5.4 Wielopoziomowe ramy koordynacji i wspierającego zarządzania

5.4 Wielopoziomowe ramy koordynacji i wspierającego zarządzania

Zmiana klimatu ma wpływ na wszystkie szczeble organizacji rządowej, administracyjnej i terytorialnej, od szczebla unijnego i krajowego po szczebel niższy niż krajowy, regionalny i lokalny/miejski. Wszystkie szczeble muszą zatem planować i podejmować działania antycypacyjne w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w ramach swoich odpowiednich kompetencji. W związku z tym przystosowanie się do zmiany klimatu jest typowym zadaniem wielopoziomowego sprawowania rządów. Wdrażanie przystosowania się do zmiany klimatu na wszystkich szczeblach sprawowania rządów w spójny i skuteczny sposób wymaga odpowiednich mechanizmów i ustaleń dotyczących wielopoziomowej koordynacji i współpracy. Szczebel krajowy odgrywa kluczową rolę w dostosowywaniu swojej polityki przystosowawczej do poziomów unijnych i transnarodowych oraz we wspieraniu procesów przystosowawczych na niższych szczeblach, obejmujących wszystkie etapy cyklu przystosowawczego. Zarządzanie wertykalne w celu promowania przystosowania się do zmiany klimatu na niższych szczeblach wiąże się z zapewnieniem jasnych ram strategicznych i prawnych, mechanizmów finansowania oraz ram ułatwiających, wspomagających i wzmacniających pozycję, w tym dostarczania informacji i innych niepieniężnych form wsparcia.

Wsparcie działań przystosowawczych na niższych poziomach przez wyższe poziomy staje się coraz ważniejsze, ponieważ proces krajowej polityki przystosowawczej wchodzi w fazę wdrażania. Wynika to z faktu, że skutki zmiany klimatu dotykają najbardziej bezpośrednio na większą skalę lokalną i to przede wszystkim na szczeblu regionalnym i lokalnym należy podjąć dużą część konkretnych działań dostosowawczych. Jednocześnie organy niższego szczebla są często poważnie ograniczone ze względu na ograniczone zasoby i zdolności (budżet, personel, wiedzę fachową, kontakty z odpowiednimi sieciami podmiotów itp.), a zatem potrzebują „pomocy z góry”. Climate-ADAPT oferuje narzędzie wsparcia przystosowania miast do zmiany klimatu, które ma pomóc miastom, miastom i innym władzom lokalnym w procesie przystosowania się do zmiany klimatu oraz spełnić wymogi Porozumienia Burmistrzów w sprawie Klimatu i Energii. Opracowano regionalne narzędzie wspierania przystosowania się do zmiany klimatu (RAST), aby pomóc władzom lokalnym i regionalnym w bardzo praktyczny sposób w opracowywaniu i przeglądzie strategii i planów przystosowania się do zmiany klimatu.

Wyższe szczeble (krajowy lub niższy) mogą wspierać kształtowanie polityki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na niższych szczeblach za pomocą różnych mechanizmów i wysiłków, w tym wymogów prawnych, wkładów politycznych, finansowania, tworzenia i transferu wiedzy, budowania zdolności i innych niepieniężnych środków wsparcia. W ten sposób można wykorzystać czynniki ułatwiające:

Wspierające ramy zarządzania i niepieniężne środki wsparcia:

