Financieel

Kernboodschappen

• De blootstelling van de infrastructuur van de financiële sector zelf aan klimaatverandering is laag in vergelijking met de blootstelling en kwetsbaarheid van de activa waarin zij beleggen. De blootstelling aan klimaatrisicofactoren weerspiegelt een ongelijke kwetsbaarheid in de regio’s en sectoren van de EU, maar ook een concentratie in specifieke portefeuilles van de financiële sector, banken en financiële instellingen.
• Duurzame investeringen in aanpassing zijn geharmoniseerd in een EU-taxonomie die in de loop van de tijd meer economische activiteiten moet bestrijken en wereldwijd toepasbaar is. Via investeringen die als duurzaam worden bestempeld, kan de financiële sector aanpassingsmaatregelen bevorderen en ondersteunen om fysieke klimaatrisico’s te verminderen. Restrisico's kunnen via verzekeringsmechanismen worden overgedragen.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Klimaatverandering brengt aanzienlijke macro-economische en budgettaire risico’s voor de EU met zich mee, waardoor Europa aanzienlijke verliezen lijdt. Het kan de economische prestaties schaden, de belastinginkomsten verlagen en de overheidsuitgaven voor herstel na rampen en sociale kosten verhogen. Deze effecten bedreigen de begrotingsstabiliteit, verstoren de handelsstromen, schaden de kapitaalvoorraad, verlagen de productiviteit en verminderen het arbeidsaanbod, wat uiteindelijk de economische groei en de toenemende financiële onzekerheid belemmert. Zo kostten de overstromingen in Duitsland, België en Nederland in 2021 44 miljard EUR. Deze effecten drukken de overheidsfinanciën, verzekeraars, investeerders en financiële markten. Verwacht wordt dat de economische kosten de komende decennia sterk zullen stijgen, waarbij de risico’s als gevolg van zowel directe effecten als internationale effecten terugvallen naar Europa.

Tussen 1980 en 2023 bedroegen de weers- en klimaatgerelateerde extremen naar schatting 738 miljard EUR (waarden van 2023). Een relatief klein aantal gebeurtenissen is verantwoordelijk voor een groot deel van de economische verliezen: 5 % van de weers- en klimaatgerelateerde gebeurtenissen met de grootste verliezen is verantwoordelijk voor 61 % van de verliezen en 1 % van de gebeurtenissen veroorzaakt 28 % van de verliezen (eigen berekeningen van de EER op basis van de oorspronkelijke gegevensset). De gemiddelde jaarlijkse verliezen (constante prijzen, 2023 EUR) bedroegen ongeveer 8,5 miljard EUR in 1980-1989, 14,0 miljard EUR in 1990-1999, 15,8 miljard EUR in 2000-2009 en 17,8 miljard EUR in 2010-2019. De vijf jaar met de hoogste jaarwaarden zijn 2021 (63,0 miljard EUR), 2022 (56,0 miljard EUR), 2002 (45,7 miljard EUR), 2023 (43,9 miljard EUR) en 1999 (36,7 miljard EUR).

Verzekeringen zijn van vitaal belang om de economische gevolgen van klimaatrampen te verzachten door de wederopbouw te financieren en verliezen te dekken. Minder dan 20 % van de klimaatgerelateerde verliezen in Europa tussen 1980 en 2023 was echter verzekerd, wat wijst op een aanzienlijke beschermingskloof. Het is van cruciaal belang deze kloof met beleidsopties aan te pakken. Het vermogen om het aandeel van potentiële economische verliezen als gevolg van klimaatverandering voor onverzekerde activa en activiteiten – de klimaatbeschermingskloof – te verminderen, zal een groot deel van de veerkracht van samenlevingen bepalen.

In de Europese klimaatrisicobeoordeling zijn verschillende belangrijke klimaatrisico’s vastgesteld die relevant zijn voor de financiële sector. Het risico voor de levensvatbaarheid van de Europese solidariteitsmechanismen vereist dringend optreden. Het risico voor de overheidsfinanciën dat tot een financiële crisis leidt en het risico voor de Europese vastgoed- of verzekeringsmarkten vereisen meer actie. Tot slot moet nader onderzoek worden gedaan naar de risico’s voor de Europese financiële markten als gevolg van de klimaateffecten in Europa en daarbuiten.

Beleidskader

In reactie op de toenemende gevolgen van de klimaatverandering is de Europese Commissie begonnen met het integreren van klimaatbestendigheid in begrotingskaders. De bank- en verzekeringssector is ook zelf begonnen met het nemen van maatregelen om deze effecten aan te pakken.

Wat de gevolgen van de klimaatverandering voor de Europese economie en het Europese financiële stelsel betreft, wordt in de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering voor meer details verwezen naar de EU-strategie voor duurzame financiering, aangezien duurzame financiering een belangrijke rol moet spelen bij de verwezenlijking van de beleidsdoelstellingen in het kader van de Europese Green Deal en de internationale verbintenissen van de EU inzake klimaat- en duurzaamheidsdoelstellingen.

