Zachęty ekonomiczne do zmiany zachowań

Instrumenty polityki gospodarczej to zachęty opracowywane i wdrażane w celu dostosowania indywidualnych decyzji do wspólnie uzgodnionych celów. EPI są tradycyjnie klasyfikowane w: ustalanie cen (np. taryfy za wodę), podatki i opłaty środowiskowe, dotacje (dotyczące produktów i praktyk), handel (np. zbywalne pozwolenie na zanieczyszczenie lub pobór wody, mechanizmy kompensacyjne, płatności za usługi środowiskowe) i wreszcie dobrowolne porozumienia i systemy zarządzania ryzykiem (takie jak ubezpieczenia lub zobowiązania). Wskaźniki efektywności energetycznej mogą znacznie poprawić istniejące ramy polityki poprzez zachęcanie do zmian zachowań, które mogą prowadzić do przystosowania się do zmiany klimatu, a nie kierowanie nimi.

Wskaźniki efektywności energetycznej mogą stymulować zmianę zachowań poprzez zachęty lub czynniki zniechęcające, zmieniać warunki w celu umożliwienia transakcji gospodarczych lub zmniejszenia ryzyka. W ostatnich dziesięcioleciach coraz większą uwagę poświęcano instrumentom gospodarczym jako sposobowi postępowania w zarządzaniu środowiskiem ze względu na ich zdolność do dostosowywania indywidualnych decyzji do wspólnie uzgodnionych celów i promowania zrównoważonego wzrostu gospodarczego. Główną zaletą tych instrumentów jest ich efektywność ekonomiczna, tj. zdolność do rozłożenia ciężaru zakłóceń i redukcji tam, gdzie jest to tańsze. Wady są po stronie sprawiedliwości, ponieważ wpływają w różny sposób na różne podmioty lub grupy społeczne, niekoniecznie w sposób progresywny, i ściśle z tym związane, ważne wady są po stronie wykonalności politycznej.

Instrumenty polityki gospodarczej były stosowane w różnych obszarach polityki ochrony środowiska. Systemy handlu uprawnieniami do emisji opracowano na przykład na potrzeby polityki łagodzenia zmiany klimatu, a wskaźniki efektywności energetycznej wykorzystano również w kontekście polityki w zakresie jakości powietrza, przystosowania się do zmiany klimatu i polityki energetycznej. W tym ostatnim przypadku zastosowano instrumenty polityczne w celu poprawy efektywności energetycznej, w tym podatki energetyczne, przepisy ustalające minimalny poziom efektywności energetycznej oraz zbywalne białe certyfikaty (TWC) w zakresie oszczędności energii. Projekt EuroPACE ma na celu opracowanie innowacyjnego mechanizmu finansowania w celu zwiększenia inwestycji w efektywność energetyczną w istniejących budynkach mieszkalnych. POGODA „Skrajne warunki pogodowe: wpływ na systemy transportowe i zagrożenia dla regionów europejskich” projekt badawczy finansowany w ramach 7PR zawiera przegląd możliwych zachęt do przystosowania się do zmiany klimatu w transporcie i ich potencjalnego wpływu.

Zastosowanie wskaźników efektywności energetycznej do polityki wodnej wiąże się ze szczególnymi cechami i wyzwaniami. Najczęściej powtarzającymi się wskaźnikami efektywności energetycznej w sektorze wodnym są taryfy, podatki i opłaty, ale powszechnie stosowane są również dotacje i programy spółdzielcze. W Europie systemy handlu ilością wody, które są popularne w Australii i USA, zostały ograniczone do kilku przypadków zlokalizowanych w Hiszpanii, Anglii i Walii. Dobry przegląd instrumentów ekonomicznych stosowanych w sektorze wodnym oraz odniesienia do studiów przypadku przedstawiono w finansowanym przez UE projekcie EPI-Water. W ramach projektu uzyskano wiele dowodów na temat różnych rodzajów, cech konstrukcyjnych i wyników istniejących instrumentów polityki gospodarczej związanych z wodą, a także na temat praktyki kierującej ich wyborem i wdrażaniem. Ocena jest jednym z kilku kompleksowych i spójnych (np. przy zastosowaniu tych samych zasad oceny) przeglądów ex post europejskich wskaźników efektywności energetycznej w dziedzinie zasobów wodnych w Europie, a w wielu przypadkach pierwszym, który rzucił światło na wykorzystanie przypadków instrumentów gospodarczych w państwach członkowskich UE.

Nic dziwnego, że udział społeczeństwa jest kluczowym elementem zwiększania ogólnej akceptacji EPI i motywowania zainteresowanych stron do uczestnictwa. Nie oznacza to, że udział społeczeństwa jest zawsze wymagany, aby EPI był akceptowalny. Na przykład znaczenie udziału społeczeństwa może zostać ograniczone w przypadkach, gdy EPI jako taki lub konkretne rozwiązanie, które EPI zamierza promować, zyskało już akceptację społeczną (społeczną).

