Obszary przybrzeżne

Główne przesłania

• Oczekuje się, że zmiana klimatu będzie miała poważny wpływ na obszary przybrzeżne, w szczególności ze względu na podnoszenie się poziomu mórz, burze i fale sztormowe, ale także na wtargnięcie słonej wody do ekosystemów przybrzeżnych, wzrost temperatury wody i zakwaszenie oceanów. Ostatecznie skutki te mogą spowodować utratę wielu usług ekosystemowych świadczonych przez obszary przybrzeżne, wartości środowiskowej, gospodarczej, społecznej i kulturowej dla wielu zainteresowanych stron i sektorów gospodarki.
• Ramy polityki UE mające na celu przeciwdziałanie skutkom zmiany klimatu dla obszarów przybrzeżnych obejmują instrumenty przekrojowe, takie jak zintegrowane zarządzanie strefą przybrzeżną i planowanie przestrzenne obszarów morskich. Inne dyrektywy UE bezpośrednio związane z uodpornieniem stref przybrzeżnych na zmianę klimatu to dyrektywa powodziowa oraz dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej.
• Plany gospodarowania wodami w dorzeczu zawarte w ramowej dyrektywie wodnej mogłyby potencjalnie oferować przyszłe możliwości pomiaru postępów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na obszarach przybrzeżnych na szczeblu UE.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Ufuk Turpcan, Climate Change PIX /EEA

Oczekuje się, że zmiana klimatu będzie miała poważny wpływ na obszary przybrzeżne ze względu na podnoszenie się poziomu mórz, a także zmiany w częstotliwości i skali poważnych burz i związanych z nimi nawałnic. Może to spowodować powodzie, erozję wybrzeży i utratę nisko położonych obszarów, na których znajdują się siedliska o wysokiej wartości środowiskowej, a także osiedla ludzkie i infrastruktura. Podniesienie poziomu mórz spowoduje również lub zwiększy ryzyko wtargnięcia słonej wody, co jeszcze bardziej zagrozi ekosystemom przybrzeżnym. Ponadto spodziewany wzrost temperatury wody i zakwaszenie oceanów przyczynią się do restrukturyzacji ekosystemów przybrzeżnych, co będzie miało wpływ na cyrkulację oceanów i obieg biogeochemiczny. Szkodliwe zakwity glonów wzrosły w ostatnich dziesięcioleciach na obszarach przybrzeżnych w odpowiedzi na eutrofizację połączoną ze zmianą klimatu. Ostatecznie skutki te mogą spowodować utratę wielu usług ekosystemowych świadczonych przez obszary przybrzeżne, wartości środowiskowej, gospodarczej, społecznej i kulturowej dla wielu zainteresowanych stron i sektorów gospodarki.

Skutki zmiany klimatu pogłębiają problemy, z którymi borykają się już obszary przybrzeżne, ze względu na rosnącą urbanizację wybrzeży oraz obecność infrastruktury i wieloraką działalność człowieka, zarówno na lądzie, jak i na morzu. Takie czynniki oddziaływania niezwiązanego z klimatem wchodzą w interakcję z czynnikami oddziaływania klimatycznego określającymi ogólną podatność systemów naturalnych i ludzkich obszarów przybrzeżnych na zagrożenia.

Zgodnie z Europejską oceną ryzyka związanego z klimatem (EUCRA) najpilniejszego działania wymaga ryzyko powodzi na obszarach przybrzeżnych dla ludności, infrastruktury i działalności gospodarczej oraz ryzyko erozji obszarów przybrzeżnych i zalewania ekosystemów przybrzeżnych. Inne istotne zagrożenia obejmują ryzyko związane z pojawieniem się szkodliwych zakwitów glonów i patogenów dla zdrowia ludzkiego, ryzyko zakłóceń w dostawie energii z powodu szkód w infrastrukturze transportu lub magazynowania energii spowodowanych powodziami przybrzeżnymi oraz ryzyko powszechnych zakłóceń w transporcie przybrzeżnym i morskim. Regiony przybrzeżne są identyfikowane w EUCRA jako regiony hotspot, ponieważ są narażone na wiele zagrożeń klimatycznych.