De richtlijn betreffende duurzaamheidsrapportage door ondernemingen verleent de Commissie de bevoegdheid om gedelegeerde handelingen en uitvoeringshandelingen vast te stellen om te specificeren hoe bevoegde autoriteiten en marktdeelnemers aan de in de richtlijn vastgestelde verplichtingen moeten voldoen. In juli 2023 heeft de Commissie een eerste gedelegeerde handeling vastgesteld met openbaarmakingsvereisten inzake klimaatverandering.

De wet inzake digitale operationele veerkracht (DORA) is een EU-verordening die op 16 januari 2023 in werking is getreden en vanaf 17 januari 2025 wordt toegepast. Het heeft tot doel de IT-beveiliging van financiële entiteiten zoals banken, verzekeringsmaatschappijen en beleggingsondernemingen te versterken en ervoor te zorgen dat de financiële sector in Europa veerkrachtig kan blijven in geval van ernstige operationele verstoringen. Dit omvat ook de gevolgen van klimaatverandering en milieudegradatiegerelateerde gebeurtenissen en natuurrampen.

DORA harmoniseert de regels met betrekking tot operationele veerkracht voor de financiële sector. Het wordt toegepast op20 verschillende soorten financiële entiteiten en derde aanbieders van ICT-diensten.

De verzekeringssector

Het aandeel niet-verzekerde economische verliezen als gevolg van alle geregistreerde weers- en klimaatgerelateerde gevaren lijkt toe te nemen als gevolg van trage aanpassingsmaatregelen en frequentere extreme weersomstandigheden bij gebrek aan hogere penetratiepercentages voor klimaatverzekeringen. Klimaatrisico’s zullen waarschijnlijk de lokale economieën onder druk zetten en marktfalen veroorzaken dat zowel consumenten als verzekeraars treft. Meer frequente catastrofale gebeurtenissen, in combinatie met de noodzaak om te voldoen aan veranderende regelgevingsvereisten, kunnen bedrijfsmodellen bedreigen en het verzekeren van een bepaald risico onbetaalbaar maken voor klanten of onhaalbaar voor verzekeraars. Zoals vermeld in het IPCC AR6 WG II-rapport Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability Een belangrijke aanpassingsoplossing is het verbeteren van de toegang tot krediet en verzekeringen om te bufferen tegen variabiliteit in toegang tot hulpbronnen en overvloed.

Om deze kwesties aan te pakken, is de Europese Commissie:

• Versterking van de dialoog tussen verzekeraars, beleidsmakers en andere belanghebbenden, via de klimaatveerkrachtdialoog. Het belangrijkste doel van de dialoog is deze kloof op het gebied van klimaatbescherming te verkleinen. Het wordt voorgezeten door DG CLIMA en DG FISMA;
• beste praktijken op het gebied van financiële instrumenten voor risicobeheer in kaart te brengen en te bevorderen, in nauwe samenwerking met de Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen (EIOPA);
• onderzoek te doen naar het bredere gebruik van financiële instrumenten en innovatieve oplossingen om klimaatrisico’s aan te pakken.

Solvabiliteit II is een richtlijn in het recht van de Europese Unie die de EU-verzekeringsverordening codificeert en harmoniseert. Dit betreft in de eerste plaats het bedrag aan kapitaal dat EU-verzekeringsmaatschappijen moeten aanhouden om het risico op insolventie te verminderen. Tot nu toe houdt de richtlijn echter niet volledig rekening met de risico’s die voortvloeien uit de klimaatverandering en er zijn verschillende stemmen die pleiten voor een betere opname van dit aspect in de ondermodule risico op natuurrampen.

De bank- en investeringssector

Banken staan onder toenemende regelgevende en commerciële druk om zichzelf te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering en om zich aan te passen aan de wereldwijde duurzaamheidsagenda. Door het gebrek aan regelgevings- en toezichtskader zijn een aantal centrale banken en regelgevers over de hele wereld zich bewust geworden van hun rol en potentiële mandaat bij het aanpakken van de klimaatverandering en de milieurisico’s waarmee de sector wordt geconfronteerd. Zo lanceerde een groep centrale banken, waaronder de Europese Centrale Bank, in 2017 de Networking for Greening the Financial System. Het is bedoeld om bij te dragen aan de analyse en het beheer van klimaat- en milieugerelateerde risico's in de financiële sector en om reguliere financiering te mobiliseren om de transitie naar een duurzame economie te ondersteunen.

Verder zijn verschillende particuliere banken begonnen met het ontwikkelen van nieuwe producten zoals groene obligaties of groene hypotheken. Groene obligaties zijn schuldinstrumenten die alleen verschillen van conventionele vastrentende effecten doordat de emittent toezegt de opbrengsten te gebruiken voor de financiering van projecten die bedoeld zijn om positieve milieu- of klimaateffecten te hebben. De technische deskundigengroep inzake duurzame financiering heeft in 2020 haar Usability guide for the EU Green Bond Standard gepubliceerd.

