Energia

Główne przesłania

• Zmiana klimatu wpływa na sektor energetyczny pod względem produkcji energii (zarówno nieodnawialnej, jak i odnawialnej) oraz warunków dostaw. Zagrożenia obejmują obniżone wskaźniki sprawności wszystkich rodzajów elektrowni, a także szkody w infrastrukturze energetycznej spowodowane zdarzeniami ekstremalnymi. Uodpornienie sektora energetycznego na zmianę klimatu ma kluczowe znaczenie dla działań UE w dziedzinie klimatu, przede wszystkim ze względu na jego rolę w łagodzeniu zmiany klimatu jako jednego z głównych źródeł antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych.
• Europejskie prawo o klimacie i pakiet „Gotowi na 55” przyczynią się do znacznej dekarbonizacji unijnego sektora energetycznego. Chociaż w nowej strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu nie zaproponowano jeszcze żadnych konkretnych działań, ta polityka klimatyczna prawdopodobnie będzie miała istotne konsekwencje dla wariantów przystosowawczych tego sektora. Na podstawie informacji i wytycznych zawartych w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i dokumentach dotyczących polityki spójności Europa zamierza w szczególności inwestować w infrastrukturę odporną na zmianę klimatu, w szczególności w celu utworzenia infrastruktury energii odnawialnej.
• Chociaż Wspólne Centrum Badawcze przedstawiło badania modelowe w celu oceny wpływu zmiany klimatu na sektor energetyczny, a także możliwości przystosowania się do zmiany klimatu dla europejskiego systemu energetycznego oraz odporność na zmianę klimatu w europejskim systemie energetycznym obecnie i w przyszłości, w przypadku gdy zostały one przeanalizowane przez EEA, w kilku finansowanych przez UE projektach w zakresie badań naukowych i innowacji zaproponowano rozwiązania mające na celu włączenie przystosowania się do zmiany klimatu do głównego nurtu tego kluczowego sektora polityki UE.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Frederic Laugier, EDF

Zmiana klimatu wpływa na system energetyczny na wiele sposobów, od zmian sezonowego i rocznego zapotrzebowania na ogrzewanie i chłodzenie po ryzyko i możliwości związane z produkcją i dystrybucją energii. Zagrożenia obejmują spadek wydajności elektrowni, ograniczenia wody chłodzącej i wody dla elektrowni wodnych. Ponadto zmiana klimatu może uszkodzić infrastrukturę energetyczną z powodu ekstremalnych zdarzeń, w tym powodzi przybrzeżnych i śródlądowych, burz i pożarów lasów.

W europejskiej ocenie ryzyka związanego z klimatem jako najpilniejsze rozwiązanie wskazano ryzyko zakłóceń w dostawach energii elektrycznej z powodu upałów i susz, które mają wpływ na podaż i popyt na energię elektryczną, przy czym regionem o kluczowym znaczeniu jest Europa Południowa. W ocenie stwierdzono również, że zagrożenia dla dostaw energii mogą rozprzestrzeniać się kaskadowo na wszystkie sektory i działania społeczne, zagrażając bezpieczeństwu, dobrobytowi gospodarczemu i zdrowiu ludzkiemu.

Sektor energetyczny jest nie tylko podatny na istotne zagrożenia związane z klimatem: ma kluczowe znaczenie dla działań UE w dziedzinie klimatu, przede wszystkim ze względu na jej rolę w łagodzeniu zmiany klimatu jako jednego z głównych źródeł antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych. Biorąc pod uwagę tę podwójną rolę, uwzględnianie dostosowania w tym sektorze wydaje się mieć ogromne znaczenie i zostało to należycie uwzględnione w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r.