• Odgórne wymogi prawne: Zobowiązania prawne organów niższego szczebla do opracowania planów przystosowania się do zmiany klimatu mogą być ważną siłą napędową, ale do tej pory są obecne tylko w mniejszości państw europejskich. Niektóre krajowe strategie przystosowawcze wymagają, aby gminy opracowały swoje strategie na szczeblu lokalnym, a zobowiązania prawne mogą również wynikać z polityk sektorowych, w tym na szczeblu UE. Może to być również opcja wyraźnego włączenia adaptacji do ustawowych zadań gmin. W każdym razie odgórne wymogi muszą iść w parze ze wsparciem realizacji tego zadania, w tym z zapewnieniem finansowania.
• Wkład w politykę na wyższych szczeblach: Nawet jeśli większość krajowych strategii i planów działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu jest politykami miękkimi bez prawnie wiążących skutków, stanowią one bazę wiedzy, ramy odniesienia i model dla niższych poziomów. Pełnią one ważne funkcje w zakresie podnoszenia świadomości, ustalania programu, komunikacji, motywacji i budowania zdolności oraz uprawomocniają decydentów politycznych, którzy chcą opracować plany przystosowania się do zmiany klimatu na swoich własnych szczeblach. W podobny sposób w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu podkreślono potrzebę działań przystosowawczych na szczeblu państw członkowskich.
• Generowanie i udostępnianie wiedzy: Ważna rola organów przystosowawczych wyższego szczebla polega na tworzeniu bazy wiedzy na potrzeby przystosowania się do zmiany klimatu oraz zapewnianiu użytecznych zasobów wiedzy i produktów informacyjnych podmiotom zajmującym się przystosowaniem się do zmiany klimatu na niższych szczeblach w wykonalny sposób. Przykłady obejmują scenariusze klimatyczne, wpływ na klimat, oceny narażenia i ryzyka oraz narzędzia wspierające podejmowanie decyzji (podręczniki, wytyczne, pomoce robocze itp.). Zasoby te powinny być przygotowywane w sposób zindywidualizowany, dostosowany do potrzeb i zorientowany na grupę docelową, być łatwe do zrozumienia i przyciągające wzrok, np. przy użyciu formatów wizualizacji. Zaangażowanie lokalnych lub regionalnych członków grup docelowych we współprojektowanie takich produktów informacyjnych jest korzystne dla ich użyteczności.
• Pośrednictwo w zakresie wiedzy: Internetowe portale dotyczące przystosowania się do zmiany klimatu, takie jak Climate-ADAPT, platformy transnarodowe i krajowe portale dotyczące przystosowania się do zmiany klimatu, zapewniają szeroki dostęp do wiedzy na temat przystosowania się do zmiany klimatu w sposób centralny, powiązany, zapewniający jakość i przyjazny dla użytkownika. W szczególności w przypadku podmiotów na szczeblu regionalnym i lokalnym można by utworzyć podobne centralne centra informacyjne na szczeblu niższym niż krajowy lub regionalnym, które dostarczałyby informacji dostosowanych do tych konkretnych grup docelowych i oferowałyby dodatkowe doradztwo osobiste.
• Usługi doradcze: Spersonalizowane, bezpośrednie pośrednictwo wiedzy w interaktywnych ustawieniach jest bardziej skuteczne niż odgórne, jednokierunkowe dostarczanie informacji. Niektóre kraje oferują usługi doradcze w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla gmin, tj. wykwalifikowany personel, który doradza lokalnym działaniom przystosowawczym podczas wizyt na miejscu.
• Programy szkoleniowe dla podmiotów regionalnych i lokalnych: Organizowanie kursów szkoleniowych i formatów partnerskiego uczenia się w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu skierowanych do podmiotów lokalnych (np. miejskich urzędników ds. klimatu) i regionalnych (np. kierowników regionalnych) oraz – zgodnie z zasadą „szkolenia instruktorów” – pracowników agencji transferowych (np. sojuszu na rzecz klimatu, regionalnych agencji energetycznych) ma kluczowe znaczenie dla budowania zdolności.
• Współpraca z agencjami transferowymi: Istniejące agencje transferowe, organizacje pośredniczące i podmioty opiniotwórcze powinny być zaangażowane, o ile są dostępne, w informowanie o przystosowaniu się do zmiany klimatu w regionach i gminach, promowanie ustalania agendy, zapewnianie wsparcia procesowego oraz dostarczanie informacji i porad. Takie organizacje i sieci, takie jak sojusz na rzecz klimatu lub agencje rozwoju regionalnego, są przyzwyczajone do współpracy z podmiotami lokalnymi na poziomie oczu i w coraz większym stopniu włączają przystosowanie się do zmiany klimatu do swoich działań doradczych.
• Organizowanie formatów dialogu: Wyższe szczeble administracji odgrywają rolę w organizowaniu regionalnych wydarzeń, konferencji, warsztatów wymiany, spotkań służących nawiązywaniu kontaktów i formatów wzajemnego uczenia się w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Są to stosunkowo tanie środki budowania zdolności i komunikacji, które jednak mogą mieć duży potencjał dźwigni. Podobnie należy zorganizować wielopoziomowe formaty dialogu w celu wspierania wymiany i uczenia się między podmiotami zajmującymi się przystosowaniem się do zmiany klimatu na różnych poziomach oraz umiejętności przystosowania się do zmiany klimatu.
• Dostosowanie do istniejących struktur i procesów: Istniejące i dobrze funkcjonujące struktury i procesy ukierunkowane np. na kwestie związane z łagodzeniem zmiany klimatu, zrównoważonym rozwojem, zmniejszaniem ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi lub usługami ekosystemowymi na szczeblu lokalnym/regionalnym stanowią odpowiednie punkty wejścia w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Finansowanie publiczne i finansowanie na wyższych poziomach:

