Οικονομικά

Βασικά μηνύματα

• Η έκθεση των ίδιων των υποδομών του χρηματοπιστωτικού τομέα στην κλιματική αλλαγή είναι χαμηλή σε σύγκριση με την έκθεση και την ευπάθεια των περιουσιακών στοιχείων στα οποία επενδύουν. Η έκθεση σε παράγοντες κλιματικού κινδύνου αντικατοπτρίζει την άνιση ευπάθεια μεταξύ των περιφερειών και των τομέων της ΕΕ, αλλά και τη συγκέντρωση σε συγκεκριμένα χαρτοφυλάκια του χρηματοπιστωτικού τομέα, τράπεζες και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.
• Οι βιώσιμες επενδύσεις στην προσαρμογή εναρμονίζονται σε μια ταξινομία της ΕΕ που πρέπει να καλύπτει περισσότερες οικονομικές δραστηριότητες με την πάροδο του χρόνου και εφαρμόζεται σε παγκόσμιο επίπεδο. Μέσω επενδύσεων που χαρακτηρίζονται βιώσιμες, ο χρηματοπιστωτικός τομέας μπορεί να προωθήσει και να στηρίξει μέτρα προσαρμογής για τη μείωση των φυσικών κλιματικών κινδύνων. Οι υπολειπόμενοι κίνδυνοι μπορούν να μεταφερθούν μέσω ασφαλιστικών μηχανισμών.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Η κλιματική αλλαγή εγκυμονεί σημαντικούς μακροοικονομικούς και δημοσιονομικούς κινδύνους για την ΕΕ, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στην Ευρώπη. Μπορεί να βλάψει τις οικονομικές επιδόσεις, να μειώσει τα φορολογικά έσοδα και να αυξήσει τις κρατικές δαπάνες για την ανάκαμψη από καταστροφές και το κοινωνικό κόστος. Οι επιπτώσεις αυτές απειλούν τη δημοσιονομική σταθερότητα, διαταράσσουν τις εμπορικές ροές, βλάπτουν το κεφαλαιακό απόθεμα, μειώνουν την παραγωγικότητα και μειώνουν την προσφορά εργασίας, εμποδίζοντας τελικά την οικονομική ανάπτυξη και την αυξανόμενη χρηματοπιστωτική αβεβαιότητα. Για παράδειγμα, οι πλημμύρες του 2021 στη Γερμανία, το Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες κόστισαν 44 δισ. EUR. Οι επιπτώσεις αυτές επιβαρύνουν τα δημόσια οικονομικά, τους ασφαλιστές, τους επενδυτές και τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Το οικονομικό κόστος προβλέπεται να αυξηθεί απότομα τις επόμενες δεκαετίες, με τους κινδύνους που απορρέουν τόσο από τις άμεσες επιπτώσεις όσο και από τις διεθνείς επιπτώσεις να επιστρέφουν στην Ευρώπη.

Μεταξύ 1980 και 2023, τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα ανήλθαν κατ’ εκτίμηση σε 738 δισ. EUR (τιμές 2023). Ένας σχετικά μικρός αριθμός γεγονότων ευθύνεται για μεγάλο ποσοστό των οικονομικών ζημιών: Το 5 % των καιρικών και κλιματικών συμβάντων με τις μεγαλύτερες ζημίες ευθύνεται για το 61 % των ζημιών και το 1 % των συμβάντων προκαλεί το 28 % των ζημιών (υπολογισμοί του ίδιου του ΕΟΠ με βάση το αρχικό σύνολο δεδομένων). Οι μέσες ετήσιες ζημίες (σταθερές τιμές, 2023 ευρώ) ανήλθαν σε περίπου 8,5 δισ. EUR την περίοδο 1980-1989, 14,0 δισ. EUR την περίοδο 1990-1999, 15,8 δισ. EUR την περίοδο 2000-2009 και 17,8 δισ. EUR την περίοδο 2010-2019. Τα 5 έτη με τις υψηλότερες ετήσιες τιμές είναι το 2021 (63,0 δισ. EUR), το 2022 (56,0 δισ. EUR), το 2002 (45,7 δισ. EUR), το 2023 (43,9 δισ. EUR) και το 1999 (36,7 δισ. EUR).

