistrzów w sprawie Klimatu i Energii zapewnia wsparcie dla działań przystosowawczych w kontekście miejskim. Więcej informacji można znaleźć na stronie ClimateAdapt Urban.