Σχέδια δράσης για την υγεία στον τομέα της θερμότητας

Η Ευρώπη έχει βιώσει αρκετούς ακραίους θερινούς καύσωνες και συνεχή νέα ρεκόρ όσον αφορά τις ακραίες θερμοκρασίες από το 2003, τα οποία έχουν οδηγήσει σε νοσηρότητα και θνησιμότητα που σχετίζονται με τη θερμότητα, σε μειωμένη παραγωγικότητα της εργασίας και σε οικονομικές επιπτώσεις. Οι καύσωνες παρόμοιου ή μεγαλύτερου μεγέθους αναμένεται να αυξηθούν όσον αφορά τη συχνότητα (IPCC, 2022· Brogno et al, 2025· ΕΟΠ, αριθ. 1/2017), έως ένα ανά διετία κατά το δεύτερο ήμισυ του 21ου ^αιώνα στο πλαίσιο σεναρίου υψηλών εκπομπών (RCP 8.5).

Προκειμένου να βελτιωθεί η ανταπόκριση της δημόσιας υγείας σε ακραίες θερμοκρασίες και καύσωνες, το έργο EuroHEAT έχει ποσοτικοποιήσει τις επιπτώσεις της θερμότητας στην υγεία στις πόλεις της ευρωπαϊκής περιφέρειας του ΠΟΥ και έχει εντοπίσει επιλογές για τη βελτίωση της ετοιμότητας των συστημάτων υγείας και των αντιδράσεών τους για την προστασία της υγείας. Το βασικό μήνυμα του έργου είναι ότι η θερμότητα απειλεί την υγεία και η κλιματική αλλαγή αυξάνει την εμφάνιση καύσωνα.

Οι επιπτώσεις του ζεστού καιρού στην υγεία μπορούν να προληφθούν και μπορούν να υιοθετηθούν στρατηγικές και μέτρα για τη δημόσια υγεία. Η πρόληψη απαιτεί ένα χαρτοφυλάκιο δράσεων σε διάφορα επίπεδα, συμπεριλαμβανομένων των εξής: μετεωρολογικά συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, έγκαιρες δημόσιες και ιατρικές συμβουλές, υπηρεσίες υγείας που απευθύνονται σε ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, βελτιώσεις στο αστικό και δομημένο περιβάλλον (π.χ. βελτίωση της στέγασης και του χωροταξικού σχεδιασμού) και διασφάλιση ότι τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης και τα κοινωνικά συστήματα είναι έτοιμα να αναλάβουν δράση. Οι δράσεις αυτές μπορούν να ενσωματωθούν σε ένα καθορισμένο σχέδιο δράσης για την υγεία στη θερμότητα.

Το έργο EuroHEAT συνέστησε τα ακόλουθα οκτώ βήματα για την κατάρτιση σχεδίου δράσης για την υγεία λόγω θερμότητας:

1. Συνεργασία μεταξύ φορέων και θεσμικών οργάνων και προσδιορισμός επικεφαλής φορέα για τον συντονισμό των αντιδράσεων·
2. Διαθεσιμότητα ακριβών και έγκαιρων συστημάτων προειδοποίησης·
3. πληροφορίες για την υγεία που σχετίζονται με τη θερμότητα, οι οποίες έχουν εκ των προτέρων αναπτυχθεί·
4. Αποφυγή ή μείωση της έκθεσης σε θερμότητα·
5. Ιδιαίτερη μέριμνα για τις ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες·
6. Παροχή υγειονομικής περίθαλψης, κοινωνικών υπηρεσιών και υποδομών·
7. Η παρακολούθηση της υγείας σε πραγματικό χρόνο ενσωματώνεται στη διαδικασία σχεδιασμού και
8. Συνιστώσες και κριτήρια παρακολούθησης και αξιολόγησης.

Παραδείγματα σχεδίων δράσης για τη θερμική υγεία ή παρόμοιων σχεδίων σε εθνικό επίπεδο είναι τα εξής:

• το πορτογαλικό σχέδιο έκτακτης ανάγκης για τους καύσωνες
• το σχέδιο Heatwave για την Αγγλία
• το αυστριακό σχέδιο προστασίας από τη θερμότητα
• το σχέδιο δράσης για τη θερμότητα και την υγεία της Βόρειας Μακεδονίας

Πρωτοβουλίες μπορούν επίσης να αναζητηθούν και σε περιφερειακό επίπεδο, όπως η υπηρεσία «Heat Hotline Parasol» που εφαρμόζεται στην περιφέρεια Kassel της Γερμανίας.

Τα συστήματα που υιοθετούνται στις ευρωπαϊκές χώρες κυμαίνονται από παραδοσιακές προσεγγίσεις παθητικής επικοινωνίας (π.χ. δημοσιεύσεις στα μέσα ενημέρωσης), έως ενεργητικές επικοινωνίες σε ευάλωτα άτομα, π.χ. ειδοποιήσεις αποστέλλονται σε ομάδες-στόχους.

