Il-Mediterran (Euro-Med)

Il-pajjiżi tar-reġjun

Iż-żona ta’ kooperazzjoni tar-reġjun tal-Mediterran tinkludi pajjiżi mix-xatt tat-Tramuntana tal-Mediterran. Iż-Żona ta’ Kooperazzjoni tal-programm Interreg EURO-MED (2021-2027) tħaddan iż-żona kollha tal-programm preċedenti (il-partijiet tan-Nofsinhar tal-Portugall, ta’ Spanja u ta’ Franza, kważi t-territorju kollu tal-Italja, u l-estensjoni sħiħa tas-Slovenja, tal-Kroazja, tal-Greċja, ta’ Malta, ta’ Ċipru, tal-Albanija, tal-Bożnija-Ħerzegovina u tal-Montenegro). B’żewġ pajjiżi addizzjonali (il-Bulgarija u r-Repubblika tal-Maċedonja ta’ Fuq), għall-ewwel darba wara żewġ perjodi ta’ programmazzjoni preċedenti, din tilħaq ukoll iż-żona kostali tal-Baħar l-Iswed. Reġjuni addizzjonali minn Spanja (Extremadura, Castilla-La Mancha u Comunidad de Madrid) huma inklużi wkoll. Minħabba l-Brexit, Ġibiltà (ir-Renju Unit)*, li pparteċipat fiż-żewġ perjodi ta’ programmazzjoni preċedenti, ma għadhiex parti miż-żona tal-Programm tranżnazzjonali. Hawnhekk tista’ tidher mappa li tqabbel il-fruntieri l-qodma u l-ġodda.

* Mid-dħul fis-seħħ tal-Ftehim dwar il-Ħruġ tar-Renju Unit fl-1 ta’ Frar 2020, il-kontenut mir-Renju Unit mhux se jibqa’ jiġi aġġornat fuq dan is-sit web.

Qafas ta' politika

1. Programm ta' kooperazzjoni transnazzjonali

L-għan ewlieni tal-Programm Interreg Euro-Med 2021-2027, adottat mill-Kummissjoni tal-UE fit-22 ta’ Ġunju 2022, huwa li jikkontribwixxi għat-“tranżizzjoni lejn soċjetà newtrali għall-klima u reżiljenti: il-ġlieda kontra l-bidliet globali għandha impatt fuq ir-riżorsi tal-Mediterran, filwaqt li tiżgura tkabbir sostenibbli u l-benesseri taċ-ċittadini tagħha”. Ġie adottat approċċ strateġiku bbażat fuq erba’ missjonijiet operazzjonali.

Missjoni 1: it-tisħiħ ta' ekonomija innovattiva u sostenibbli
Missjoni 2: il-protezzjoni, ir-restawr u t-tisħiħ tal-ambjent u l-wirt naturali tagħna
Missjoni 3: il-promozzjoni ta’ żoni ta’ għajxien ekoloġiċi
Missjoni 4: it-tisħiħ tat-turiżmu sostenibbli

Il-programm jistabbilixxi tliet prijoritajiet:

Prijorità 1: Mediterran aktar intelliġenti
Prijorità 2: Mediterran aktar ekoloġiku
Prijorità 3: Governanza Mediterranja Aħjar

It-tibdil fil-klima huwa rikonoxxut bħala waħda mill-isfidi ewlenin tar-reġjun. Huwa indirizzat b’mod speċjali taħt il-Prijorità 2, Mediterran aktar Ekoloġiku, li jippromwovi spazju ta’ għajxien aktar ekoloġiku billi jtejjeb il-ġestjoni tar-riżorsi naturali u billi jipprevjeni u jtaffi r-riskji. L-azzjonijiet għall-adattament għat-tibdil fil-klima, appoġġati mill-Programm, huma mistennija li jikkontribwixxu għall-Missjonijiet operazzjonali 2, 3 u 4.

Is-sinerġiji u l-kooperazzjoni ma’ skemi ta’ networking transnazzjonali eżistenti, bħall-istrateġiji makroreġjonali li huma rilevanti għar-reġjun (EUSAIR, EUSALP), huma promossi mill-Programm Interreg Euro-Med. Għalhekk, il-programm irawwem il-koordinazzjoni tal-partijiet ikkonċernati u l-iskambji transnazzjonali ta’ prattiki tajba.