Onder een groene hypotheek biedt een bank of hypotheekverstrekker een huiskoper preferentiële voorwaarden als ze kunnen aantonen dat het onroerend goed waarvoor ze lenen aan bepaalde milieunormen voldoet.

De verordening inzake informatieverschaffing met betrekking tot duurzame beleggingen en duurzaamheidsrisico’s voert informatieverschaffingsverplichtingen in over de wijze waarop institutionele beleggers en vermogensbeheerders milieu-, sociale en governancefactoren (ESG-factoren) in hun risicobeheerprocessen integreren. In gedelegeerde handelingen zullen de vereisten voor de integratie van ESG-factoren in beleggingsbeslissingen nader worden gespecificeerd, hetgeen deel uitmaakt van de verplichtingen van institutionele beleggers en vermogensbeheerders ten aanzien van beleggers en begunstigden.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Het identificeert 36 grote klimaatrisico’s die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de financiële sector.

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Het identificeert 36 grote klimaatrisico’s die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de financiële sector.

Veel activiteiten op het gebied van duurzame financiering, klimaatfinanciering en adaptatiefinanciering hebben betrekking op de internationale dimensie. Deze pagina gaat in op wat relevant is voor EER-lidstaten op binnenlands niveau. Meer informatie over de internationale en ontwikkelingsaspecten is te vinden op de UNFCCC-pagina’s en het gegevensportaal ervan.

Ook de IPCC richt zich voornamelijk op internationale geldstromen (en op koolstofarme in plaats van aanpassingsaspecten), maar het hoofdstuk over horizontale investerings- en financiële kwesties van het vijfde IPCC-beoordelingsverslag (AR5), werkgroep III, bevat ook een aantal binnenlandse kwesties. Bijdragen van de Werkgroep effecten, aanpassing en kwetsbaarheid (WG II) aan het AR6 zijn gepland voor 2022.

Het Global Centre on Adaptation voert een programma voor klimaatfinanciering uit om klimaatadaptatie en -veerkracht te integreren in de besluitvorming, de financiering van klimaatadaptatie en -veerkracht op te schalen en innovatieve financieringsinstrumenten te ontwikkelen.

Het EEA publiceerde in 2007 het technisch verslag Klimaatverandering: de kosten van niet-handelen en de kosten van aanpassing en loopt momenteel een nieuw project over dit onderwerp, waarvoor de werkzaamheden in 2022 beschikbaar zullen komen.

Recente onderzoeksprojecten op het gebied van de financiering en economie van adaptatie zijn bijvoorbeeld het H2020_Insurance-project dat verder is ontwikkeld in het OASIS-raamwerk voor verliesmodellering en de OASIS-hub, of het NAIAD-project dat zich richt op de verzekeringswaarde van de natuur. Andere projecten op het gebied van aanpassingseconomie en -financiering zijn bijvoorbeeld COACCH, ClimateCost Econadapt, of NATURANCE. Ze onderzoeken de technische, financiële en operationele haalbaarheid en prestaties van oplossingen die zijn gebaseerd op een combinatie van financiering van rampenrisico's en investeringen in op de natuur gebaseerde oplossingen.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het meerjarig financieel kader (MFK) van de EU voor 2021-2027 bedraagt 1,21 biljoen EUR, met nog eens 807 miljard EUR uit het herstelinstrument van de volgende generatie. 30 % van dit budget is bestemd voor activiteiten die bijdragen aan de klimaatdoelstellingen. Met het nieuwe MFK heeft de Commissie de middelen voor de financiering van klimaatverandering en aanpassing aan de klimaatverandering opgevoerd, onder meer via innovatieve mechanismen zoals het Europees Fonds voor duurzame ontwikkeling Plus, waarbij middelen via bilaterale kanalen en via de EU-lidstaten worden ingezet.

Meer details over de financieringstoezeggingen zijn hier beschikbaar en een overzicht van de financieringsmechanismen van de EU voor de periode 2021-2027 is hier te vinden.

Naast de financieringsmechanismen binnen de EU hebben de EU en haar lidstaten hun totale steun voor klimaatfinanciering aan derde landen in 2019 met 7,4 % verhoogd tot 21,9 miljard EUR, waarvan 52 % werd besteed aan het helpen van EU-partners om zich aan de klimaatverandering aan te passen. In de toekomst zal een groot deel van de klimaatfinanciering in het kader van de internationale samenwerking van de EU, en met name in de richting van aanpassing, beschikbaar blijven.

Ondersteuning van de uitvoering van de aanpassing

Eiopa ontwikkelt verder activiteiten om duurzame financiering te implementeren, bijvoorbeeld met een dashboard over de verzekeringsbeschermingskloof, methodologische werkzaamheden om klimaatverandering op te nemen in natuurrampverzekeringen (solvabiliteitskapitaalvereisten) of in schadeverzekeringen en prijsstelling.