Bara seigla

Þéttbýli

Lykilskilaboð

• Frá staðbundnu til hnattræns mælikvarða eru viðkvæmasta fólkið og samfélögin í mestri hættu vegna áhrifa loftslagsbreytinga, hafa minnstu getu til að aðlagast og eru minnst líkleg til að heyrast, viðurkenna og njóta góðs af aðlögunaraðgerðum. Bara viðnámsaðferðir viðurkenna ójafna dreifingu áhrifa loftslagsbreytinga á fólk og staði, ójafnar forsendur og getu (félagslegar, efnahagslegar, pólitískar, heilsutengdar o.s.frv.) til að aðlagast og taka þátt í þeim ávinningi sem aðlögunaraðgerðir veita.
• Hugtakið „að skilja engan eftir“ er lykilþáttur í nýlegri og væntanlegri stefnu ESB í tengslum við aðlögun að loftslagsbreytingum, þ.m.t. stefnumótunarpakki evrópska græna samkomulagsins og verkefni ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum. Hin nýja aðlögunaráætlun ESB sérstaklega hefur lagt skýra áherslu á bara seiglu.
• Að tryggja að enginn sé skilinn eftir krefst áherslu á eiginfjárþætti á öllum stigum aðlögunaráætlana, framkvæmdar og eftirlits, sem og á öllum stjórnunarstigum. Mikilvæg þátttaka viðkvæmra hópa í þessum ferlum er einnig nauðsynleg.

Bara seiglu - sigrast á ójöfnuði í loftslagsáhættu og aðlögunaraðgerðum

Viðkvæmasta fólkið - vegna aldurs, heilsu, búsetu eða félagslegrar og efnahagslegrar stöðu - og kerfin eru í mestri hættu vegna áhrifa loftslagsbreytinga, hafa minnstu getu til að aðlagast og eru minnst líkleg til að heyrast, viðurkenna og njóta góðs af aðlögunaraðgerðum. Aðlögunaraðgerð hefur getu til að ráða bót á einhverjum af þessum ójöfnuði, en einnig hætta á að auka núverandi eyður.

Hugtakið „að skilja engan eftir“ í loftslagsbreytingum er einnig kallað „réttlæti í aðlögun“ eða „réttlæti í aðlögun“ og því þarf að taka tilhlýðilegt tillit til þess við framkvæmd réttlátrar, umbreytandi og langtíma loftslagsaðlögunar til að forðast vanskapandi starfshætti, endurdreifingu áhættu eða að styrkja núverandi ójöfnuð og forðast að skapa „sigurvegara“ og „tapara“ (ETC, 2021). Þetta felur einkum í sér:

• Að draga úr ójöfnu álagi vegna loftslagsáhættu – Tilteknir hópar og svæði verða fyrir óhóflegum áhrifum af loftslagsbreytingum vegna ójafnra váhrifa af völdum loftslagsbreytinga, veikleika sem fyrir eru, mismunandi efnahagslegrar og pólitískrar getu sem og mismunandi aðgangs að opinberri þjónustu og innviðum (s.s. fullnægjandi húsnæðisvernd gegn flóðum og miklum hita). Skýrsla EEA veitir frekari innsýn í ójöfnuð í viðkvæmni og útsetningu fyrir loftslagshættum.
• Að tryggja eigið fé í dreifingu ávinnings (og byrða) af aðlögun - Aðlögunarráðstafanir og stefnur koma ekki endilega öllum til góða í sama mæli og í sumum tilvikum getur það jafnvel leitt til „aðlögunar“. Til dæmis geta aðlögunarfjárfestingar (t.d. græn svæði, flóðatryggingar, staðbundnar vatnssparnaðar- eða kælingarráðstafanir) sem tryggja ekki viðráðanlegt verð útilokað tekjulág heimili

Til að tryggja að enginn sé skilinn eftir þarf því að leggja áherslu á réttlætisþætti á öllum stigum aðlögunarstefnunnar sem og markvissa þátttöku viðkomandi og viðkvæmra hópa í ákvarðanatökuferlum.

