Gezondheid

Gezondheid

Kernboodschappen

• Klimaatverandering verergert sterfte en ziekten in verband met extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, overstromingen of bosbranden. Het veranderende klimaat zal naar verwachting ook nieuwe gezondheidsrisico’s voor Europeanen met zich meebrengen, met name ziekten die worden overgedragen door vectoren zoals tijgermuggen. De gezondheid van planten en dieren wordt ook beïnvloed door de veranderende seizoensgebondenheid, extreme weersomstandigheden en nieuwe ziekten en plagen.
• De EU speelt een coördinerende rol bij de aanpak van grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid, met inbegrip van bedreigingen in verband met klimaatverandering. De nieuwe EU4Health-visie (2021-2027) heeft tot doel zich voor te bereiden op toekomstige gezondheidscrises.
• Om de kenniskloof over de gevolgen van de klimaatverandering voor de menselijke gezondheid aan te pakken, is in 2021 de Europese waarnemingspost voor klimaat en gezondheid opgericht in het kader van de nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering. Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding beheert wetenschappelijk bewijs over voor het klimaat relevante overdraagbare ziekten. Het onderzoeksfinancieringsprogramma Horizon Europa zal het onderzoek naar het klimaat en de menselijke gezondheid verder ondersteunen.
• De fytosanitaire en diergezondheidswetgeving van de EU van 2016 hebben betrekking op klimaatgerelateerde risico’s voor gewassen, bossen en landbouwhuisdieren. Kennis over klimaateffecten op de gezondheid van planten en dieren is verzameld via het CLEFSA-project van de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid.

Impacts en kwetsbaarheden

Klimaatverandering zal nieuwe gezondheidsrisico's met zich meebrengen en de huidige gezondheidsproblemen versterken. Zowel directe als indirecte effecten op de gezondheid van mens, plant en dier worden verwacht van klimaatverandering. Directe effecten zijn voornamelijk het gevolg van veranderingen in de intensiteit en frequentie van extreme weersomstandigheden zoals hittegolven en overstromingen. Indirecte effecten kunnen worden gevoeld door veranderingen in de incidentie van ziekten die worden overgedragen door insecten (dwz door vectoren overgedragen ziekten veroorzaakt door muggen en teken), knaagdieren of veranderingen in water, voedsel en luchtkwaliteit.  Naast de effecten op de menselijke gezondheid zal de klimaatverandering naar verwachting ook de levenscyclus van planten en dieren veranderen. Met de verwachte temperatuurstijging zullen veel planten bijvoorbeeld eerder in het voorjaar gaan groeien en bloeien en zal het groeiseizoen in de herfst langer aanhouden. Sommige dieren worden eerder wakker uit de winterslaap of migreren op verschillende tijdstippen.

Beleidskader

Gezondheid van de mens

Het voorkomen van de gevolgen van de klimaatverandering voor de menselijke gezondheid moet op vele niveaus en op verschillende beleidsterreinen worden aangepakt. Krachtens het Verdrag van Lissabon berust de primaire verantwoordelijkheid voor de organisatie en verstrekking van gezondheidsdiensten en medische zorg bij de lidstaten. Het gezondheidsbeleid van de EU dient derhalve ter aanvulling van het nationale beleid en ter waarborging van de bescherming van de gezondheid in al het EU-beleid.

Een van de belangrijkste taken van het gezondheidsbeleid van de EU is de coördinatie van grensoverschrijdende activiteiten. In 2013 heeft de Europese Unie het besluit over ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid aangenomen. Dit besluit versterkt de paraatheid in de EU en de coördinatie van de respons op gezondheidsbedreigingen. Het helpt de lidstaten zich voor te bereiden op en burgers te beschermen tegen mogelijke toekomstige pandemieën en ernstige grensoverschrijdende bedreigingen als gevolg van overdraagbare ziekten, chemische, biologische of milieugebeurtenissen, met inbegrip van die welke verband houden met klimaatverandering. In het kader van de nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering zal de EU grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen, onder meer als gevolg van de klimaatverandering, aanpakken in een nieuwe Europese autoriteit voor respons op noodsituaties en paraatheid op gezondheidsgebied.