Ramy polityki

Strategiczne kierunki Komisji Europejskiej dla sektora energetycznego określono w ramach polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030 oraz w unii energetycznej. W czerwcu 2021 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła nowe europejskie prawo o klimacie. Określa ona w prawodawstwie cel, jakim jest neutralność klimatyczna Unii Europejskiej do 2050 r., czyniąc tym samym ostateczny cel po raz pierwszy prawnie wiążącym wymogiem. Unijny pakiet „Gotowi na 55” obejmuje propozycje polityczne określające ścieżkę ambicji UE w zakresie realizacji jej wkładu w ramach porozumienia paryskiego. Jest to wniosek Komisji dotyczący narzędzi legislacyjnych służących osiągnięciu celów uzgodnionych w Europejskim prawie o klimacie. Zaproponowano w nim również rozwiązania dla sektora energetycznego, które należy wdrożyć w sposób odporny na zmianę klimatu.

18 maja 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła RepowerEU – plan mający na celu zminimalizowanie zależności Europy od rosyjskich paliw kopalnych, który pomaga również utrzymać UE na drodze do neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla. Plan opiera się na trzech filarach: oszczędzanie energii; dywersyfikacja dostaw energii; oraz szybkie zastępowanie paliw kopalnych we wszystkich sektorach poprzez przyspieszenie przejścia na czystą energię. Plan przewiduje znaczne inwestycje w bezpieczeństwo dostaw gazu i sieci elektroenergetycznych oraz w utworzenie ogólnounijnej szkieletowej sieci wodorowej. Plan ma wpływ na przystosowanie się do zmiany klimatu w sektorze energetycznym UE, ponieważ wdrożenie trzech filarów mogłoby zmniejszyć ryzyko związane z wpływem na klimat zarówno pod względem infrastruktury energetycznej poza UE, jak i pod względem ogólnego narażenia na ryzyko klimatyczne w sektorze energetycznym UE.

Europejski Zielony Ład z 2020 r. doprowadzi do znacznej dekarbonizacji unijnego sektora energetycznego. Chociaż może to mieć istotne konsekwencje dla możliwości przystosowania się sektora do zmiany klimatu, nowa strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu nie zawiera specjalnej sekcji dotyczącej sektora energetycznego, ale zawiera kilka odpowiednich zaleceń. Na przykład koncentracja na suszach obejmuje działania dostosowawcze w zakresie gospodarki wodnej na potrzeby eksploatacji elektrowni wodnych i cieplnych. W strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu zaleca się włączenie strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do procedur monitorowania wymaganych w ramach zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu; oraz podkreśla rolę oszczędnego gospodarowania wodą w przepisach dotyczących etykietowania energetycznego i wytwarzania energii.

Sektor energetyczny ma pośrednie znaczenie dla innych działań w ramach strategii. Należy to uwzględnić przy integracji z innymi inicjatywami w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, w szczególności z inicjatywą „Fala renowacji”, która w szerokim zakresie zajmuje się zużyciem energii w środowisku zbudowanym, planami działania dotyczącymi gospodarki o obiegu zamkniętym i eliminacji zanieczyszczeń oraz strategią na rzecz inteligentnej i zrównoważonej mobilności, ze względu na rolę, jaką energia odgrywa w produkcji i transporcie. Podobnie potrzeba uodparniania na zmianę klimatu nowych inwestycji, o których mowa w strategii, ma zastosowanie do wszystkich infrastruktur energetycznych.

Ponadto transgraniczne skutki zmiany klimatu, o których mowa w strategii, mają znaczenie dla funkcjonowania międzynarodowych rynków energii i dostaw energii do UE. Zakłócenia w infrastrukturze portowej mają znaczenie dla transportu paliw energetycznych, konflikty wywołane zmianą klimatu mają znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego, a zmiany w regionach polarnych wywołane zmianą klimatu mają znaczenie pod względem nowych szlaków dostaw i rozmrażania wiecznej zmarzliny, które mogą zagrozić miejscom wydobycia paliw kopalnych i rurociągom w Arktyce.

Można oczekiwać skutków dla przystosowania się do zmiany klimatu wynikających z zapowiedzianego przeglądu ram regulacyjnych dotyczących infrastruktury energetycznej, w tym rozporządzenia TEN-E w celu zapewnienia spójności z celem neutralności klimatycznej.