Η ασφάλιση είναι ζωτικής σημασίας για τον μετριασμό των οικονομικών επιπτώσεων των κλιματικών καταστροφών μέσω της χρηματοδότησης της ανασυγκρότησης και της κάλυψης των ζημιών. Ωστόσο, λιγότερο από το 20 % των απωλειών της Ευρώπης που σχετίζονται με το κλίμα κατά την περίοδο 1980-2023 ήταν ασφαλισμένες, γεγονός που καταδεικνύει σημαντικό κενό προστασίας. Η αντιμετώπιση αυτού του χάσματος με επιλογές πολιτικής είναι ζωτικής σημασίας. Η ικανότητα μείωσης του μεριδίου των δυνητικών οικονομικών απωλειών από την κλιματική αλλαγή σε ανασφάλιστα περιουσιακά στοιχεία και δραστηριότητες —το χάσμα προστασίας του κλίματος— θα καθορίσει μεγάλο μέρος της ανθεκτικότητας των κοινωνιών.

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων εντόπισε διάφορους σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που σχετίζονται με τον χρηματοπιστωτικό τομέα. Ο κίνδυνος για τη βιωσιμότητα των ευρωπαϊκών μηχανισμών αλληλεγγύης απαιτεί επείγουσα δράση. Ο κίνδυνος για τα δημόσια οικονομικά που οδηγεί σε χρηματοπιστωτική κρίση και ο κίνδυνος για τις ευρωπαϊκές αγορές ακινήτων ή ασφαλίσεων απαιτούν περισσότερη δράση. Τέλος, οι κίνδυνοι για τις ευρωπαϊκές χρηματοπιστωτικές αγορές από τις κλιματικές επιπτώσεις στην Ευρώπη και πέραν αυτής χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης.

Πλαίσιο πολιτικής

Ανταποκρινόμενη στις αυξανόμενες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αρχίσει να ενσωματώνει την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή στα δημοσιονομικά πλαίσια. Ο τραπεζικός και ασφαλιστικός τομέας έχει επίσης αρχίσει να λαμβάνει μέτρα από μόνος του για την αντιμετώπιση αυτών των επιπτώσεων.

Όσον αφορά τον αντίκτυπο της κλιματικής αλλαγής στην ευρωπαϊκή οικονομία και το ευρωπαϊκό χρηματοπιστωτικό σύστημα, η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή αναφέρεται στη στρατηγική της ΕΕ για τη βιώσιμη χρηματοδότηση για περισσότερες λεπτομέρειες, καθώς η βιώσιμη χρηματοδότηση μπορεί να διαδραματίσει καίριο ρόλο στην επίτευξη των στόχων πολιτικής στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, καθώς και των διεθνών δεσμεύσεων της ΕΕ σχετικά με τους στόχους για το κλίμα και τη βιωσιμότητα.

Η οδηγία για την υποβολή εκθέσεων βιωσιμότητας από τις εταιρείες εξουσιοδοτεί την Επιτροπή να εκδίδει κατ’ εξουσιοδότηση και εκτελεστικές πράξεις για τον προσδιορισμό του τρόπου με τον οποίο οι αρμόδιες αρχές και οι συμμετέχοντες στην αγορά συμμορφώνονται με τις υποχρεώσεις που ορίζονται στην οδηγία. Τον Ιούλιο του 2023 εκδόθηκε από την Επιτροπή μια πρώτη κατ’ εξουσιοδότηση πράξη, η οποία περιλαμβάνει απαιτήσεις γνωστοποίησης σχετικά με την κλιματική αλλαγή.

Η πράξη για την ψηφιακή επιχειρησιακή ανθεκτικότητα (DORA) είναι κανονισμός της ΕΕ που τέθηκε σε ισχύ στις 16 Ιανουαρίου 2023 και εφαρμόζεται από τις 17 Ιανουαρίου 2025. Αποσκοπεί στην ενίσχυση της ασφάλειας ΤΠ χρηματοπιστωτικών οντοτήτων όπως οι τράπεζες, οι ασφαλιστικές εταιρείες και οι επιχειρήσεις επενδύσεων και στη διασφάλιση ότι ο χρηματοπιστωτικός τομέας στην Ευρώπη μπορεί να παραμείνει ανθεκτικός σε περίπτωση σοβαρής διαταραχής της λειτουργίας. Αυτό περιλαμβάνει επίσης τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και των γεγονότων που σχετίζονται με την υποβάθμιση του περιβάλλοντος και των φυσικών καταστροφών.