Ramy polityki

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r., aby proces przystosowania się do zmiany klimatu stał się bardziej inteligentny, uznano znaczenie zlikwidowania luki w zakresie wpływu na klimat i odporności na zmianę klimatu we wszystkich sektorach, w tym na obszarach przybrzeżnych. W ramach celu, jakim jest uczynienie przystosowania się do zmiany klimatu bardziej systemowym, w strategii przystosowania się do zmiany klimatu promuje się rozwiązania oparte na zasobach przyrody i podejścia ekosystemowe jako podstawowe środki służące utrzymaniu zdrowych ekosystemów w obliczu zagrożeń związanych ze zmianą klimatu. W przypadku obszarów przybrzeżnych oznacza to na przykład odbudowę terenów podmokłych i ekosystemów przybrzeżnych. W podejściach tych wykorzystuje się niebiesko-zieloną infrastrukturę jako wielofunkcyjne i skuteczne rozwiązania „no-regret” wzmacniające ochronę obszarów przybrzeżnych przed skutkami zmiany klimatu. W strategii uznano również korzyści w zakresie usuwania dwutlenku węgla oferowane przez odbudowane ekosystemy przybrzeżne i morskie. W związku z tym Komisja promuje nowe mechanizmy certyfikacji, które umożliwią solidne monitorowanie i kwantyfikację korzyści dla klimatu związanych z usuwaniem dwutlenku węgla oferowanych przez wiele NbS na obszarach przybrzeżnych.

Międzysektorowe polityki i instrumenty UE istotne dla odporności obszarów przybrzeżnych na zmianę klimatu obejmują zintegrowane zarządzanie strefą przybrzeżną (ICZM) i planowanie przestrzenne obszarów morskich (MSP).

ZZSP promuje strategiczne i zintegrowane podejście do zarządzania strefą przybrzeżną, mające na celu wykorzystanie synergii i wyeliminowanie niespójności między różnymi politykami i sektorami. Strategiczne podejście wymagane w zaleceniu UE z 2002 r. w sprawie ZZSP obejmuje nadrzędną zasadę podejścia ekosystemowego w celu zachowania integralności i funkcjonowania obszarów przybrzeżnych w obliczu zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu. W dyrektywie UE z 2014 r. w sprawie planowania przestrzennego obszarów morskich zaleca się państwom członkowskim uwzględnienie interakcji między lądem a morzem przy opracowywaniu planowania przestrzennego obszarów morskich oraz uwzględnienie w ogólnym procesie planowania długoterminowych zmian spowodowanych zmianą klimatu.

Inne dyrektywy UE istotne dla zrównoważonego zarządzania obszarami przybrzeżnymi w świetle przystosowania się do zmiany klimatu to:

• dyrektywę powodziową dotyczącą oceny ryzyka powodziowego cieków wodnych i wybrzeży w odniesieniu do zmienności klimatu i zmiany klimatu oraz zarządzania tym ryzykiem;
• Dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej ustanawiająca wspólne ramy, w których państwa członkowskie są zobowiązane do podjęcia niezbędnych środków w celu osiągnięcia i utrzymania dobrego stanu środowiska wód przybrzeżnych i morskich UE do 2020 r. oraz w celu ochrony bazy zasobów, od której zależy działalność gospodarcza i społeczna związana z morzem.

Dyrektywy te muszą być wdrażane w sposób spójny z wymogami ramowej dyrektywy wodnej, która ustanawia wspólne ramy ochrony śródlądowych wód powierzchniowych, wód przejściowych, wód przybrzeżnych i wód podziemnych.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla obszarów przybrzeżnych.

Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability opisuje obecne rozumienie wpływu zmiany klimatu na obszary przybrzeżne, ich ekosystemy i różnorodność biologiczną, a także możliwe warianty przystosowania się do zmiany klimatu, ich wykonalność i ograniczenia.

Wcześniej w sprawozdaniu specjalnym na temat oceanów i kriosfery w zmieniającym się klimacie oraz w sprawozdaniu specjalnym IPCC na temat globalnego ocieplenia o 1,5 °C oceniono, w jaki sposób oceany i kriosfera mają się zmienić w związku z trwającym globalnym ociepleniem, zagrożeniami i możliwościami, jakie zmiany te niosą dla ekosystemów i ludzi, oraz możliwościami łagodzenia przyszłych zagrożeń, przystosowania się do nich i zarządzania nimi.

Europejski atlas mórz europejskich jest narzędziem internetowym, dostarczającym interaktywnych i zróżnicowanych informacji na temat cech przyrodniczych i społeczno-gospodarczych w regionach przybrzeżnych i morskich Europy. Zawiera również informacje na temat projektów ZZSP związanych z dawną inicjatywą OURCOAST.

Dane i modele dotyczące globalnego ekstremalnego poziomu mórz potwierdzające wyniki najnowszych badań nad powodziami przybrzeżnymi są dostępne w repozytorium LISCoAsT (Large scale Integrated Sea-level and Coastal Assessment Tool) katalogu danych Wspólnego Centrum Badawczego. JRC prowadziło również projekty PESETA, w ramach których wpływ zmiany klimatu na systemy przybrzeżne był w zasięgu od czasu PESETA I w 2009 r.

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) wspiera politykę Unii Europejskiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków poprzez dostarczanie spójnych i wiarygodnych informacji na temat zmiany klimatu. Usługa umożliwia użytkownikom dostęp do przykładów rzeczywistych zastosowań magazynu danych klimatycznych w kilku sektorach, w tym na obszarach przybrzeżnych, pokazując, w jaki sposób można uzyskać dostęp do danych klimatycznych, przekształcić je i dostosować do konkretnych wyzwań klimatycznych i procesu decyzyjnego związanego z klimatem.

Wskaźnik EEA „Skrajne poziomy mórz i powodzie przybrzeżne” pokazuje przewidywaną zmianę częstotliwości powodzi w Europie zgodnie z dwoma różnymi scenariuszami, co wymaga zaplanowania ochrony wybrzeża na szczeblu lokalnym lub regionalnym.

Szereg projektów badawczych wspieranych w ramach różnych programów UE przyczyniło się ponadto do uzyskania wiedzy na temat obszarów przybrzeżnych (np. FAIR). W ramach europejskiej przestrzeni badawczej na rzecz usług w zakresie klimatu ECLISEA ma na celu rozwój nauki o klimacie przybrzeżnym w odniesieniu do dynamiki powierzchni morza na europejskich wybrzeżach i morzach, opracowując zalecenia i najlepsze praktyki dotyczące klimatu przybrzeżnego i aspektów wpływu na wybrzeże.INSeaPTION ma na celu współprojektowanie i współtworzenie, wraz z użytkownikami, przybrzeżnych usług w zakresie klimatu w oparciu o najnowocześniejsze podnoszenie się poziomu mórz, wpływ, dostosowanie i transdyscyplinarną naukę.

Kilka projektów finansowanych przez UE przyczyniło się do wykazania potencjału NbS w zakresie łagodzenia skutków powodzi i odporności obszarów przybrzeżnych (np. SARCC, ADAPTA BLUES, ADAPTO), zapewniając znaczną wiedzę i bazę dowodową na ten temat, przy czym wysiłki badawcze koncentrowały się w szczególności na interwencjach na małą skalę. RECONECT ma na celu szybkie wzmocnienie europejskich ram odniesienia dla NbS w zakresie hydrometeorologicznego ograniczania ryzyka poprzez wykazanie, odniesienie, zwiększenie skali i eksploatację NbS na dużą skalę na obszarach wiejskich i naturalnych, w tym w strefach przybrzeżnych.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Wieloletnie ramy finansowe UE (WRF) na lata 2021–2027 wynoszą 1,21 bln euro, a dodatkowe 807 mld euro pochodzi z unijnego instrumentu odbudowy nowej generacji. 30 % tego budżetu jest przeznaczone na działania przyczyniające się do realizacji celów klimatycznych.