Rammi um stefnumótun

Aukin viðurkenning er á þörfinni fyrir að „skilja engan eftir“ í öllum stefnugeirum ESB, ekki síst í loftslagsaðlögun. Bara seiglu er miðpunktur bæði heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna 2030 og nýja aðlögunaráætlun ESB, sem innleiðir loftslagslög ESB. Í áætluninni er lögð áhersla á mikilvægi þess að ná seiglu á sanngjarnan og sanngjarnan hátt og að aðlögunarráðstafanir séu hannaðar til að taka tillit til félagslegra þátta, þ.m.t. alþjóðlegra þátta í loftslagsáhættu og aðlögun. Það skuldbindur Evrópusambandið til að styðja aðeins umskipti með ýmsum stefnum og fjármögnunarkerfum, svo og með því að framfylgja gildandi atvinnu- og félagsmálalöggjöf.

Græna samkomulagið í Evrópu leggur áherslu á „rétt umskipti“ yfir í samfélag án nettólosunar gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2050 og viðurkennir að takast þurfi á við óhóflega byrði á tiltekin lönd og íbúahópa. Aðgerðin samkvæmt evrópska græna samningnum, svo sem FIT fyrir 55 pakka, verður undir leiðsögn Evrópustoðar félagslegra réttinda,til að jafna efnahags- og umhverfisstefnuna með félagslegum.

Umbætur á þekkingargrunni

Þrátt fyrir að hugtakið "Just Resilience" sé tiltölulega nýtt í landslagi loftslagsstefnunnar er nú þegar komið á fót rannsóknasviði um félagsleg áhrif loftslagsbreytinga og nýlega er þekkingargrunnur á heimsvísu og evrópskum vettvangi vaxandi.

Nokkrar skýrslur fjalla sérstaklega um efnið, bæði á heimsvísu og á vettvangi ESB. Í 5. matsskýrslu milliríkjanefndarinnar um loftslagsbreytingar (AR5)  er nú þegar viðurkennt að ójöfn dreifing áhættu í loftslagsmálum á mismunandi sviðum og í nýjustu 6. matsskýrslu milliríkjanefndarinnar um loftslagsbreytingar (AR6) er lögð áhersla á réttlæti sem kjarnagæði loftslagsaðlögunar á öllum stjórnunarstigum. Einkum er í framlagi vinnuhóps II til AR6 gerð grein fyrir meginreglum um réttlæti sem taka skal tillit til við mat á aðlögunarmöguleikum.

Áttunda skýrslan um efnahagslega, félagslega og svæðisbundna samheldni sýnir núverandi félagslegt og efnahagslegt og svæðisbundið misræmi í Evrópu og hvernig það versnar vegna áhrifa loftslagsbreytinga, sem gefur til kynna að samheldnistefna ætti að þróast til að bregðast við þessum áskorunum.

Í tækniskjali ETC/CCA „Leaving No One Behind“ in Climate Resilience Policy and Practice in Europe (2021) er fjallað um hagnýt áhrif „just transition“ í tengslum við aðlögun og viðnámsþrótt loftslags - „just resilience“. Það veitir innsýn í hvernig á að íhuga réttlætisþætti í öllum skrefum aðlögunarstefnunnar samkvæmt aðlögunarstuðningstækinu. Aðrar vörur EEA og ETC/CCA sem eru mikilvægar til að skilja bara seiglu íhuga heilsu og þéttbýli tengda þætti bara seiglu stefnu.

EEA miðar að því að takast á við umfjöllun um réttlætisþætti í mildunar- og aðlögunarstefnu í samþættri nálgun. Í samantekt EEA um félagslegar áskoranir sem fylgja orkustefnu sem losar lítið af koltvísýringi í Evrópu er litið til aðlögunarþátta við mat á ósanngjörnum áhrifum kolefnis- og orkuskatta og stefnumótandi greiningar til að hámarka ávinninginn af aðlögunartengdum markmiðum.