Il-Programm INTERREG V B MED preċedenti 2014-2020 kellu l-għan li jippromwovi t-tkabbir sostenibbli fiż-żona tal-Mediterran billi jrawwem kunċetti u prattiki innovattivi (teknoloġiji, governanza, servizzi innovattivi). Huwa ħeġġeġ ukoll l-użu sostenibbli tar-riżorsi naturali u kulturali u appoġġa l-integrazzjoni soċjali, permezz ta’ approċċ ta’ kooperazzjoni integrat u bbażat territorjalment. L-adattament għat-tibdil fil-klima kien bejn wieħed u ieħor kopert direttament minn proġetti ffinanzjati taħt l-Assi Prijoritarju 2 (biex jitrawmu strateġiji b’livell baxx ta’ emissjonijiet tal-karbonju u effiċjenza enerġetika) u l-Assi Prijoritarju 3 (Protezzjoni u promozzjoni tar-riżorsi naturali u kulturali tal-Mediterran).

2. Strateġiji makroreġjonali

Partijiet mir-reġjun tal-Mediterran jikkoinċidu mal-ambitu ġeografiku ta’ żewġ strateġiji makroreġjonali tal-UE: l-aktar wieħed rilevanti għall-Mediterran huwa l-EUSAIR fir-reġjun Adrijatiku-Joniku; u sa ċertu punt l-EUSALP li tinkludi l-Alpi Marittimi Franċiżi, ir-Reġjuni tat-Tramuntana tal-Italja u s-Slovenja.

3. Konvenzjonijiet internazzjonali u inizjattivi oħra ta’ kooperazzjoni

Ir-reġjun INTERREG MED jinkludi l-partijiet Ewropej tat-territorju kollu tal-Mediterran koperti mill-Konvenzjoni ta’ Barċellona u mill-Pjan ta’ Azzjoni tal-UNEP għall-Mediterran (UNEP-MAP). Il-Konvenzjoni hija pjattaforma ta’ kooperazzjoni reġjonali li tikkoordina attivitajiet immirati lejn il-protezzjoni tal-ambjent tal-baħar permezz ta’ approċċ reġjonali. Permezz tal-UNEP-MAP, il-partijiet kontraenti għall-Konvenzjoni ta’ Barċellona għandhom l-għan li jindirizzaw l-isfidi tal-protezzjoni tal-ambjent tal-baħar u kostali filwaqt li jagħtu spinta lill-pjanijiet reġjonali u nazzjonali biex jinkiseb żvilupp sostenibbli.

L-Istrateġija Mediterranja għall-Iżvilupp Sostenibbli tal-UNEP-MAP (MSSD2016-2025)ġiet adottata fl-2016. Din l-istrateġija tipprovdi qafas ta’ politika strateġiku biex jiġi żgurat futur sostenibbli għar-reġjun tal-Mediterran konsistenti mal-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs). L-istrateġija tiffoka fuq objettivi trasversali li jinsabu fl-interfaċċa bejn l-ambjent u l-iżvilupp. “L-indirizzar tat-tibdil fil-klima bħala kwistjoni ta’ prijorità għall-Mediterran” huwa wieħed mill-objettivi tal-MSSD 2016-2025. L-adattament għat-tibdil fil-klima huwa inkluż f’għadd wiesa’ ta’ azzjonijiet li huma parti mill-erba’ direzzjonijiet strateġiċi relatati ma’ dan l-objettiv. MedECC (Esperti Mediterranji dwar il-Klima u t-Tibdil Ambjentali) hija inizjattiva ewlenija żviluppata taħt l-MSSD. Huwa network internazzjonali miftuħ u indipendenti ta’ esperti xjentifiċi li jipprovdi appoġġ lil dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet u lill-pubbliku abbażi ta’ informazzjoni xjentifika soda u aġġornata. L-objettiv tal-MedECC huwa li jitnaqqas id-distakk bejn ix-xjenzati u dawk li jfasslu l-politika. Għandha wkoll l-għan li tikkontribwixxi għat-titjib tal-politiki fil-livelli kollha billi tappoġġa t-teħid tad-deċiżjonijiet b’informazzjoni preċiża u aċċessibbli dwar l-impatti attwali u futuri tat-tibdil fil-klima u ambjentali fil-Mediterran. In-network ħejja l-Ewwel Rapport ta’ Valutazzjoni tal-Mediterran (MAR1) dwar it-tibdil fil-klima u l-ambjent fil-Baċir tal-Mediterran, li janalizza s-sitwazzjoni attwali u r-riskji għall-futur.

