Energia

Główne przesłania

• Zmiana klimatu wpływa na sektor energetyczny pod względem produkcji energii (zarówno ze źródeł nieodnawialnych, jak i odnawialnych) oraz warunków dostaw. Zagrożenia obejmują obniżone wskaźniki efektywności energetycznej wszystkich rodzajów elektrowni, a także szkody w infrastrukturze energetycznej spowodowane zdarzeniami ekstremalnymi. Uodpornienie sektora energetycznego na zmianę klimatu ma kluczowe znaczenie dla działań UE w dziedzinie klimatu, przede wszystkim ze względu na jego rolę w łagodzeniu zmiany klimatu jako jednego z głównych źródeł antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych.
• Europejskie prawo o klimacie i pakiet „Gotowi na 55” spowodują znaczną dekarbonizację unijnego sektora energetycznego. Chociaż w nowej strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu nie zaproponowano jeszcze żadnych konkretnych działań, ta polityka klimatyczna prawdopodobnie będzie miała istotny wpływ na możliwości przystosowania się tego sektora do zmiany klimatu. W oparciu o informacje i wytyczne zawarte w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i dokumentach dotyczących polityki spójności Europa zamierza w szczególności inwestować w infrastrukturę odporną na zmianę klimatu, w szczególności w celu utworzenia infrastruktury energii ze źródeł odnawialnych.
• Chociaż Wspólne Centrum Badawcze przedstawiło badania modelowe mające na celu ocenę wpływu zmiany klimatu na sektor energetyczny, a także możliwości przystosowania się do zmiany klimatu dla europejskiego systemu energetycznego oraz odporność na zmianę klimatu w europejskim systemie energetycznym obecnie i w przyszłości, w przypadku których analiza została przeprowadzona przez EEA, w kilku finansowanych przez UE projektach w zakresie badań naukowych i innowacji zaproponowano rozwiązania mające na celu włączenie kwestii przystosowania się do zmiany klimatu do głównego nurtu tego kluczowego sektora polityki UE.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Frederic Laugier, EDF

Zmiana klimatu wpływa na system energetyczny na wiele sposobów, od zmian sezonowego i rocznego zapotrzebowania na ogrzewanie i chłodzenie po zagrożenia i możliwości w zakresie produkcji i dystrybucji energii. Zagrożenia obejmują spadek wydajności elektrowni, ograniczenia wody chłodzącej i wody dla elektrowni wodnych. Ponadto zmiana klimatu może uszkodzić infrastrukturę energetyczną z powodu ekstremalnych zdarzeń, w tym powodzi przybrzeżnych i śródlądowych, burz i pożarów lasów.

W europejskiej ocenie ryzyka związanego z klimatem jako najpilniejszą kwestię do rozwiązania wskazano ryzyko zakłóceń w dostawach energii z powodu upałów i susz, które mają wpływ na podaż energii elektrycznej i popyt na nią, przy czym Europa Południowa jest regionem będącym hotspotem. W ocenie stwierdzono również, że zagrożenia dla dostaw energii mogą być kaskadowe dla wszystkich sektorów i działań społecznych, zagrażając bezpieczeństwu, dobrobytowi gospodarczemu i zdrowiu ludzkiemu.

Sektor energetyczny jest nie tylko podatny na istotne zagrożenia związane z klimatem: ma on kluczowe znaczenie dla działań UE w dziedzinie klimatu, przede wszystkim ze względu na jego rolę w łagodzeniu zmiany klimatu jako jednego z głównych źródeł antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych. Biorąc pod uwagę tę podwójną rolę, włączenie przystosowania się do zmiany klimatu do głównego nurtu polityki w tym sektorze wydaje się niezwykle istotne i zostało to należycie uwzględnione w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r.

