Zmniejszanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi

Główne przesłania

• Europa (i reszta świata) już stoi w obliczu zmiany klimatu. Bez uszczerbku dla konieczności wprowadzenia środków łagodzących zmianę klimatu (oraz jak najszybszego osiągnięcia zerowej emisji netto), przystosowanie się do zmiany klimatu jest konieczne we wszystkich scenariuszach, ponieważ skutki zmiany klimatu pozostaną widoczne w nadchodzących dziesięcioleciach (a nawet stuleciach).
• Bardziej ekstremalne zdarzenia pogodowe to te zagrożenia naturalne, w przypadku których przystosowanie się do zmiany klimatu i zmniejszanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi nakładają się na siebie. Oba muszą koncentrować się na całym cyklu zarządzania ryzykiem, w tym na środkach koncentrujących się na zapobieganiu, gotowości i odbudowie.
• Istnieją synergie między politykami UE w zakresie zarządzania klęskami żywiołowymi i przystosowania się do zmiany klimatu, a obie te polityki muszą być uwzględniane we wszystkich politykach UE, takich jak polityka w zakresie wody (powodzie, susze) lub infrastruktury krytycznej.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Ihsan Ilze, Climate Change PIX /EEA

W ciągu ostatnich dziesięcioleci Europa doświadczyła wzrostu częstotliwości i nasilenia zagrożeń naturalnych związanych z pogodą i klimatem, takich jak susze, pożary lasów, fale upałów i silne opady. Nawet przy obecnych uzgodnionych ambicjach szybkiego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i skutecznego zapobiegania ryzyku klimatycznemu przewiduje się, że tendencje te utrzymają się i zostaną spotęgowane przez zmiany społeczno-gospodarcze i środowiskowe (np. rozwój demograficzny i zmiana użytkowania gruntów) (EEA 2021; Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu 2020; EEA 2017).

Ramy polityki

Polityka UE w zakresie zarządzania ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi, oparta na Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności,  wspiera współpracę między krajowymi systemami ochrony ludności, zachęcając do wymiany dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi, w tym sposobów radzenia sobie ze skutkami zmiany klimatu.

Komisja Europejska (KE) wspiera ramy z Sendai dotyczące ograniczania ryzyka klęsk żywiołowych, wzmacniając i promując mobilizację dochodów krajowych oraz jej włączenie do polityki UE. W 2016 r. KE opublikowała plan działania, którego celem jest ukierunkowanie wdrażania SFDRR w politykach UE poprzez podejście do kształtowania polityki oparte na ryzyku klęsk żywiołowych. Ponadto w 2017 r. Komisja opublikowała komunikat zawierający kluczowe działania mające na celu wzmocnienie zarządzania klęskami żywiołowymi w Europie.

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r. zachęca się do dalszego wykorzystywania synergii między zmniejszaniem ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi a przystosowaniem się do zmiany klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi związanymi z wodą i infrastruktury krytycznej. Strategia wspiera również finansowanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, odblokowując finansowanie prywatne i włączając odporność na zmianę klimatu do polityki fiskalnej państw członkowskich.

DRM jest obecny w kilku kluczowych obszarach polityki UE: dyrektywy powodziowej, działania w sprawie niedoboru wody i suszy (zob. strona poświęcona polityce gospodarki wodnej) oraz wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie europejskiej infrastruktury krytycznej.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi.

Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: W ramach oceny skutków, adaptacji i podatności ocenia się skutki i ryzyko związane z zaobserwowaną i przewidywaną zmianą klimatu, a także warianty, procesy i warunki podstawowe zarządzania ryzykiem klimatycznym. Prognozowane zmiany ekstremalnych warunków klimatycznych jako funkcja globalnego ocieplenia (1,5 w porównaniu z 2 °C) i ich wpływ na mobilizację dochodów krajowych zostały uwzględnione w sprawozdaniu specjalnym IPCC na temat globalnego ocieplenia o 1,5 °C. Ekstremalne i nagłe lub nieodwracalne zmiany w oceanach i kriosferze w zmieniającym się klimacie zostały ocenione w sprawozdaniu specjalnym na temat oceanów i kriosfery w zmieniającym się klimacie w celu określenia zrównoważonych i odpornych strategii zarządzania ryzykiem. Zarządzanie ryzykiem i podejmowanie decyzji w odniesieniu do zrównoważonego rozwoju zostały uwzględnione w sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie zmiany klimatu i gruntów.

W 2015 r. KE uruchomiła Centrum Wiedzy na temat Zarządzania Ryzykiem Związanym z Klęskami Żywiołowymi (DRMKC), aby pomóc zwiększyć odporność UE i państw członkowskich na klęski żywiołowe oraz ich zdolność do zapobiegania sytuacjom nadzwyczajnym, przygotowywania się do nich i reagowania na nie dzięki wzmocnionemu powiązaniu nauki i polityki z internetowym repozytorium badań związanych z klęskami żywiołowymi oraz dostępowi do szeregu sieci i partnerstw. Wspólne Centrum Badawcze (JRC) zarządza DRMKC, a od 2017 r. platformą internetową GIS Risk Data Hub. Centrum ma na celu poprawę dostępu do ogólnounijnych danych dotyczących ryzyka i wymianę tych danych w celu wspierania mobilizacji dochodów krajowych. Oczekuje się, że jako centrum wiedzy centrum danych dotyczących ryzyka będzie punktem odniesienia dla opracowywanych ogólnounijnych danych dotyczących ryzyka poprzez hosting odpowiednich zbiorów danych lub poprzez łączenie z platformami krajowymi i sprawozdaniami JRC na temat nauki na potrzeby mobilizacji dochodów krajowych (sprawozdania z2017 r. i 2020 r.).