Il-ġestjoni integrata tal-kosta (ICM) hija għodda rikonoxxuta biex jiġu indirizzati l-isfidi kostali attwali u fit-tul, inkluż it-tibdil fil-klima u l-impatti tiegħu. Il-Protokoll dwar il-Ġestjoni Integrata taż-Żoni Kostali (il-Protokoll tal-ICZM) għall-Konvenzjoni ta’ Barċellona ġie żviluppat fl-2008, irratifikat mill-Kunsill Ewropew fl-2010 u daħal fis-seħħ fl-2011. Dan jipprovdi qafas komuni għall-Partijiet Kontraenti biex jippromwovu u jimplimentaw l-ICZM. Fl-2019, il-Partijiet Kontraenti adottaw il-Qafas Reġjonali Komuni għall-ICZM (CRF). Fost l-objettivi tagħha, is-CRF għandha l-għan li “tindirizza l-perikli naturali u l-effetti tad-diżastri naturali, b’mod partikolari l-erożjoni kostali u t-tibdil fil-klima”.

Iċ-Ċentru ta’ Attività Reġjonali tal-UNEP/MAP tal-Programm ta’ Azzjonijiet Prijoritarji (PAP/RAC) jipprovdi appoġġ għall-implimentazzjoni tal-Protokoll ICZM għall-Mediterran u l-MSSD. Tqis ukoll l-adattament għat-tibdil fil-klima. Il-Pjattaforma ICZM hija spazju interattiv online. Huwa mfassal bħala “bank” multidixxiplinari ta’ informazzjoni, dokumentazzjoni u prattiki tajba relatati mal-ICZM fil-Mediterran (u bnadi oħra), kif ukoll bħala post għan-networking u l-iskambju. Dan jospita l-ispazju tax-xogħol tal-MSP li jappoġġa lill-pjanifikaturi tar-reġjun fl-iżvilupp tal-Ippjanar Spazjali Marittimu, filwaqt li jqis ukoll l-isfidi tat-tibdil fil-klima (għoddatal-Ippjanar tal-Azzjoni Klimatika).

Il-kooperazzjoni transnazzjonali dwar l-adattament għat-tibdil fil-klima fir-reġjun hija promossa wkoll permezz tal-inizjattivi li ġejjin:

L-Unjoni għall-Mediterran (UgħM)hija sħubija multilaterali maħluqa fl-2008. Jikkonsisti fil-pajjiżi Mediterranji kollha tal-Unjoni Ewropea u fi 15-il pajjiż sieħeb Mediterran ieħor. L-UgħM għandha l-għan li taġixxi bħala pjattaforma unika biex tiffaċilita u tippromwovi d-djalogu u l-kooperazzjoni reġjonali kif ukoll proġetti u inizjattivi konkreti fl-oqsma tal-enerġija u l-azzjoni klimatika. Fl-2014, l-UgħM stabbiliet “Grupp ta’ Esperti dwar it-Tibdil fil-Klima” biex trawwem l-iskambju ta’ informazzjoni u l-aħjar prattiki fir-reġjun kollu tal-Mediterran, kif ukoll biex tippromwovi l-iżvilupp ta’ proġetti u inizjattivi konkreti.

L-Inizjattiva Marittima WESTMED tinvolvi 10 pajjiżi min-naħat tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-baċir tal-Mediterran tal-Punent (l-Alġerija, Franza, l-Italja, il-Libja, Malta, il-Mawritanja, il-Marokk, il-Portugall, Spanja u t-Tuneżija). L-inizjattiva, adottata mill-Kummissjoni Ewropea u approvata mill-Kunsill tal-UE, tidentifika tliet għanijiet ewlenin: (1) spazju marittimu aktar sikur u sikur; (2) ekonomija blu intelliġenti u reżiljenti; (3) governanza aħjar tal-baħar. L-adattament għat-tibdil fil-klima jissemma fit-tieni objettiv. Dan jirreferi għall-iżvilupp ta’ soluzzjonijiet imfassla apposta u teknoloġiji ġodda biex jiġu sfruttati l-enerġiji rinnovabbli tal-baħar, biex jittaffa t-tibdil fil-klima u jsir adattament għalih kif ukoll biex jiġu promossi l-effiċjenza enerġetika u l-adattament għat-tibdil fil-klima fil-bliet kostali. Fl-2018, il-firmatarji tal-Inizjattiva qablu dwar pjan direzzjonali għall-iżvilupp ta’ ekonomija blu sostenibbli fis-sottobaċir tal-Mediterran tal-Punent. Dan il-pjan direzzjonali għandu jiżgura l-preservazzjoni tas-servizzi mwettqa mill-ekosistema tal-Mediterran. Taħt il-prijorità tal-pjan direzzjonali "Bijodiversità u konservazzjoni u restawr tal-ħabitats tal-baħar", l-istati membri tal-Inizjattiva qablu li jieħdu azzjonijiet biex jiffaċċjaw l-erożjoni kostali u d-degradazzjoni tal-ħabitats. Dawk l-azzjonijiet għandhom l-għan li jiksbu l-“istatus ekoloġiku tajjeb” tal-ambjent tal-baħar fil-Mediterran u li jtejbu r-reżiljenza taż-żoni kostali għat-tibdil fil-klima. Il-Karta ta’ Bolonja hija inizjattiva ta’ politika li għandha l-għan li ssaħħaħ ir-rwol tal-amministrazzjonijiet reġjonali kostali fil-kuntest tal-politiki u l-inizjattivi Ewropej fuq skala Mediterranja relatati ma’: il-protezzjoni kostali, il-ġestjoni integrata u l-adattament għat-tibdil fil-klima. Il-karta tippromwovi wkoll inizjattiva ta’ makroproġett li hija dettaljata fil-Pjan ta’ Azzjoni Konġunt.