Ο DORA εναρμονίζει τους κανόνες που σχετίζονται με την επιχειρησιακή ανθεκτικότητα του χρηματοπιστωτικού τομέα. Εφαρμόζεταισε 20 διαφορετικούς τύπους χρηματοοικονομικών οντοτήτων και τρίτων παρόχων υπηρεσιών ΤΠΕ.

Ο ασφαλιστικός τομέας

Το μερίδιο των μη ασφαλισμένων οικονομικών απωλειών που προκαλούνται από όλους τους καταγεγραμμένους κινδύνους που σχετίζονται με τις καιρικές συνθήκες και το κλίμα φαίνεται να διευρύνεται λόγω της αργής δράσης προσαρμογής και των συχνότερων ακραίων καιρικών φαινομένων ελλείψει υψηλότερων ποσοστών διείσδυσης της ασφάλισης για το κλίμα. Οι κλιματικοί κίνδυνοι είναι πιθανό να επιβαρύνουν τις τοπικές οικονομίες και να προκαλέσουν ανεπάρκειες της αγοράς που επηρεάζουν τόσο τους καταναλωτές όσο και τους ασφαλιστές. Τα συχνότερα καταστροφικά γεγονότα, σε συνδυασμό με την ανάγκη εκπλήρωσης των εξελισσόμενων κανονιστικών απαιτήσεων, μπορούν να απειλήσουν τα επιχειρηματικά μοντέλα των εταιρειών —και να καταστήσουν την ασφάλιση κάποιου κινδύνου οικονομικά ασύμφορη για τους πελάτες ή ανέφικτη για τους ασφαλιστές. Όπως αναφέρεται στην έκθεση της IPCC AR6 WG II για την κλιματική αλλαγή 2022: Επιπτώσεις, προσαρμογή και ευπάθεια Μια βασική λύση προσαρμογής είναι η βελτίωση της πρόσβασης σε πιστώσεις και ασφάλειες, προκειμένου να αποφευχθεί η μεταβλητότητα στην πρόσβαση και την αφθονία των πόρων.

Για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή:

• Ενίσχυση του διαλόγου μεταξύ ασφαλιστών, υπευθύνων χάραξης πολιτικής και άλλων ενδιαφερόμενων μερών, μέσω του διαλόγου για την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή. Κύριος στόχος του διαλόγου είναι ο περιορισμός αυτού του χάσματος όσον αφορά την προστασία του κλίματος. Προεδρεύεται από τη ΓΔ CLIMA και τη ΓΔ FISMA·
• προσδιορίζει και προωθεί βέλτιστες πρακτικές στα χρηματοπιστωτικά μέσα για τη διαχείριση κινδύνων, σε στενή συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλίσεων και Επαγγελματικών Συντάξεων (EIOPA)·
• να διερευνήσει την ευρύτερη χρήση χρηματοδοτικών μέσων και καινοτόμων λύσεων για την αντιμετώπιση των κινδύνων που προκαλούνται από το κλίμα.

Η Φερεγγυότητα ΙΙ είναι μια οδηγία στο δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που κωδικοποιεί και εναρμονίζει τον ασφαλιστικό κανονισμό της ΕΕ. Αυτό αφορά κυρίως το ύψος του κεφαλαίου που πρέπει να κατέχουν οι ασφαλιστικές εταιρείες της ΕΕ για τη μείωση του κινδύνου αφερεγγυότητας. Ωστόσο, μέχρι στιγμής, η οδηγία δεν λαμβάνει πλήρως υπόψη τους κινδύνους που απορρέουν από την κλιματική αλλαγή και υπάρχουν αρκετές φωνές που ζητούν καλύτερη αποτύπωση αυτής της πτυχής στην υποενότητα κινδύνου φυσικών καταστροφών.