Ramy polityki

Kierunki strategiczne Komisji Europejskiej dla sektora energetycznego określono w ramach polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030 oraz w unii energetycznej. W czerwcu 2021 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła nowe europejskie prawo o klimacie. Określono w nim w przepisach cel, jakim jest osiągnięcie przez Unię Europejską neutralności klimatycznej do 2050 r., dzięki czemu ostateczny cel po raz pierwszy stał się wiążącym wymogiem prawnym. Unijny pakiet „Gotowi na 55” zawiera propozycje polityczne, które określają ścieżkę realizacji ambicji UE w zakresie realizacji jej wkładu w ramach porozumienia paryskiego. Jest to wniosek Komisji dotyczący narzędzi legislacyjnych służących osiągnięciu celów uzgodnionych w Europejskim prawie o klimacie. Zaproponowano w nim również rozwiązania dla sektora energetycznego, które należy wdrożyć w sposób odporny na zmianę klimatu.

18 maja 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła RepowerEU – plan mający na celu zminimalizowanie zależności Europy od rosyjskich paliw kopalnych, który pomaga również utrzymać UE na dobrej drodze do neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla. Plan opiera się na trzech filarach: oszczędzaniu energii; dywersyfikacja dostaw energii; oraz szybkie zastępowanie paliw kopalnych we wszystkich sektorach poprzez przyspieszenie przejścia na czystą energię. Plan przewiduje znaczne inwestycje w bezpieczeństwo dostaw gazu i sieci elektroenergetycznych oraz w utworzenie ogólnounijnej wodorowej sieci szkieletowej. Plan ma wpływ na przystosowanie się do zmiany klimatu w sektorze energetycznym UE, ponieważ wdrożenie trzech filarów mogłoby zmniejszyć ryzyko związane ze skutkami zmiany klimatu zarówno pod względem infrastruktury energetycznej poza UE, jak i pod względem ogólnego narażenia unijnego sektora energetycznego na ryzyko klimatyczne.

Europejski Zielony Ład z 2020 r. doprowadzi do znacznej dekarbonizacji sektora energetycznego UE. Chociaż może to mieć istotny wpływ na warianty przystosowania się do zmiany klimatu w tym sektorze, nowa strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu nie zawiera specjalnej sekcji dotyczącej sektora energetycznego, ale zawiera szereg odpowiednich zaleceń. Na przykład skupienie się na suszach obejmuje działania dostosowawcze w zakresie gospodarki wodnej na potrzeby eksploatacji elektrowni wodnych i cieplnych. W strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zaleca się włączenie strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do procedur monitorowania wymaganych w ramach zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu; podkreśla rolę efektywności wodnej w przepisach dotyczących etykietowania energetycznego i wytwarzania energii.

Sektor energetyczny ma pośrednie znaczenie dla innych działań w ramach strategii. Należy ją uwzględnić przy integracji z innymi inicjatywami w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, w szczególności z inicjatywą „Fala renowacji”, która w dużym stopniu dotyczy zużycia energii w środowisku zbudowanym, planami działania dotyczącymi gospodarki o obiegu zamkniętym i zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń oraz strategią na rzecz inteligentnej i zrównoważonej mobilności, ze względu na rolę energii w produkcji i transporcie. Podobnie potrzeba uodparniania na zmianę klimatu nowych inwestycji, o której mowa w strategii, ma zastosowanie do wszystkich infrastruktur energetycznych.

Ponadto skutki zmiany klimatu, o których mowa w strategii, mają znaczenie dla funkcjonowania międzynarodowych rynków energii i dostaw energii do UE. Zakłócenia w infrastrukturze portowej mają znaczenie dla transportu paliw energetycznych, konflikty spowodowane zmianą klimatu mają znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego, a zmiany w regionach polarnych spowodowane zmianą klimatu mają znaczenie pod względem nowych dróg dostaw i rozmrażania wiecznej zmarzliny, które mogą zagrażać miejscom wydobycia paliw kopalnych i rurociągom w Arktyce.

Można oczekiwać skutków dla przystosowania się do zmiany klimatu wynikających z zapowiedzianego przeglądu ram regulacyjnych dotyczących infrastruktury energetycznej, w tym rozporządzenia TEN-E, aby zapewnić spójność z celem neutralności klimatycznej.