Προκειμένου να εκπονηθούν σχέδια δράσης για την υγεία της θερμότητας, είναι απαραίτητη η συνεργασία μεταξύ των διαφόρων παραγόντων. Καλύπτει φορείς από διαφορετικά θεσμικά όργανα (πολυοργανισμούς) και διαφορετικούς τομείς (διατομεακούς), όπως για σχεδόν όλα τα σχέδια έκτακτης ανάγκης. Ενώ πολλές δράσεις εμπίπτουν στον τομέα της υγείας, η ενεργός συμμετοχή άλλων τομέων είναι επίσης πολύ σημαντική. Επιπλέον, τα σχέδια δράσης για την υγεία στον τομέα της θερμότητας αναπτύσσονται συχνά σε εθνικό επίπεδο και εφαρμόζονται επίσης σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο· ως εκ τούτου, η συμμετοχή και η κάθετη συνεργασία μεταξύ των σχετικών θεσμικών οργάνων και φορέων σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης είναι υψίστης σημασίας.

Η επικοινωνία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διαχείρισης των κινδύνων για την υγεία, η οποία περιλαμβάνει μια διαδραστική διαδικασία ανταλλαγής πληροφοριών, εννοιών ή ανησυχιών σχετικά με τους εν λόγω κινδύνους, μεταξύ ατόμων, ομάδων και ιδρυμάτων. Η καθιέρωση διαλόγου το συντομότερο δυνατόν μεταξύ των διαφόρων εμπλεκόμενων φορέων —συμπεριλαμβανομένων των στοχευόμενων χρηστών— παρέχει διάφορα οφέλη. Ως εκ τούτου, στην αρχή, υπάρχει ανάγκη παροχής πληροφοριών και γνώσεων. Αυτό θα αυξήσει την ευαισθητοποίηση και την ανησυχία των διαφόρων παραγόντων. Ιδιαίτερα συνοδευτικές προσπάθειες, όπως η ευαισθητοποίηση του πληθυσμού σχετικά με τις επιπτώσεις της θερμότητας και τα προβλήματα υγείας, με ιδιαίτερη έμφαση στις πλέον ευάλωτες ομάδες που είναι επιρρεπείς σε κινδύνους για την υγεία λόγω της θερμότητας, αποτελούν εξαιρετικά σημαντικά στοιχεία κάθε σχεδίου για την υγεία λόγω θερμότητας και της επιτυχούς εφαρμογής του.

Με βάση την εμπειρία της ΠΟΥ Ευρώπης στον τομέα της θερμότητας και της υγείας (π.χ. EuroHEAT, Health advic e και η ευρωπαϊκή ομάδα εργασίας για την υγεία στην κλιματική αλλαγή ) και με βάση τα υφιστάμενα σχέδια δράσης για την υγεία στη θερμότητα και τη βιβλιογραφία, μπορούν να προσδιοριστούν βασικά στοιχεία για την επιτυχή εφαρμογή των σχεδίων δράσης για την υγεία στη θερμότητα:

• συντονιστικό φορέα υπεύθυνο για την εφαρμογή του σχεδίου και τη συνεργασία με πολλούς οργανισμούς·
• ακριβή και έγκαιρα συστήματα προειδοποίησης, για τον καθορισμό των κατώτατων ορίων δράσης·
• σχέδιο ενημέρωσης και κοινοποίησης των σχετικών με τη θερμότητα πληροφοριών για την υγεία, συμπεριλαμβανομένου σαφούς προσδιορισμού του τι πρέπει να κοινοποιείται, σε ποιον και πότε·
• συστάσεις (π.χ. σχετικά με τη μείωση της έκθεσης σε θερμότητα και συμβουλές σχετικά με τον τρόπο διατήρησης χαμηλών θερμοκρασιών εσωτερικού χώρου κατά τη διάρκεια θερμικών επεισοδίων) με στόχο τις πλέον ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού·
• μεγαλύτερη μεσομακροπρόθεσμη ετοιμότητα του συστήματος υγείας και κοινωνικής πρόνοιας (π.χ. μέσω της κατάρτισης και του σχεδιασμού του προσωπικού, της κατάλληλης υγειονομικής περίθαλψης και της βελτίωσης του φυσικού περιβάλλοντος)·
• παρακολούθηση της θνησιμότητας και της νοσηρότητας που συνδέονται με περιόδους θερμικής καταπόνησης και μηχανισμό αξιολόγησης για την αξιολόγηση των επιδόσεων του σχεδίου·
• Υποβολή εκθέσεων από τα βασικά ενδιαφερόμενα μέρη (π.χ. τον υπουργό Υγείας) και το ευρύ κοινό σχετικά με τις δραστηριότητες που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια του έτους.

Αυτά τα στοιχεία δεν είναι διαδοχικά, αν και μερικά αφορούν κυρίως τον προγραμματισμό και άλλα περισσότερο την ανταπόκριση.