KE zachęca do tworzenia lepszych informacji i porównywalności danych dotyczących klęsk żywiołowych, takich jak informacje na temat strat gospodarczych spowodowanych klęskami żywiołowymi. W tym kontekście sprawozdanie opublikowane w 2018 r. przez JRC zawiera analizę kilku baz danych opracowanych w celu gromadzenia, rejestrowania i agregowania informacji dotyczących różnych strat związanych z zagrożeniami, a tym samym w celu poprawy porównywalności wielu różnych zdarzeń wywołanych przez wszelkiego rodzaju zagrożenia. Ponadto seria projektów PESETA JRC zawiera przegląd możliwych biofizycznych i gospodarczych konsekwencji przyszłej zmiany klimatu dla Europy.

Usługa programu Copernicus w zakresie zarządzania kryzysowego (CEMS) dostarcza informacji na temat szeregu zagrożeń związanych z klimatem, w tym powodzi, susz i pożarów lasów, na potrzeby reagowania kryzysowego i zarządzania ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi.

W ostatnich latach podjęto wysiłki w celu zwiększenia spójności między WOC a badaniami, polityką i praktykami w zakresie zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi. W ramach projektu H2020 PLACARD opracowano platformę dialogu, wymiany wiedzy i współpracy między dwiema różnymi społecznościami. Ponadto EEA opublikowała sprawozdanie oceniające obecne praktyki w zakresie DRR i CCA oraz poziom wiedzy fachowej.

EEA co roku aktualizuje wskaźnik strat gospodarczych spowodowanych ekstremalnymi zjawiskami klimatycznymi. Projekty europejskie, takie jak LODE, koncentrowały się na rozwoju systemów informacji o szkodach i stratach na potrzeby DRR i CCA. Grupa Banku Światowego przeprowadziła również badania dla Unii Europejskiej na temat ekonomii zapobiegania klęskom żywiołowym i gotowości na wypadek ich wystąpienia w Europie (2021). Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych opracował pilotażową tablicę wskaźników dotyczącą luki w ochronie przed klęskami żywiołowymi.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Wspieranie skutecznych i większych inwestycji w zapobieganie klęskom żywiołowym jest dla Komisji Europejskiej działaniem priorytetowym. Finansowanie UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu jest wspierane w wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027, które zapewniają włączenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do wszystkich głównych programów wydatków UE.

Fundusz Solidarności UE został utworzony w celu finansowania państw członkowskich w przypadku poważnych klęsk żywiołowych. Została utworzona w odpowiedzi na masową powódź w Europie Środkowej i Wschodniej w 2002 r. oraz wsparcie w zakresie pomocy w przypadku klęsk żywiołowych, odbudowy infrastruktury publicznej i ochrony dziedzictwa kulturowego.

Badania nad zmniejszaniem ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi są finansowane w ramach unijnych programów ramowych w zakresie badań naukowych i innowacji, w szczególności w latach 2021–2027 w ramach programu „Horyzont Europa”, który obejmuje przystosowanie się do zmiany klimatu jako obszar misji, mając na celu pomoc europejskim społecznościom i regionom w lepszym zrozumieniu ryzyka klimatycznego, przygotowaniu się na nie i zarządzaniu nim. Klaster 3- Bezpieczeństwo cywilne dla społeczeństwa ma na celu reagowanie na wyzwania wynikające z zagrożeń naturalnych i spowodowanych przez człowieka, a zatem ma szczególne znaczenie dla sektora zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi.

Ponadto co roku w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności ogłaszane jest zaproszenie do składania wniosków o finansowanie projektów w zakresie zapobiegania i gotowości. Wzmocnienie mobilizacji dochodów krajowych mieści się również w ramach celów programu finansowania LIFE.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

Wspieranie wdrażania

Na szczeblu UE podejmowane są działania w zakresie gotowości, aby pomóc w osiągnięciu stanu gotowości i zdolności zasobów ludzkich i materialnych oraz zapewnić skuteczne i szybkie reagowanie na klęski i katastrofy. Systemy wczesnego ostrzegania (w przypadku klęsk żywiołowych ogólnie,bardziej szczegółowo w przypadku powodzi, suszyi pożarów lasów), moduły i programy szkoleniowe są zasadniczymi elementami tych działań. W tym kontekście utworzono unijną sieć wiedzy w zakresie ochrony ludności, aby zwiększyć współpracę, koordynację, umiejętności i wiedzę fachową, zwiększając zdolność UE do przygotowania się na klęski żywiołowe, zapobiegania im i reagowania na nie.

Ponadto utworzono europejską pulę ochrony ludności, aby zacieśnić europejską współpracę w dziedzinie ochrony ludności i umożliwić szybszą, lepiej skoordynowaną i skuteczniejszą reakcję Europy na katastrofy spowodowane przez człowieka i zagrożenia naturalne.

MRE adaptacji

Zgodnie z CPM Unii Europejskiej państwa członkowskie muszą co trzy lata przedkładać Komisji Europejskiej (1) podsumowanie ocen ryzyka, (2) ocenę zdolności zarządzania ryzykiem, a także (3) informacje na temat priorytetowych środków zapobiegania i gotowości. Sprawozdawczość obejmuje również skoncentrowanie się na środkach przystosowania się do zmiany klimatu: Państwa członkowskie muszą uwzględnić synergie między środkami zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi a środkami CCA ustanowionymi na szczeblu krajowym lub niższym niż krajowy w odniesieniu do kluczowych zagrożeń związanych ze zmianą klimatu. Na podstawie streszczeń krajowych ocen ryzyka przedłożonych pod koniec 2018 r. Komisja opublikowała zaktualizowany unijny przegląd zagrożeń.

Z drugiej strony nie istnieje obecnie systemowy mechanizm zgłaszania strat przez państwa do Komisji Europejskiej lub EOG.