Wat extreme weersomstandigheden en gezondheid betreft, heeft het EU-beleid inzake rampenrisicovermindering betrekking op belangrijke gebieden om de samenwerking tussen de EU-lidstaten te versterken, met als doel zowel de bescherming van burgers tegen rampen als het beheer van opkomende risico’s te verbeteren.

Als eerste concrete resultaat van de nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering is de Europese waarnemingspost voor klimaat en gezondheid opgericht om de gevolgen van de klimaatverandering voor de menselijke gezondheid beter te kunnen volgen, analyseren en voorkomen.

In de Europese Green Deal zet de Commissie zich in voor het aanpakken van klimaat- en milieugerelateerde uitdagingen. Daarnaast wordt in het voorstel voor het achtste milieuactieprogramma aangedrongen op het versterken van de verbanden tussen het milieu- (met inbegripvan het klimaat) en het gezondheidsbeleid, onder meer door “de monitoring van de menselijke gezondheid en de gevolgen van en de aanpassing aan de klimaatverandering”.

De Europese Commissie heeft een nieuwe EU4Health-visie (2021-2027) voorgesteld om de gezondheidsbeveiliging te versterken en zich voor te bereiden op toekomstige gezondheidscrises. Het voorstel voor een EU4Health-verordening heeft onder meer tot doel “bijte dragen tot het aanpakken van de negatieve gevolgen van klimaatverandering en aantasting van het milieu voor de menselijke gezondheid”. Voorts zal het voorstel van de Europese Commissie voor een Europese gezondheidsunie de coördinatie van ernstige grensoverschrijdende bedreigingen, met inbegrip van bedreigingen in verband met het milieu en de klimatologische omstandigheden, verder verbeteren.

Plantgezondheid

In oktober 2016 is de verordening betreffende beschermende maatregelen tegen plantenplagen (plantgezondheidswetgeving) vastgesteld en in december 2019 in werking getreden. Het doel is om een betere bescherming te bieden tegen de introductie en verspreiding van nieuwe plantenplagen. Deze regels hebben ook tot doel veilige handel te waarborgen en de gevolgen en risico’s van nieuwe uitdagingen, met name de klimaatverandering, voor de gezondheid van onze gewassen en bossen te beperken.

Diergezondheid

In maart 2016 is de verordening betreffende overdraagbare dierziekten (diergezondheidswetgeving) aangenomen. Deze alomvattende nieuwe diergezondheidswetgeving ondersteunt de veehouderijsector van de EU bij haar streven naar concurrentievermogen en een veilige en soepele EU-markt voor dieren en hun producten. Het ondersteunt ook een betere vroegtijdige opsporing en bestrijding van dierziekten, met inbegrip van nieuwe ziekten die verband houden met de klimaatverandering, en heeft tot doel het vóórkomen en de gevolgen van dierepidemieën te helpen verminderen.

De “één gezondheid”-benadering

Het bestaan en onderhoud van onze planeet Aarde is afhankelijk van een symbiotische interactie tussen mensen, dieren en de omgeving die we delen. Om de gezondheid en het voortbestaan van de mens te waarborgen, moet de complexe verwevenheid en onderlinge afhankelijkheid van alle levende soorten en het milieu worden onderzocht. One Health is een aanpak gebaseerd op het synergetische voordeel van nauwe samenwerking tussen mens-, dier- en milieugezondheidswetenschappen. In dit verband zal de Commissie gegevens, instrumenten en deskundigheid bundelen en met elkaar verbinden om de gevolgen van de klimaatverandering voor de menselijke gezondheid te communiceren, te monitoren, te analyseren en te voorkomen, op basis van een “één gezondheid”-benadering.