Kynning EEA 2022 í átt að „bara seiglu“: Í því hvernig loftslagsbreytingar hafa áhrif á viðkvæma hópa og hvernig hægt er að koma í veg fyrir þessi áhrif eða draga úr þeim með réttlátum aðlögunaraðgerðum. Það sýnir einnig dæmi um sanngirnismiðaðar stefnur og ráðstafanir alls staðar að úr Evrópu.

ESB grípur einnig til nokkurra aðgerða til að hjálpa til við að veita stefnumótendum og sérfræðingum frekari þekkingu og aðferðafræði til að hrinda í framkvæmd réttlátri seiglustefnu og ráðstöfunum. Til dæmis veitir sérfræðingahópurinn um efnahagsleg og félagsleg áhrif rannsókna (ESIR) framkvæmdastjórninni gagnreynda stefnuráðgjöf um hvernig eigi að þróa sanngjarna, framsýna og umbreytandi stefnu í rannsóknum og nýsköpun.

Í samstarfi við nokkra samstarfsaðila ESB og á heimsvísu eru framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og EEA að þróa Evrópsku loftslags- og heilsuathugunarstöðina. Það veitir aðgang að mestu viðeigandi þekkingarauðlindum um varnarleysi félagslegra hópa gagnvart heilsufarslegum loftslagsáhrifum og áhættum sem og réttlæti í stefnumótandi viðbrögðum.

Réttlæti í loftslagsstefnum er einnig lykilatriði í Horizon 2020 áætluninni, einkum til að draga úr loftslagsbreytingum. Hvað aðlögun varðar eru sum yfirstandandi verkefni að rannsaka dreifingaráhrif loftslagsáhættu og tengdrar stefnu. Til dæmis kannar CASCADE verkefnið útbreiðslu loftslagsáhættu á alþjóðavettvangi á evrópskum samfélögum og metur hugsanlega félagslega og efnahagslega galla. Stefnur eru í brennidepli NAVIGATE verkefnisins, sem þróar nýjar samþættar matslíkön sem geta líkt eftir ójöfnuði og metið hvernig mildunar- og aðlögunarstefnur hafa áhrif á þá. Ennfremur hyggst JustNature verkefnið virkja náttúrulegar lausnir sem verkfæri til að tryggja rétt til heilsu og vellíðan í sjö tilraunaborgum.

LIFE-áætlunin stuðlar einnig að því að víkka út þekkingargrunninn. Til dæmis mun verkefnið Þróunarsvæði veita hagnýta reynslu af kortlagningu viðkvæmra hópa fyrir áhættumat og umfjöllun um réttlætisþætti í vegagerð sveitarfélaga og svæða

Stuðningur við fjármögnun og fjárfestingar

ESB skuldbindur sig til að styðja við „bara umskipti“ með sérhæfðum fjármögnunaráætlunum eins og Sjóðnum fyrir réttláta umbreytingu.

Aðlögunarfjármögnun er fáanleg frá ýmsum fjármögnunarleiðum ESB og margir þeirra styðja einnig bara seiglu. Fjárhagsramminn til margra ára 2021-2027 tryggir að aðgerðir vegna loftslagsaðlögunar hafi verið felldar inn í allar helstu útgjaldaáætlanir ESB, eins og einnig er gert ráð fyrir í aðlögunaráætlun ESB. Að auki veitir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins einnig fjármagn í gegnum áætlunina Next Generation EU (€ 750 milljarðar) til að jafna sig eftir efnahagskreppuna sem tengist Covid-19 faraldrinum. Áætlunin styrkir landsbundnar endurreisnar- og viðnámsáætlanir sem ætlað er að umbreyta evrópskum hagkerfum með róttækum hætti með sanngjörnum loftslagsbreytingum og stafrænum umskiptum.