Για την πλήρη εφαρμογή των σχεδίων, απαιτούνται προσπάθειες συντονισμού μεταξύ διαφόρων φορέων σε εθνικό, υποεθνικό και τοπικό επίπεδο. Η προσπάθεια αυτή μπορεί να είναι απαιτητική και πρέπει να καθοριστεί λεπτομερώς, ιδίως όσον αφορά τη ροή πληροφοριών και τις συμβουλές σχετικά με το ποιος κάνει τι και πότε. Ακόμη και αν οι πληροφορίες κοινοποιούνται σωστά, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι πιο ευάλωτες ομάδες της κοινωνίας (ηλικιωμένοι, μικρά παιδιά, άτομα με τρέχοντα προβλήματα υγείας κ.λπ.) προσεγγίζονται και μπορούν να ενεργήσουν βάσει των παρεχόμενων πληροφοριών. Ενδέχεται να χρειαστούν ορισμένες πρόσθετες προσπάθειες όσον αφορά την υλοποίηση προτεινόμενων δράσεων, γεγονός που συνεπάγεται άλλες οικονομικές προσπάθειες και ενδέχεται να είναι δυσκολότερο να υλοποιηθούν βραχυπρόθεσμα (π.χ. σε περίπτωση αλλαγής κτιρίων).

Τα περισσότερα υφιστάμενα σχέδια καθοδηγούνται και/ή χρηματοδοτούνται από συναφή τομεακά υπουργεία· σε ορισμένες περιπτώσεις, τα ερευνητικά έργα αποτέλεσαν το σημείο εκκίνησης για την εκπόνηση και την (πιλοτική) υλοποίηση του σχεδίου. Η πλήρης εφαρμογή ενός σχεδίου δράσης για τη θερμική υγεία απαιτεί εργασία του προσωπικού σε διάφορους τομείς που σχετίζονται με την πρόληψη των κινδύνων για την υγεία και, ως εκ τούτου, η εκτίμηση του κόστους και των πόρων που συνδέονται με τα σχέδια είναι μάλλον δύσκολη και εξαρτάται από το συγκεκριμένο πλαίσιο.

Τα οφέλη των σχεδίων συνίστανται στην πρόληψη των δυσμενών επιπτώσεων στην υγεία, ιδίως για τις πλέον ευάλωτες ομάδες-στόχους. Τα οφέλη δεν έχουν μέχρι στιγμής αναλυθεί ή υπολογιστεί πλήρως, δεδομένου ότι πολλά σχέδια εφαρμόζονται μόνο για λίγα χρόνια και, ως εκ τούτου, επί του παρόντος παρακολουθούνται, αλλά δεν έχουν ακόμη αξιολογηθεί.

Γενικά, μπορεί να αναφερθεί ότι η παροχή των πληροφοριών σε υποεθνικούς και τοπικούς πολυπαραγοντές - οι οποίοι μπορούν είτε να αποτρέψουν αναλόγως είτε τουλάχιστον να ελαχιστοποιήσουν τις δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία - σε σύγκριση με την έλλειψη πληροφοριών αποτελεί ήδη σαφές όφελος. Αυτό ισχύει επίσης όσον αφορά το κόστος, καθώς οι παρεχόμενες πληροφορίες συμβάλλουν στον αποτελεσματικό σχεδιασμό για το υγειονομικό προσωπικό και τις σχετικές εγκαταστάσεις υγειονομικής περίθαλψης.

Η νομική και πολιτική βάση για ένα σχέδιο δράσης για την υγεία λόγω θερμότητας μπορεί να είναι διαφορετικής φύσης και μπορεί να περιλαμβάνει έγγραφα όπως στρατηγικές προσαρμογής, σχέδια δράσης προσαρμογής ή στρατηγικές μείωσης/διαχείρισης του κινδύνου. Τα περισσότερα σχέδια έχουν εκπονηθεί σε εθνικό επίπεδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρχαν ήδη υποεθνικά σχέδια· το εθνικό σχέδιο εκπονήθηκε με βάση αυτές τις εμπειρίες και έχει ως στόχο να παράσχει ένα γενικό σχέδιο σε εθνικό επίπεδο (π.χ. στην περίπτωση της Αυστρίας).

Η εκπόνηση ενός σχεδίου δράσης για την υγεία λόγω θερμότητας είναι μια σχετικά γρήγορη διαδικασία, η οποία μπορεί να απαιτήσει μερικά χρόνια, ανάλογα επίσης με το επίπεδο της απαιτούμενης συνεργασίας μεταξύ των φορέων στον τομέα της υγείας και της έγκαιρης προειδοποίησης. Η εφαρμογή και η παρακολούθησή της είναι μια συνεχής προσπάθεια. Τα περισσότερα σχέδια δράσης για την υγεία λόγω θερμότητας είναι λειτουργικά από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο.

Οι δράσεις που προβλέπονται από τα σχέδια θεωρείται κανονικά ότι θα συνεχιστούν μακροπρόθεσμα. Η παρακολούθηση, η αξιολόγηση και η επανεξέταση αποτελούν βασικά στοιχεία κάθε σχεδίου, για την προσαρμογή του στις εξελισσόμενες συνθήκες. Ορισμένα σχέδια προβλέπουν αναθεώρηση του σχεδίου μετά την απόκτηση μεγαλύτερης πείρας.