Iċ-Ċentru għall-Integrazzjoni tal-Mediterran (CMI) huwa inizjattiva b’diversi sħab, li tingħaqad ma’ pajjiżi min-naħat tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tar-reġjun. L-aġenziji tal-iżvilupp, il-gvernijiet, l-awtoritajiet lokali, u s-soċjetà ċivili minn madwar il-Mediterran jiltaqgħu biex jiskambjaw ideat, jiddiskutu l-politiki pubbliċi, u jidentifikaw soluzzjonijiet reġjonali biex jindirizzaw l-isfidi reġjonali fil-Mediterran. Taħt it-tieni pilastru tematiku għall-perjodu 2019-2021 (Reżiljenza: il-mitigazzjoni u l-adattament għal xokkijiet esterni, prinċipalment it-tibdil fil-klima u r-rispons għall-effetti tal-kunflitti), is-CMI nieda l-“Programm Attiv ta’ Reżiljenza Territorjali għat-Tibdil fil-Klima” b’approċċ multisettorjali u spazjali

4. Strateġiji u pjanijiet ta’ adattament

fil-qafas tal-kooperazzjoni transnazzjonali INTERREG jew forom oħra ta’ kooperazzjoni, ma ġewx żviluppati strateġiji u pjanijiet ta’ adattament għaż-Żona tal-Mediterran. Madankollu, fl-2016 id-19-il laqgħa tal-Partijiet Kontraenti (COP19) tal-Konvenzjoni ta’ Barċellona approvat il-“QafasReġjonali għall-Adattament għat-Tibdil fil-Klima għaż-Żoni Marini u Kostali tal-Mediterran”. Id-dokument għandu l-għan li jibni approċċ strateġiku reġjonali komuni biex jiżdiedu r-reżiljenza għat-tibdil fil-klima u l-kapaċità ta’ adattament.

Eżempji ta’ proġetti ffinanzjati fil-perjodu 2014-2020.

Eżempji ta’ proġetti ffinanzjati mill-Programm MED 2014-2020 huma rrapportati hawn taħt.

Billi mxew mill-kunsiderazzjoni li ż-Żoni Protetti tal-Baħar (Żoni Protetti tal-Baħar) jista’ jkollhom rwol importanti fil-mitigazzjoni u l-adattament għat-tibdil fil-klima, żewġ proġetti appoġġaw iż-Żoni Protetti tal-Baħar tal-Mediterran biex jadattaw għall-effetti kontinwi tat-tibdil fil-klima fil-Baħar Mediterran u jimmitigawhom: MPA-ADAPT (Gwida għall-MPAs Mediterranji matul l-era tat-tibdil fil-klima: il-bini tal-adattament għar-reżiljenza, 2016-2019) u l-MPA-ENGAGE li ġejja (L-involviment tal-atturi ewlenin tal-Mediterran fl-Approċċ tal-Ekosistema għall-ġestjoni taż-Żoni Protetti tal-Baħar biex jiġi ffaċċjat it-Tibdil fil-Klima, 2019-2022) Il-proġetti tal-Impenn tal-MPA u tal-MPA-ADAPT żviluppaw protokolli ta’ monitoraġġ u ħeġġew l-użu tagħhom f’kull MPA tal-Mediterran. Permezz ta’ dawn iż-żewġ proġetti, għall-ewwel darba, ġew żviluppati pjanijiet ta’ adattament għat-tibdil fil-klima f’żoni protetti tal-baħar Mediterranji magħżula.