• Finansowanie przystosowania się do zmiany klimatu na szczeblu UE: Finansowanie i finansowanie przystosowania się do zmiany klimatu w Europie jest dostępne za pośrednictwem szerokiej gamy unijnych instrumentów finansowania, z których wiele oferuje również wsparcie finansowe dla regionów i działań na szczeblu lokalnym. Kompleksowe przeglądy mechanizmów finansowania są dostępne na stronie Climate-ADAPT w sekcji dotyczącej finansowania UE , w sekcji dotyczącej polityki regionalnej UE , w przewodniku dotyczącym finansowania przystosowania się do zmiany klimatu w miastach oraz w narzędziu wsparcia przystosowania się do zmiany klimatu w miastach i narzędziu wsparcia przystosowania się do zmiany klimatu w regionach (RAST). Rządy krajowe powinny odgrywać rolę w ułatwianiu dostępu podmiotów szczebla niższego niż krajowy do tych źródeł finansowania i w zapewnianiu współfinansowania krajowego.
• Specjalne środki finansowe na realizację: Oczywistym atutem jest to, że krajowe plany przystosowania się do zmiany klimatu zawierają wyraźne przydziały budżetowe lub że w przeciwnym razie dostępne są spójne zasoby finansowe na realizację działań przystosowawczych na różnych poziomach. W większości krajów krajowi koordynatorzy ds. przystosowania się do zmiany klimatu nie dysponują jednak żadnymi znacznymi środkami finansowymi, które mogliby rozdysponować, lecz ich wdrażanie musi być finansowane za pomocą „standardowych mechanizmów budżetowych”, w tym regularnych budżetów sektorowych polityk państwowych.
• Ustanowienie programów finansowania publicznego na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu: Krajowe publiczne finansowanie przystosowania się do zmiany klimatu jest oczywistym czynnikiem sukcesu i silnym bodźcem do wdrażania polityki przystosowania się do zmiany klimatu na niższych szczeblach. Przede wszystkim wsparcie finansowe pomaga przezwyciężyć ograniczenia zdolności na szczeblu regionalnym i lokalnym. Należy zatem ustanowić instrumenty finansowania mające na celu wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu na różnych poziomach poprzez tworzenie nowych zachęt lub włączenie przystosowania się do zmiany klimatu do innych istniejących programów, takich jak programy łagodzenia zmiany klimatu, zrównoważonego rozwoju lub zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi. Aby skutecznie docierać do władz lokalnych, organy finansujące powinny uwzględniać pewne dodatkowe warunki wstępne: jasną i spójną strukturę krajobrazu finansowania; unikanie równoległych lub konkurencyjnych instrumentów finansowania; dostosowanie mechanizmów finansowania na różnych poziomach (UE, państwo krajowe, władze szczebla niższego niż krajowy); długoterminowa ciągłość i stabilność tematyczna ofert finansowania, umożliwiająca wspieranie długoterminowych procesów adaptacyjnych i zmian transformacyjnych.