Jeżeli chodzi o ramy regulacyjne dotyczące podatności krytycznej infrastruktury energetycznej na poważne zagrożenia, w dyrektywie w sprawie europejskiej infrastruktury krytycznej z 2008 r. zobowiązano państwa członkowskie UE do ochrony infrastruktury „o żywotnych funkcjach społecznych” przed wszystkimi zagrożeniami i zagrożeniami, ale nie wymieniono w niej konkretnie zagrożeń i zagrożeń spowodowanych zmianą klimatu. Aby uwzględnić rosnącą łączność, współzależność i transgraniczne funkcjonowanie infrastruktury krytycznej, na początku 2023 r. dyrektywa w sprawie odporności podmiotów krytycznych zastąpiła dyrektywę w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Głównym uzasadnieniem tej nowej dyrektywy jest to, że w złożonym i wzajemnie powiązanym świecie ochrona wyłącznie aktywów została uznana za niewystarczającą, aby zapobiec zakłóceniom i efektom kaskadowym. Dyrektywa CER chroni kluczowe funkcje społeczne UE poprzez wzmocnienie odporności podmiotów krytycznych świadczących usługi kluczowe. Zmiana klimatu jest wyraźnie wymieniona jako czynnik zwiększający częstotliwość i skalę ekstremalnych zdarzeń pogodowych, a tym samym fizyczne ryzyko dla infrastruktury krytycznej, a państwa członkowskie są zobowiązane do podjęcia odpowiednich środków niezbędnych do „zapobiegania występowaniu incydentów, z należytym uwzględnieniem środków zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi i przystosowania się do zmiany klimatu”. Infrastruktura energetyczna dla energii elektrycznej, systemów ciepłowniczych i chłodniczych, ropy naftowej, gazu ziemnego i wodoru jest wyraźnie wymieniona wśród celów środków zapobiegawczych, które mają zostać wprowadzone na mocy niniejszej dyrektywy.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora energetycznego.

Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Skutki, przystosowanie się do zmiany klimatu i podatność na zagrożenia obejmują słabe punkty i warianty przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze energetycznym w ramach różnych rozdziałów. Ponadto systemy energetyczne są jednym z czterech kluczowych przejść systemowych, wokół których w sprawozdaniu zorganizowano identyfikację reakcji adaptacyjnych na reprezentatywne kluczowe zagrożenia. Aby przeciwdziałać zagrożeniom dla kluczowych infrastruktur i sieci energetycznych, w sprawozdaniu zaleca się przejście na bardziej zrównoważone konfiguracje systemów energetycznych, zwiększenie ich odporności oraz zwiększenie niezawodności dostaw energii i efektywności wykorzystania wody w tym sektorze. Dywersyfikacja źródeł energii poprzez zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii i poprawę zarządzania popytem jest również postrzegana jako przydatna. Energia wodna i cieplna może umożliwić stopniowe dostosowywanie się do umiarkowanego (do 2°C) wzrostu temperatury; w perspektywie średnio- i długoterminowej konieczne będą dalsze działania systemowe (z dodatkowymi korzyściami w zakresie łagodzenia zmiany klimatu).

Istotnych informacji na temat wpływu zmian klimatu na sektor energetyczny na poziomie globalnym dostarczyła Międzynarodowa Agencja Energetyczna (MAE). W sprawozdaniu specjalnym IPCC na temat globalnego ocieplenia o 1,5 °C oceniono dodatkowe ryzyko zmiany klimatu dla systemów energetycznych związane ze wzrostem temperatury na świecie o 1,5 °C i 2 °C. Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu uruchamia również usługę operacyjną dla sektora energetycznego, z której można korzystać przy podejmowaniu decyzji dotyczących zarządzania.