Il-Proġett POSBEMED (2016-2018), irrikonoxxa r-rwol tar-residwi tal-Posidonia Oceanica (weraq imneħħija, fibri u riżomi li huma regolarment maqbuda u mix-xatt) fiż-żieda tar-reżiljenza ġenerali tal-kosta għall-effetti naturali u tat-tibdil fil-klima. Il-proġett kiseb progress importanti lejn approċċ aktar sostenibbli għall-ġestjoni tas-sistemi Posidonia beach-dune. Ir-riżultat finali kien strateġija komprensiva għar-reġjun tal-Mediterran “Governance and management of Posidonia beach-dune systems”, immirata lejn il-partijiet ikkonċernati rilevanti kollha għall-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet fl-ambjenti kostali tal-Posidonia.

L-għarfien u l-prattiki relatati mal-valutazzjoni tal-impatt tat-tibdil fil-klima u l-adattament fir-reġjun tal-Mediterran (u b’mod partikolari lejn pajjiżi mhux tal-UE) huma promossi wkoll mill-UNEP-MAP. Dawn jinkludu proġetti differenti fi ħdan il-MedProgramme iffinanzjat mill-GEF u diversi attivitajiet ta’ adattament, implimentati mid-diversi Ċentri ta’ Attività Reġjonali tal-UNEP/MAP. Eżempju tajjeb tal-attivitajiet tal-UNEP-MAP dwar il-ħolqien u l-kondiviżjoni tal-għarfien huwa rrappreżentat mill-proġett ClimVar & ICZM (Integrazzjoni tal-varjabbiltà klimatika u bidla fl-istrateġiji nazzjonali għall-implimentazzjoni tal-Protokoll ICZM fil-Mediterran) (2012-2015).

Proġetti oħra ġew iffinanzjati fi ħdan il-Programm BalkanMed 2014-2020. Hija kopriet żona ġeografika kbira li hija parzjalment imħaddna mir-reġjun tranżnazzjonali tal-Mediterran 2021-2027. Xi eżempji huma rrappurtati hawn taħt.

BeRTISS (BalkanMed f’ħin reali servizz tat-temp sever) (2017-2019) involva sħab minn tliet pajjiżi (il-Greċja, Ċipru u l-Bulgarija). Hija kellha l-għan li tiżviluppa servizz tat-temp sever transnazzjonali pilota biex ittejjeb is-sikurezza, il-kwalità tal-ħajja u l-protezzjoni ambjentali fir-reġjun Balkani‐Mediterran. It-twissija bikrija hija wkoll il-fokus tal-proġett DISARM (Drought and fire ObServatory and eArly waRning systeM) (2017-2019), li involva sħab mill-istess pajjiżi. Dan jikkontribwixxi għall-BeRTISS iżda ffoka fuq impatti differenti relatati mal-klima (nirien fix-xott u fl-art selvaġġa).

L-avvenimenti ta’ nirien fil-foresti huma rikonoxxuti bħala wieħed mill-aktar riskji rilevanti fir-reġjun. Id-detezzjoni bikrija tagħhom hija wkoll il-fokus tal-proġett SFEDA (Sistema ta’ Monitoraġġ tal-Foresti għad-Detezzjoni u l-Valutazzjoni Bikrija tan-Nirien fiż-żona tal-Balkani-Med) (2017-2019).

Is-sħab rappreżentattivi tal-erba’ pajjiżi kostali kollha tal-Balkani-Mediterran (il-Greċja, Ċipru, l-Albanija u r-Repubblika tal-Maċedonja ta’ Fuq) ikkontribwew għall-proġett HERMES (Framework Armonizzat għall-Mitigazzjoni tal-EroSion kostali li jippromwovi l-implimentazzjoni tal-protokoll ICZM) (2017-2019). HERMES, billi kkapitalizzat fuq proġetti preċedenti, żviluppat qafas komuni għall-mitigazzjoni tal-erożjoni kostali u r-restawr tal-bajjiet. Dan inkiseb permezz tal-implimentazzjoni ta’ ġabra koerenti ta’ studji, il-kondiviżjoni ta’ għodod tekniċi diġà żviluppati u t-tfassil ta’ strumenti ta’ politika konġunti.

Każijiet ta’ użu ta’ ispirazzjoni Climate-ADAPT
Skopri kif l-għarfien muri f’din il-paġna ispira lill-atturi li jaħdmu f’livelli differenti ta’ governanza biex jiżviluppaw soluzzjonijiet imfassla apposta f’kuntesti differenti ta’ politika u prattika.