Najważniejsze dostępne instrumenty UE wspierające przystosowanie się do zmiany klimatu to:

• Program LIFE wspiera zarówno projekty w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, jak i przystosowania się do niej, obejmując również kwestie obszarów przybrzeżnych.
• Program „Horyzont Europa” obejmuje następujące misje: „Adaptacjadozmianyklimatu”,aby wesprzeć co najmniej 150 europejskich regionów i społeczności w osiągnięciu odporności na zmianę klimatu do 2030 r. oraz „Odbudowanaszych oceanów i wód do 2030 r.”.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

Wspieranie wdrażania

Miasta nadbrzeżne i samorządy lokalne mają znaczną władzę nad polityką i przepisami dotyczącymi użytkowania gruntów, tak aby unijne i globalne inicjatywy (platformy i sieci) łączące samorządy lokalne mogły udzielać wsparcia we wdrażaniu środków przystosowawczych. Inicjatywy takie jak Porozumienie Burmistrzów w sprawie Energii i Klimatu oraz C40 (w tym miasta przybrzeżne i deltowe) łączą władze lokalne na całym świecie w celu współpracy na rzecz zrównoważonych działań w zakresie zmiany klimatu.

Platforma europejskich środków retencji wody naturalnej (NWRM) wspiera wdrażanie europejskiej polityki ochrony środowiska w zakresie zielonej infrastruktury jako sposobu na przyczynienie się do osiągnięcia zintegrowanych celów dotyczących ochrony i odbudowy przyrody i różnorodności biologicznej. Platforma NWRM obejmuje szeroki zakres rozwiązań i studiów przypadku, niektóre z nich są również istotne dla obszarów przybrzeżnych.

MRE adaptacji

W dyrektywie powodziowej podkreślono, że zmiana klimatu prowadzi do większego prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzeń powodziowych i ich negatywnego wpływu, wzywając państwa członkowskie do uwzględnienia zmiany klimatu we wstępnych ocenach ryzyka powodziowego i planach zarządzania ryzykiem powodziowym oraz do uwzględnienia prawdopodobnego wpływu zmiany klimatu na występowanie powodzi w przeglądach ich planów zarządzania ryzykiem powodziowym. Biorąc pod uwagę podnoszenie się poziomu mórz i prawdopodobne rosnące ryzyko fal burzowych, oczekuje się, że powodzie będą miały coraz większy wpływ na obszary przybrzeżne. Zgodnie z najnowszym europejskim przeglądem planów zarządzania ryzykiem powodziowym 24 z 26 państw członkowskich uwzględniło w swoich planach zarządzania ryzykiem powodziowym co najmniej niektóre aspekty zmiany klimatu, a dziesięć przedstawiło mocne dowody na to, że uwzględniono skutki zmiany klimatu. Jednak tylko kilka państw członkowskich opisało metody sprawdzania skuteczności środków w obliczu scenariuszy zmiany klimatu, podczas gdy kilka państw członkowskich określiło środki, które przeciwdziałają zmianie klimatu przy zastosowaniu podejścia zakładającego brak żalu.

Zmiana klimatu, z uwzględnieniem powodzi, jest również uwzględniona w planach gospodarowania wodami w dorzeczu RDW – które obejmują również wody przybrzeżne – wraz z oceną presji wynikających ze zmiany klimatu. W europejskim przeglądzie drugich planów gospodarowania wodami w dorzeczu wspomniano, że tylko jedna trzecia państw członkowskich zastosowała szczególne środki w celu przystosowania się do zmiany klimatu.