LIFE áætlunin er algjörlega tileinkuð umhverfinu og hefur fjárhagsáætlun upp á 1,9 milljarða evra fyrir aðgerðir í loftslagsmálum sem felur í sér aðlögun að loftslagsbreytingum.

Að takast á við ójöfnuð í grænum umskiptum er einnig kjarninn í lykilstefnu Horizon Europe (95,5 milljarðar evra). Samkvæmt stefnumótandi áætlun 2021-2024 skal áætlunin stuðla, með rannsóknum, að því að skapa sveigjanlegra, opið og lýðræðislegt evrópskt samfélag. Í þessu skyni er þemað um eigið fé í aðgerðum til mildunar og aðlögunar þvert á starfsáætlanir Horizon Europe og einkum munu sex nýjar auglýsingar stuðla að framkvæmd verkefnisins Aðlögun að loftslagsbreytingum. Þrátt fyrir að ekkert af símtölunum minnist beinlínis á félagslega þætti mun framkvæmd þeirra taka tillit til réttlætisþátta í samræmi við markmið sendinefndar ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum.

Aðrar viðeigandi evrópskar fjármögnunaráætlanir eru:

• Sameiginlega landbúnaðarstefnan (378,5 milljarðar evra) styður aðlögun landbúnaðargeirans, með sérstakri áherslu á viðkvæma hópa bænda
• Evrópska félagsmálasjóðurinn Plus (ESF+) er lykilfjármögnunarleið til að styðja við viðkvæmustu hópana í Evrópu. Félagsmálasjóður Evrópu fjármagnar framkvæmd meginreglna Evrópustoðar félagslegra réttinda: jöfn tækifæri og aðgengi að vinnumarkaði, sanngjörnum vinnuskilyrðum og félagslegri vernd og aðlögun.
• Byggðaþróunarsjóði Evrópu (ERDF) er einnig heimilt að verja til aðlögunar og félagslegra þátta aðlögunar. Forgangsverkefni í fjármögnun Byggðaþróunarsjóðs Evrópu eru bæði „Greener, low-carbon and resilient [Europe]“ sem og „More social“.

Stuðningur við framkvæmd

Á evrópskum vettvangi er réttlátt seiglu samþætt og hrint í framkvæmd með aðgerðum sem stafa af evrópsku aðlögunaráætluninni og með öðrum framtaksverkefnum ESB.

Sáttmálinn um borgarstjóra samþættir þemað um réttláta seiglu við framkvæmd aðlögunarstefnu á staðbundnum vettvangi. Samkvæmt stuðningsáætlun sinni veitir hún leiðbeiningar um framkvæmd aðlögunar sem tekur með skýrum hætti til ójafnra váhrifa og varnarleysis gagnvart loftslagsáhrifum. Árið 2023 var byrjað á tilraunaverkefni með 40 sveitarfélögum í 12 löndum til að hjálpa þessum sveitarfélögum á leið sinni til að fara fram á aðlögunaraðgerðir á sanngjarnan hátt.

Verkefni ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum er undir forystu DG CLIMA og hannað til að styðja beint við að minnsta kosti 150 evrópsk svæði og samfélög til að verða loftslagsþolin fyrir 2030. Verkefnið beinist að lausnum og viðbúnaði vegna áhrifa loftslagsbreytinga á réttlátan og sanngjarnan hátt, með stjórnarháttum án aðgreiningar og stuðningi við aðgerðir til að vernda heilsu og vellíðan viðkvæmra einstaklinga. Það felur í sér hegðunarbreytingar og félagslega þætti með því að takast á við ný samfélög umfram venjulega hagsmunaaðila.

Nýtt evrópskt Bauhaus frumkvæði stuðlar að sjálfbærni, gæðum reynslu og þátttöku í hönnun evrópskra íbúða.