Ο τραπεζικός και επενδυτικός τομέας

Οι τράπεζες υφίστανται αυξανόμενη κανονιστική και εμπορική πίεση για να προστατευθούν από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και να ευθυγραμμιστούν με το παγκόσμιο θεματολόγιο για τη βιωσιμότητα. Λόγω της έλλειψης ρυθμιστικού και εποπτικού πλαισίου, ορισμένες κεντρικές τράπεζες και ρυθμιστικές αρχές σε όλο τον κόσμο έχουν συνειδητοποιήσει τον ρόλο και την πιθανή εντολή τους στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και των περιβαλλοντικών κινδύνων που αντιμετωπίζει ο τομέας. Για παράδειγμα, μια ομάδα κεντρικών τραπεζών, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, δρομολόγησε τη Δικτύωση για την ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στο χρηματοπιστωτικό σύστημα το 2017. Στόχος του είναι να συμβάλει στην ανάλυση και τη διαχείριση των κινδύνων που σχετίζονται με το κλίμα και το περιβάλλον στον χρηματοπιστωτικό τομέα και να κινητοποιήσει την κύρια χρηματοδότηση για τη στήριξη της μετάβασης προς μια βιώσιμη οικονομία.

Επιπλέον, αρκετές ιδιωτικές τράπεζες έχουν αρχίσει να αναπτύσσουν νέα προϊόντα, όπως πράσινα ομόλογα ή πράσινα ενυπόθηκα δάνεια. Τα πράσινα ομόλογα είναι χρεωστικοί τίτλοι που διαφέρουν από τους συμβατικούς τίτλους σταθερού εισοδήματος μόνο στο ότι ο εκδότης δεσμεύεται να χρησιμοποιήσει τα έσοδα για τη χρηματοδότηση έργων που προορίζονται να έχουν θετικές περιβαλλοντικές ή κλιματικές επιπτώσεις. Η ομάδα τεχνικών εμπειρογνωμόνων για τη βιώσιμη χρηματοδότηση δημοσίευσε το 2020 τον οδηγό χρηστικότητας για το πρότυπο πράσινων ομολόγων της ΕΕ.

Στο πλαίσιο μιας πράσινης υποθήκης, μια τράπεζα ή ένας δανειστής υποθηκών προσφέρει σε έναν αγοραστή κατοικιών προτιμησιακούς όρους εάν μπορεί να αποδείξει ότι το ακίνητο για το οποίο δανείζεται πληροί ορισμένα περιβαλλοντικά πρότυπα.

Ο κανονισμός για τις γνωστοποιήσεις σχετικά με τις αειφόρες επενδύσεις και τους κινδύνους βιωσιμότητας εισάγει υποχρεώσεις γνωστοποίησης σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμικοί επενδυτές και οι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων ενσωματώνουν περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και σχετικούς με τη διακυβέρνηση (ΠΚΔ) παράγοντες στις διαδικασίες διαχείρισης κινδύνων τους. Οι κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις θα προσδιορίζουν περαιτέρω τις απαιτήσεις για την ενσωμάτωση παραγόντων ΠΚΔ στις επενδυτικές αποφάσεις, η οποία αποτελεί μέρος των καθηκόντων των θεσμικών επενδυτών και των διαχειριστών περιουσιακών στοιχείων έναντι των επενδυτών και των δικαιούχων.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τον χρηματοπιστωτικό τομέα.

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τον χρηματοπιστωτικό τομέα.

Πολλές δραστηριότητες που σχετίζονται με τη βιώσιμη χρηματοδότηση για το κλίμα και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή αφορούν τη διεθνή διάσταση. Η σελίδα αυτή επικεντρώνεται σε ό,τι έχει σημασία για τις χώρες μέλη του ΕΟΧ σε εγχώριο επίπεδο. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις διεθνείς και αναπτυξιακές πτυχές, μπορείτε να βρείτε πληροφορίες στις σελίδες της UNFCCC και στην πύλη δεδομένων της .

Επίσης, η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) επικεντρώνεται κυρίως στις διεθνείς χρηματοοικονομικές ροές (και στις πτυχές χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και όχι στην προσαρμογή), αλλά το κεφάλαιο για τα οριζόντια ζητήματα επενδύσεων και χρηματοδότησης της 5ης έκθεσης αξιολόγησης της IPCC (AR5), ομάδα εργασίας III, περιγράφει επίσης ορισμένα εσωτερικά ζητήματα. Οι συνεισφορές της ομάδας εργασίας για τις επιπτώσεις, την προσαρμογή και την ευπάθεια (ΟΕ II) στην AR6 έχουν προγραμματιστεί για το 2022.