De "één gezondheid"-benadering biedt een kader om te zorgen voor een maatschappelijke en overheidsbrede aanpak, aangezien zij de deelname van alle relevante sectoren en disciplines waarborgt om op een alomvattende en gecoördineerde manier de drie belangrijkste componenten van de "één gezondheid"-benadering aan te pakken: Menselijke gezondheid, diergezondheid en milieu.

Verbetering van de kennisbasis

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, rapporteerde duidelijk hoe in alle regio’s de menselijke sterfte en morbiditeit als gevolg van hittegebeurtenissen, het voorkomen van klimaatgerelateerde door voedsel en water overgedragen ziekten en de incidentie van door vectoren overgedragen ziekten gestaag is toegenomen. Bovendien duiken dier- en menselijke ziekten, waaronder zoönosen, op in nieuwe gebieden. Met betrekking tot het toekomstige klimaat benadrukte het IPCC hoe klimaatverandering en gerelateerde extreme gebeurtenissen de slechte gezondheid en voortijdige sterfgevallen op de korte tot lange termijn aanzienlijk zullen doen toenemen.

De gezondheidssector en het welzijn zouden baat hebben bij geïntegreerde aanpassingsbenaderingen die gezondheid mainstreamen in voedsel, bestaansmiddelen, sociale bescherming, infrastructuur, water en sanitaire voorzieningen die samenwerking en coördinatie op alle bestuursniveaus vereisen. Om de veerkracht binnen de gezondheidssector te versterken, zijn er inderdaad meerdere mogelijkheden voor gerichte investeringen en financiering, zoals systemen voor vroegtijdige waarschuwing en reactie op extreme hitte; verbetering van de toegang tot drinkwater, vermindering van de blootstelling aan water en extreme weersomstandigheden; en efficiënte surveillance, systemen voor vroegtijdige waarschuwing om door vectoren overgedragen ziekten te monitoren en te verminderen.

Gezondheid van de mens

In de nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering wordt gesteld dat er meer inzicht moet komen in de klimaatrisico’s voor de gezondheid. Een belangrijke ontwikkeling in het kader van de nieuwe strategie is de Europese waarnemingspost voor klimaat en gezondheid, een initiatief van de Europese Commissie dat tot doel heeft Europa te ondersteunen bij de voorbereiding op en aanpassing aan de gevolgen van de klimaatverandering voor de gezondheid door toegang te bieden tot relevante informatie, waaronder de Europese en nationale beleidscontext, de gevolgen van de klimaatverandering voor de gezondheid in Europa, indicatoren voor klimaat en gezondheid, informatiesystemen en -instrumenten voor klimaat en gezondheid, en systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor klimaat en gezondheid. Het bevordert ook de uitwisseling van informatie en de samenwerking tussen relevante internationale, Europese, nationale en niet-gouvernementele actoren.

Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) is belast met wetenschappelijk bewijs en risicobeoordelingen van overdraagbare ziekten, met inbegrip van ziekten die verband houden met een veranderend klimaat. Het ECDC heeft het Europees netwerk voor milieu en epidemiologie ontwikkeld, dat realtime-monitoringinstrumenten voor meteorologische omstandigheden biedt om het risico van door water en vectoren overgedragen ziekten te beoordelen, alsook andere instrumenten voor risicobeoordelingen. Bovendien houdt het ECDC zich bezig met het verzamelen van gegevens en het toezicht op door voedsel en water overgedragen ziekten en zoönosen, waarvan sommige naar verwachting zullen toenemen als gevolg van de gevolgen van de klimaatverandering. Daarnaast organiseren het ECDC en de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) VectorNet, een platform voor de uitwisseling van gegevens over de geografische verspreiding van vectoren van geleedpotigenziekten in Europa, en hebben zij een breed scala aan studies geproduceerd die gericht zijn op het beoordelen van de Europese effecten en kwetsbaarheden voor klimaatverandering.

De Europese Unie heeft de ontwikkeling van relevante informatie en deskundigheid op het gebied van klimaat en gezondheid gefinancierd via het EU-programma voor onderzoek en innovatie Horizon 2020 en de ontwikkeling van de Copernicus-dienst inzake klimaatverandering. Meer informatie over de meest relevante onderzoeks- en kennisprojecten is te vinden in de hulpbronnencatalogus van de Europese waarnemingspost voor klimaat en gezondheid.