Jeżeli chodzi o ramy regulacyjne dotyczące podatności krytycznej infrastruktury energetycznej na poważne zagrożenia, w dyrektywie w sprawie europejskiej infrastruktury krytycznej (ECI) z 2008 r. zobowiązano państwa członkowskie UE do ochrony infrastruktury „o żywotnych funkcjach społecznych” przed wszystkimi zagrożeniami i zagrożeniami, ale nie wymieniono w niej konkretnie zagrożeń i zagrożeń spowodowanych zmianą klimatu. Aby uwzględnić zwiększenie łączności, współzależności i transgranicznej eksploatacji infrastruktury krytycznej, na początku 2023 r. dyrektywa w sprawie odporności podmiotów krytycznych (dyrektywa CER) zastąpiła dyrektywę w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Głównym uzasadnieniem tej nowej dyrektywy jest to, że w złożonym i wzajemnie powiązanym świecie ochronę wyłącznie aktywów uznano za niewystarczającą, aby zapobiec zakłóceniom i efektom kaskadowym. Dyrektywa CER chroni podstawowe funkcje społeczne UE poprzez wzmocnienie odporności podmiotów krytycznych świadczących usługi kluczowe. Zmiana klimatu jest wyraźnie wymieniona jako czynnik zwiększający częstotliwość i skalę ekstremalnych zdarzeń pogodowych, a tym samym fizyczne ryzyko dla infrastruktury krytycznej, a państwa członkowskie są zobowiązane do podjęcia odpowiednich środków niezbędnych do „zapobiegania incydentom, z należytym uwzględnieniem środków zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi i przystosowania się do zmiany klimatu”. Infrastruktura energetyczna na potrzeby energii elektrycznej, systemów ciepłowniczych i chłodniczych, ropy naftowej, gazu ziemnego i wodoru jest wyraźnie wymieniona wśród celów środków zapobiegawczych, które mają zostać wprowadzone na mocy niniejszej dyrektywy.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora energetycznego.

Sprawozdanie IPCC AR6 WG II Climate Change 2022: Skutki, przystosowanie się do zmiany klimatu i podatność na zagrożenia obejmują słabe punkty i warianty przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze energetycznym w ramach różnych rozdziałów. Ponadto systemy energetyczne są jedną z czterech kluczowych transformacji systemowych, wokół których w sprawozdaniu zorganizowano identyfikację reakcji adaptacyjnych na reprezentatywne kluczowe ryzyka. Aby przeciwdziałać zagrożeniom dla kluczowych infrastruktur i sieci energetycznych, w sprawozdaniu zalecono przekształcenie systemów energetycznych w bardziej zrównoważone konfiguracje, zwiększenie ich odporności oraz zwiększenie niezawodności dostaw energii i efektywności wykorzystania wody w tym sektorze. Dywersyfikacja źródeł energii poprzez zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii i poprawę zarządzania popytem jest również postrzegana jako przydatna. Energia wodna i cieplna mogą być dostosowane do stopniowego dostosowywania się do umiarkowanego (do 2 ° C) wzrostu temperatury; w perspektywie średnio- i długoterminowej konieczne będą dalsze działania systemowe (z dodatkowymi korzyściami w zakresie łagodzenia zmiany klimatu).

Odpowiednie informacje na temat wpływu zmiany klimatu na sektor energetyczny na poziomie globalnym dostarczyła Międzynarodowa Agencja Energetyczna (MAE). W sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie globalnego ocieplenia o 1,5 °C oceniono rosnące ryzyko zmiany klimatu dla systemów energetycznych w związku ze wzrostem temperatury na świecie o 1,5 °C i 2 °C. Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu uruchamia również usługę operacyjną dla sektora energetycznego, która ma być wykorzystywana przy podejmowaniu decyzji dotyczących zarządzania.