Το Παγκόσμιο Κέντρο για την Προσαρμογή εφαρμόζει πρόγραμμα χρηματοδότησης για το κλίμα, με σκοπό την ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της ανθεκτικότητας σε ολόκληρη τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, την κλιμάκωση της χρηματοδότησης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και την ανθεκτικότητα σε αυτήν και την ανάπτυξη καινοτόμων χρηματοδοτικών μέσων.

Ο ΕΟΠ δημοσίευσε το 2007 την τεχνική έκθεση «Κλιματική αλλαγή: το κόστος της αδράνειας και το κόστος της προσαρμογής και επί του παρόντος υλοποιεί ένα νέο έργο για το θέμα αυτό, όπου οι εργασίες θα καταστούν διαθέσιμες το 2022.

Πρόσφατα ερευνητικά έργα σχετικά με τη χρηματοδότηση και τα οικονομικά της προσαρμογής είναι, για παράδειγμα, το έργο H2020_Insurance που αναπτύχθηκε περαιτέρω στο πλαίσιο μοντελοποίησης ζημιών του OASIS και στον κόμβο OASIS ή το έργο NAIAD που επικεντρώνεται στην ασφαλιστική αξία της φύσης. Άλλα έργα που αφορούν την οικονομία και τη χρηματοδότηση της προσαρμογής είναι, για παράδειγμα, τα έργα COACCH, ClimateCost Econadapt, ή NATURANCE. Εξετάζουν την τεχνική, οικονομική και επιχειρησιακή σκοπιμότητα και τις επιδόσεις των λύσεων που βασίζονται σε συνδυασμό χρηματοδότησης για τον κίνδυνο καταστροφών και επενδύσεων σε λύσεις που βασίζονται στη φύση.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) της ΕΕ για την περίοδο 2021-27 ανέρχεται σε 1,21 τρισεκατομμύρια ευρώ, με επιπλέον 807 δισεκατομμύρια ευρώ από το μέσο ανάκαμψης της ΕΕ επόμενης γενιάς. Το 30 % του προϋπολογισμού αυτού προορίζεται για δραστηριότητες που συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων για το κλίμα. Με το νέο ΠΔΠ, η Επιτροπή αύξησε τους πόρους για τη χρηματοδότηση της κλιματικής αλλαγής και της προσαρμογής, μεταξύ άλλων μέσω καινοτόμων μηχανισμών, όπως το Ευρωπαϊκό Ταμείο για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη+, αξιοποιώντας πόρους σε διμερείς διαύλους και μέσω των κρατών μελών της ΕΕ.

Περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τις χρηματοδοτικές δεσμεύσεις είναι διαθέσιμες εδώ και επισκόπηση των χρηματοδοτικών μηχανισμών της ΕΕ για την περίοδο 2021-2027 διατίθεται εδώ.

Εκτός από τους μηχανισμούς χρηματοδότησης εντός της ΕΕ, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της αύξησαν τη συνολική χρηματοδοτική τους στήριξη για το κλίμα προς τρίτες χώρες κατά 7,4 % το 2019, η οποία ανήλθε σε 21,9 δισ. EUR, εκ των οποίων το 52 % δαπανήθηκε για να βοηθηθούν οι εταίροι της ΕΕ να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή. Η παροχή υψηλού μεριδίου χρηματοδότησης για το κλίμα στο πλαίσιο της διεθνούς συνεργασίας της ΕΕ, και ιδίως για την προσαρμογή, θα παραμείνει στο μέλλον.

Στήριξη της εφαρμογής της προσαρμογής

Η EIOPA αναπτύσσει περαιτέρω δραστηριότητες για την εφαρμογή βιώσιμων χρηματοοικονομικών, π.χ. με πίνακα δεικτών για το κενό ασφαλιστικής προστασίας, μεθοδολογικές εργασίες για τη συμπερίληψη της κλιματικής αλλαγής στην ασφάλιση έναντι φυσικών καταστροφών (κεφαλαιακές απαιτήσεις φερεγγυότητας) ή στην αναδοχή και τιμολόγηση ασφαλίσεων ζημιών.