Wspólne Centrum Badawcze (JRC) przeprowadziło badania modelowe w celu oceny wpływu zmiany klimatu na sektor energetyczny. JRC wydało również w 2023 r.”; sprawozdanie pt. „Wpływzmiany klimatu na krytyczną infrastrukturę energetyczną związaną z obronnością”,w którym analizuje się wpływ, jaki zmiana klimatu wywiera na bezpieczeństwo energetyczne ogółem, a w szczególności na rentowność infrastruktury krytycznej i obronnej, co jest bardzo istotną kwestią, ponieważ zmiana klimatu jest postrzegana jako „mnożnik zagrożeń” z perspektywy bezpieczeństwa międzynarodowego.

EEA opublikowała w 2019 r. sprawozdanie pt. „Adaptation challenges and opportunities for the European energy system” [Wyzwania i możliwości w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla europejskiego systemu energetycznego], w którym przeanalizowano potrzeby w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i odporności na zmianę klimatu w europejskim systemie energetycznym obecnie i w przyszłości.

Usługa operacyjna programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) „Energia” ma na celu dostarczenie kluczowych informacji na temat wskaźników związanych z klimatem istotnych dla europejskiego sektora energetycznego.

W ramach siódmego programu ramowego UE w zakresie badań i rozwoju technologicznego (7PR) sfinansowano kilka projektów badawczych dotyczących odporności sektora energetycznego. Obejmują one projekt ToPDAd (Tool-supported Policy Development for Regional Adaptation), który zawiera m.in. informacje na temat ocen skutków i podatności na zagrożenia, a także strategii przystosowawczych dla sektora energetycznego, oraz EUPORIAS, który zapewnia wiedzę na temat przyszłej zmienności klimatu w celu osiągnięcia opłacalnych rozwiązań dla przyszłej eksploatacji sieci energetycznej.

Przystosowanie się do zmiany klimatu było również jednym z priorytetów unijnego programu finansowania badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020”, np. odporności infrastruktury krytycznej, takiej jak inteligentne sieci, podczas gdy europejski program ochrony infrastruktury krytycznej obejmuje również zagrożenia naturalne, zmiana klimatu nie jest jeszcze częścią tego programu. Opracowano metodologie w celu rozważenia, w jaki sposób wykorzystać politykę dotyczącą istniejącej infrastruktury w Europie w sposób wspierający odporność infrastruktury. W ramach programu „Horyzont 2020” finansowano projekty związane z przystosowaniem się do zmiany klimatu w sektorze energetycznym, takie jak RESIN i projekt EU-CIRCLE. Projekt RESIN pomaga miastom w opracowaniu solidnych strategii przystosowania się do zmiany klimatu w ich najbardziej krytycznej infrastrukturze. W ramach projektu EU-Circle opracowuje się ogólnounijne ramy wsparcia niezbędnej infrastruktury, która ma być przygotowana na zagrożenia naturalne, w tym zmianę klimatu. Kontynuacją programu „Horyzont 2020” jest program w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” na lata 2021–2027, którego całkowity budżet wynosi 95,5 mld EUR.

Inne istotne działania finansowane przez UE to wspólnoty wiedzy i innowacji Europejskiego Instytutu Innowacji i Technologii (EIT) Innoenergy oraz Climate-KIC.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Finansowanie UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu jest wspierane w wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027, które zapewniają włączenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do wszystkich głównych programów wydatków UE. Przykładem jest program LIFE; Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich i Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego.

Europejska polityka spójności, która zapewnia państwom członkowskim środki finansowe na rozwój nowych projektów infrastrukturalnych, takich jak na przykład sieci energetyczne, zachęca do oceny odporności tych projektów na zmianę klimatu. Na podstawie informacji i wytycznych zawartych w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i dokumentach dotyczących polityki spójności Europa zamierza w szczególności inwestować w „bardziej ekologiczną, niskoemisyjną transformację w kierunku gospodarki bezemisyjnej” (zasada 2 polityki spójności)i ma to znaczenie dla infrastruktury energii odnawialnej.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.