Jeśli chodzi o stosowanie EPI, istnieją znaczne różnice w potrzebach, możliwościach i ograniczeniach, przed którymi stoi każdy kraj. Nawet w obrębie poszczególnych krajów istnieją znaczne różnice w zdolności do wdrażania instrumentów gospodarczych w różnych regionach lub sektorach. Niektóre pożądane zmiany są łatwiejsze do wdrożenia za pomocą instrumentów ekonomicznych, podczas gdy inne są łatwiejsze do wdrożenia za pomocą przepisów dotyczących dowodzenia i kontroli. Instrumenty EPI w żadnym wypadku nie zastępują innych sposobów działania rządu, lecz są instrumentami, które mogą uzupełniać i wzmacniać zarządzanie w ramach szerokiego zestawu instrumentów politycznych. Ogólnie rzecz biorąc, można rozróżnić między: (i) połączenie EPI w ramach strategii na rzecz „zachęt do pakowania” oraz (ii) połączenie z innymi rodzajami instrumentów polityki, w tym z instrumentami regulacyjnymi, podnoszeniem świadomości, informowaniem itp. Podczas monitorowania potencjalnych EPI należy mieć świadomość istniejącej kombinacji polityk, ale wybór nie powinien być podyktowany tą kombinacją.

Koszty i korzyści EPI są rzadko badane, a niewiele informacji można znaleźć na temat ich porównania z klasycznymi podejściami do dowodzenia i kontroli.

Koszty EPI można rozróżnić między kosztami bezpośrednimi (np. kosztem zapłaty podatku) a kosztami transakcji (np. kosztem czasu i pieniędzy związanym z wejściem na rynek, znalezieniem nabywcy lub sprzedawcy, negocjowaniem zakupu, skonsumowaniem transakcji i powrotem z rynku). Koszty transakcji mogą również wiązać się z koniecznością dodatkowego monitorowania. Na przykład koszty transakcji związane z monitorowaniem wód podziemnych lub powierzchniowych mogą utrudniać przyjęcie podatku (np. podatek od odprowadzania zanieczyszczonej wody drenażowej w ujęciu objętościowym), ale warto również zapłacić, aby upewnić się, że podatek jest skuteczny. Podobnie nowy mechanizm alokacji zasobów wodnych może zwiększyć efektywność ekonomiczną, ale wiąże się z wysokimi kosztami negocjacji i egzekwowania przepisów, co sprawia, że potencjalnie preferowane są prostsze mechanizmy alokacji.

Korzyści płynące z EPI obejmują poprawę jakości środowiska i efektywności ekonomicznej, a także lepsze społeczne rozłożenie obciążeń, aby osiągnąć pożądany cel. Jednocześnie EPI zwiększają dochody (w przypadku opłat) na przykład w celu finansowania działań związanych z monitorowaniem i kontrolą zanieczyszczeń lub ich przydziałem, a zatem mogą mieć znaczenie dla finansowania środków przystosowawczych.

EPI są uznawane na szczeblu politycznym w kilku ważnych europejskich aktach prawnych i dokumentach programowych:

• Ramowa dyrektywa wodna UE wprowadza zestaw zasad i środków, które racjonalizują zużycie wody we wszystkich państwach członkowskich. W art. 9 wzywa się do pełnego zwrotu kosztów usług wodnych poprzez ustalanie cen.
• W unijnym planie ochrony wód w Europie z 2012 r. podkreślono znaczenie zachęcania do ustalania cen wody i innych europejskich wskaźników efektywności energetycznej, takich jak handel wodą i płatności za usługi ekosystemowe, w kombinacji polityk w celu poprawy gospodarki wodnej w Europie.
• W działaniu UE w sprawie niedoboru wody i susz (od 2007 r.) podkreślono rolę zachęt cenowych w dostosowywaniu zapotrzebowania na wodę i zapewnianiu zrównoważonej gospodarki wodnej.
• Unijna dyrektywa powodziowa (2007 r.) zachęca do korzystania z zielonej infrastruktury i naturalnego zarządzania powodziami poprzez finansowe nagradzanie zarządców gruntów i użytkowników wody.
• Wspólna polityka rolna obejmuje nagrodę finansową (w formie dotacji) za ochronę środowiska wodnego.
• Dyrektywa azotanowa (1991) promuje przyjmowanie porozumień o współpracy poprzez kodeksy dobrej praktyki rolniczej.
• W strategii przystosowania się do zmiany klimatu (2013 r.) zachęca się do szerszego stosowania ubezpieczeń w celu budowania odporności na skutki zmiany klimatu, w szczególności niedobór wody, susze i ryzyko powodziowe.
• W ramach unijnej polityki w zakresie różnorodności biologicznej (w tym dyrektywy siedliskowej i ptasiej oraz mechanizmu finansowania LIFE) zachęca się do wykorzystywania nagród finansowych i niefinansowych na rzecz ochrony ekosystemów wodnych.

Opracowanie i wdrożenie EPI może potrwać od 1 do 5 lat.

EPI są zazwyczaj środkami długotrwałymi. Okres życia jest jednak często determinowany przez ramy polityki, obowiązujące szczegółowe przepisy i akceptację społeczną.