Wspólne Centrum Badawcze (JRC) przeprowadziło badania modelowe w celu oceny wpływu zmiany klimatu na sektor energetyczny. WCB wydało również w 2023 r.”; sprawozdanie pt.„Wpływ zmiany klimatu na krytyczną infrastrukturę energetyczną związaną z obronnością”, w którym przeanalizowano wpływ podatności europejskiego systemu obronnego na zagrożenia stwarzane przez zmianę klimatu na ogólne bezpieczeństwo energetyczne, a w szczególności na rentowność infrastruktury krytycznej i obronnej, co jest bardzo istotną kwestią, ponieważ zmiana klimatu jest postrzegana jako „mnożnik zagrożeń” w perspektywie bezpieczeństwa międzynarodowego.

EEA opublikowała w 2019 r. sprawozdanie pt. „Adaptation challenges and opportunities for the European energy system” [„Wyzwania i możliwości związane z przystosowaniem się do zmiany klimatu dla europejskiego systemu energetycznego”], w którym przeanalizowano potrzeby w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i odporności na zmianę klimatu w europejskim systemie energetycznym obecnie i w przyszłości.

Usługa operacyjna programu Copernicus w zakresie usług związanych ze zmianą klimatu (C3S) w dziedzinie energii ma na celu dostarczenie kluczowych informacji na potrzeby wskaźników związanych z klimatem istotnych dla europejskiego sektora energetycznego.

W ramach siódmego programu ramowego UE w zakresie badań i rozwoju technologicznego (7PR) sfinansowano kilka projektów badawczych dotyczących odporności sektora energetycznego. Należą do nich projekt ToPDAd (Tool-supported Policy Development for Regional Adaptation), który dostarcza m.in. informacji na temat ocen skutków i podatności na zagrożenia, a także strategii przystosowawczych dla sektora energetycznego, oraz EUPORIAS, który dostarcza wiedzy na temat przyszłej zmienności klimatu w celu osiągnięcia opłacalnych rozwiązań dla przyszłego funkcjonowania sieci energetycznej.

Przystosowanie się do zmiany klimatu było również jednym z priorytetów unijnego programu finansowania badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020”, np. w zakresie odporności infrastruktury krytycznej, takiej jak inteligentne sieci, podczas gdy europejski program ochrony infrastruktury krytycznej obejmuje również zagrożenia naturalne, a zmiana klimatu nie jest jeszcze częścią tego programu. Opracowano metody, aby rozważyć, w jaki sposób wykorzystać politykę dotyczącą istniejącej infrastruktury w Europie w sposób wspierający odporność infrastruktury. W ramach programu „Horyzont 2020” finansowano projekty w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze energetycznym, takie jak RESIN i projekt EU-CIRCLE. Projekt RESIN pomaga miastom opracować solidne strategie adaptacyjne dotyczące ich najbardziej krytycznej infrastruktury. W ramach projektu EU-Circle opracowano ogólnounijne ramy wspierania infrastruktury niezbędnej do przygotowania się na zagrożenia naturalne, w tym zmianę klimatu. Kontynuacją programu „Horyzont 2020” jest program w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” na lata 2021–2027, którego łączny budżet wynosi 95,5 mld EUR.

Inne istotne działania finansowane przez UE to wspólnoty wiedzy i innowacji Innoenergy Europejskiego Instytutu Innowacji i Technologii (EIT) oraz Climate-KIC.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Finansowanie UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu jest wspierane przez wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027, które zapewniają włączenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do wszystkich głównych programów wydatków UE. Przykładem jest program LIFE; Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich i Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego.

Europejska polityka spójności, która zapewnia państwom członkowskim środki na rozwój nowych projektów infrastrukturalnych, takich jak np. sieci energetyczne, zachęca do oceny odporności tych projektów na zmianę klimatu. W oparciu o informacje i wytyczne zawarte w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i dokumentach dotyczących polityki spójności Europa zamierza w szczególności inwestować w „bardziej ekologiczną i niskoemisyjną transformację w kierunku gospodarki bezemisyjnej” (zasada 2 polityki spójności) i ma to znaczenie dla infrastruktury energii odnawialnej.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.