Een integraal onderdeel van het onderzoekskader van Horizon Europa (2021-2027) zijn de EU-missies, die verbintenissen zijn om grote maatschappelijke uitdagingen op te lossen, waaronder aanpassing aan de klimaatverandering. De EU-missie inzake aanpassing aan de klimaatverandering zal fungeren als een portfolio van acties (onderzoeksprojecten, beleidsmaatregelen of zelfs wetgevingsinitiatieven) om zich aan de klimaatverandering aan te passen. In de samenvatting van het voorgestelde werkbezoek wordt benadrukt dat de gezondheid en het welzijn van de mens moeten worden beschermd tegen klimaateffecten (waaronder hoge temperaturen, extreme weersomstandigheden en infectieziekten), met bijzondere aandacht voor kwetsbare bevolkingsgroepen. Daarnaast omvat de missie inzake klimaatneutrale en slimme steden het bevorderen van een rechtvaardige transitie om de gezondheid en het welzijn van mensen te verbeteren, met nevenvoordelen, zoals een betere luchtkwaliteit of een gezondere levensstijl, waarbij de nadruk wordt gelegd op het belangrijke verband tussen aanpassing aan de klimaatverandering, mitigatie en gezondheid.

Planten- en diergezondheid

Via de bestaande banden met de nationale autoriteiten en beleidsmakers in de EU-lidstaten beschikt het Europees gezamenlijk programma “één gezondheid”over een mijlpaalpartnerschap van 38 gerenommeerde laboratoria en instituten op het gebied van voeding, veterinaire en medische zorg, met als doel benaderingen, methodologieën, databanken en procedures voor de beoordeling en het beheer van door voedsel overgedragen zoönosen (FBZ), opkomende antimicrobiële resistentie (AMR) en opkomende bedreigingen (ET) in heel Europa te harmoniseren. De samenwerking tussen instituten is versterkt door een betere transdisciplinaire samenwerking en integratie van activiteiten. Dit is bereikt door middel van de specifieke gezamenlijke onderzoeksprojecten, gezamenlijke integratieprojecten en onderwijs- en opleidingsactiviteiten.

Het project Climate change as a driver of emerging risks for food and feed safety, plant, animal health and nutrition quality (CLEFSA) werd tussen 2018 en 2020 uitgevoerd door EFSA. CLEFSA heeft talrijke problemen geïdentificeerd die worden veroorzaakt door klimaatverandering en die van invloed kunnen zijn op de voedselveiligheid in Europa, waaronder het voorkomen en de intensiteit van sommige door voedsel overgedragen ziekten en de vestiging van invasieve uitheemse soorten die schadelijk zijn voor de gezondheid van planten en dieren; het voorkomen, de intensiteit en de toxiciteit van de bloei van potentieel toxische mariene en zoetwateralgen en -bacteriën met betrekking tot de dominantie en persistentie van verschillende parasieten, schimmels, virussen, vectoren en invasieve soorten die schadelijk zijn voor de gezondheid van planten en dieren; en het (opnieuw) opduiken van nieuwe gevaren, het verhogen van de blootstelling aan of de gevoeligheid voor bekende gevaren en het veranderen van het gehalte aan micronutriënten en macronutriënten in levensmiddelen en diervoeders.

Plantgezondheid

In 2021 hebben het IPCC en de FAO een wetenschappelijke evaluatie van de gevolgen van de klimaatverandering voor plantenplagen verstrekt. In dit verslag worden mitigatie- en aanpassingsmaatregelen voorgesteld. Bovendien werd benadrukt dat er nog steeds lacunes zijn in het onderzoek naar de gevolgen van de klimaatverandering voor plagen en de gezondheid van planten.