• Niskoprogowy dostęp do finansowania: Szczególnie mniejsze gminy nie mają wiedzy fachowej i zdolności administracyjnych, aby uzyskać dostęp do wielu możliwości finansowania. Programy finansowania realizowane przez rządy krajowe lub władze szczebla niższego niż krajowy powinny zatem obniżać próg dostępu, zmniejszać obciążenia administracyjne oraz oferować zainteresowanym beneficjentom usługi poradnictwa i doradztwa.
• Ukierunkowanie finansowania na najbardziej skuteczne tematy: Zasadniczo dostępne jest szerokie spektrum tematów finansowania w celu wsparcia przystosowania się do zmiany klimatu na niższym szczeblu, w tym między innymi: ekspertyzy zewnętrzne, analiza podatności na zagrożenia i ryzyka, przygotowanie koncepcji przystosowania się do zmiany klimatu, procesy przystosowawcze lub planowanie wdrożenia. Dowody wskazują jednak, że najskuteczniejsze jest zapewnienie wsparcia finansowego na rzecz zdolności koordynacyjnych (koszty personelu lokalnych urzędników ds. przystosowania się do zmiany klimatu/regionalnych kierowników ds. przystosowania się do zmiany klimatu), organizacji sieci międzygminnych lub międzyregionalnych oraz budowania zdolności (szkolenia) dla podmiotów lokalnych/regionalnych. Warto rozważyć finansowanie kosztów inwestycyjnych wdrażania konkretnych środków przystosowawczych w terenie, np. w formie pilotażowych projektów przystosowawczych. Wynika to z faktu, że realizacja środków o konkretnych, widocznych skutkach może być motywującym punktem wyjścia dla trwałego i kompleksowego procesu adaptacji.
• Połączenie finansowania z „miękkim przymusem”: Zaleca się połączenie przyznawania finansowania publicznego z wiążącymi wymogami, które zapewniają zgodność z kryteriami jakości „dobrego przystosowania się”, sprzyjając antycypacyjnym podejściom do przystosowania się do zmiany klimatu i przyczyniając się do wielopoziomowej koordynacji polityki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Przykłady takich wymogów obejmują obowiązkową analizę wpływu na klimat, podatności na zagrożenia lub ryzyka; pisemny plan adaptacji; rata szczególnych funkcji koordynacyjnych (urzędnik dostosowawczy/kierownik itp.); rozważenie planów adaptacyjnych wyższego szczebla i obowiązkowych kontaktów z ich koordynatorami; udział społeczeństwa, w tym grup szczególnie wrażliwych.
• Modelowy region lub pilotażowe programy adaptacyjne: Programy finansowania ustrukturyzowanych działań adaptacyjnych w wybranych regionach lub gminach okazały się szczególnie skuteczne w niektórych krajach. Promują one liderów w dziedzinie przystosowania się do zmiany klimatu, generują przykłady dobrych praktyk i sztandarowe projekty, aby zainspirować inne gminy i regiony. Ułatwianie cech tego typu programów polega na tym, że łączą one odgórne przepisy z oddolnym ustalaniem priorytetów, wspierają partnerskie uczenie się i sieci regionalne oraz umożliwiają eksperymentowanie z innowacyjnymi rozwiązaniami bez obawy przed porażką. Należy zauważyć, że takie projekty pilotażowe powinny obejmować nie tylko zamożne duże społeczności, ale także mniejsze społeczności o mniejszych zasobach.

Dodatkowe zasoby

• Coutry Profiles
• Mapowanie zarządzania przystosowaniem się do zmiany klimatu w przestrzeni alpejskiej