De EU is lid van het Internationaal Verdrag voor de bescherming van planten (IPPC), waar zij actief deelneemt aan de vaststelling van internationale kwaliteitsnormen voor planten en plantaardige producten. Het IPPC is een intergouvernementeel verdrag ondertekend door meer dan 180 landen, met als doel 's werelds plantaardige hulpbronnen te beschermen tegen de verspreiding en introductie van plagen en veilige handel te bevorderen. Het verdrag introduceerde internationale normen voor fytosanitaire maatregelen (ISPM's) als het belangrijkste instrument om zijn doelstellingen te bereiken, waardoor het de enige wereldwijde organisatie voor het vaststellen van normen voor plantgezondheid is.

Het Plant Health Panel (EFSA) is opgericht naar aanleiding van een verzoek van de Europese Commissie om te beoordelen of een specifiek plantenplaagorganisme in aanmerking moet worden genomen voor opname in de EU-lijsten van schadelijke organismen door het uitvoeren van categorisaties van plaagorganismen en/of risicobeoordelingen van plaagorganismen, of in sommige gevallen door het evalueren van door een derde partij opgestelde risicobeoordelingen van plaagorganismen. Sinds de invoering van de nieuwe fytosanitaire wet in 2016 heeft de EFSA een aantal onderling verbonden projecten uitgevoerd om de Europese Commissie te ondersteunen bij de bescherming van het grondgebied van de EU tegen plantenplagen en -ziekten en om de lidstaten te helpen zich voor te bereiden op toekomstige fytosanitaire bedreigingen.

Diergezondheid

De EFSA heeft interactieve ziekteprofielen opgesteld met gebruiksvriendelijke en empirisch onderbouwde informatie over door vectoren overgedragen ziekten en ziekten die in de diergezondheidswetgeving zijn opgenomen. De ziekteprofielen worden bijgewerkt door middel van zeven levende systematische reviews die betrekking hebben op: 1) geografische spreiding; 2) Experimentele infecties; 3) Vaccinatiewerkzaamheid; 4) Pathogeenoverleving; 5) Diagnostische Testnauwkeurigheid; 6) Vectorcontrole; 7) Efficiëntie van de behandeling. Wanneer voldoende studies worden gevonden en beoordeeld, wordt automatisch een meta-analyse uitgevoerd op de geëxtraheerde gegevens en worden de resultaten gevisualiseerd in de ziekteprofielen. Daarnaast worden koppelingen naar andere door de EFSA uitgevoerde risicobeoordelingen van de ziekten verstrekt.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Gezondheid van mens, plant en dier

In december 2020 publiceerde de EU haar meerjarig financieel kader (MFK) voor de jaren 2021-2027. Meer dan 50 % van het totale bedrag van de volgende langetermijnbegroting en NextGenerationEU is bestemd voor de ondersteuning van de modernisering door middel van beleid dat onderzoek en innovatie omvat, via Horizon Europa; eerlijke klimaat- en digitale transities, via het Fonds voor een rechtvaardige transitie en het programma Digitaal Europa; paraatheid, herstel en veerkracht, via de herstel- en veerkrachtfaciliteit, rescEU en een nieuw gezondheidsprogramma. In dit verband heeft EU4Health – het grootste gezondheidsprogramma van de EU tot nu toe (2,45 miljard EUR, + 3,30 miljard EUR in het kader van artikel 5 van het MFK) – tot doel ziekten te voorkomen en de samenwerking op het gebied van gezondheid en internationale gezondheid te bevorderen door middel van de ondersteuning van acties om grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen te voorkomen, zich erop voor te bereiden en erop te reageren. EU4Health zal de komende jaren een belangrijke bijdrage leveren door middel van de “één gezondheid”-benadering – indien van toepassing – waarbij formeel wordt erkend dat de menselijke gezondheid strikt verbonden is met de gezondheid van dieren en met het milieu.

Het onderzoeksfinancieringsprogramma Horizon Europa (2021-2027) zal 94 miljard EUR bedragen om de Europese steun voor onderzoeks- en innovatieactiviteiten op het gebied van gezondheid en klimaat te verhogen.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.