Zee en visserij

Kernboodschappen

• De gevolgen van de klimaatverandering voor het zeewater stapelen zich op met andere antropogene druk, zowel op zee als in kustgebieden, die al gevolgen heeft voor de visserij en de mariene aquacultuur, met gewijzigde opbrengsten en veranderingen in de visgronden en doelsoorten.  Bovendien zal de intensivering van extreme gebeurtenissen, met strengere omstandigheden op open zee, naar verwachting alle sectoren van de blauwe economie treffen.
• De EU pakt deze gevolgen aan door wetenschappelijke informatiehubs op te zetten, zoals de mariene dienst van Copernicus en het Europees marien observatie- en datanetwerk, als gratis en open gegevensverstrekkers voor alle gebruikers over de hele wereld. Het heeft ook tot doel de goede milieutoestand van de kust- en mariene wateren van de EU te bereiken door aanpassing aan de klimaatverandering aan te pakken via de kaderrichtlijn mariene strategie en door op de natuur gebaseerde oplossingen voor mariene en kustecosystemen te ontwikkelen en te gebruiken.
• Het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur 2021-2027 ondersteunt innovatieve projecten die bijdragen tot de duurzame exploitatie en het duurzame beheer van aquatische en maritieme hulpbronnen, onder meer op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Stuart Rankin on flickr

Zeewater wordt warmer, zuurder en met een lager zuurstofgehalte, als gevolg van de wereldwijde klimaatverandering. De opwarming van het water leidt tot een verschuiving in de verspreiding van soorten en tot een verandering in de groei en verspreiding van vispopulaties. Oceaanverzuring zal van invloed zijn op het vermogen van calciumcarbonaat-afscheidende soorten (zoals weekdieren, planktons en koralen) om hun schelpen of skeletten te produceren. Deoxygenatie beïnvloedt de ruimtelijke verspreiding van soorten en, met name in afgesloten bekkens zoals de Oostzee en in estuaria, grotere en frequentere gevallen van hypoxie en anoxie, waardoor het voortbestaan van soorten wordt beïnvloed en de gezondheid van het ecosysteem wordt aangetast. Schadelijke algenbloei treedt op als reactie op eutrofiëring met het gelijktijdig voorkomen van klimaatverandering en leidt tot negatieve gevolgen voor mariene ecosystemen, visserij, toerisme, de economie en de menselijke gezondheid.

Arctische temperaturen stijgen sneller dan het wereldwijde jaargemiddelde, waardoor uiteindelijk de stijging van de zeespiegel wordt veroorzaakt en de oceaandynamiek wordt beïnvloed, wat van invloed is op de primaire mariene productie. Dit heeft, samen met de menselijke druk op de exploitatie van het noordpoolgebied, gevolgen voor de biodiversiteit, de visserij en de lokale bestaansmiddelen.  De klimaatverandering stapelt zich op met andere antropogene druk zoals overbevissing en mariene verontreiniging, zowel op zee als in kustgebieden, met gecombineerde effecten op mariene ecosystemen en belangrijke ecosysteemdiensten. De visserij en de mariene aquacultuur ondervinden al de gevolgen van de klimaatverandering, met gewijzigde opbrengsten en veranderingen in de visgronden en doelsoorten.  Bovendien zal de intensivering van extreme gebeurtenissen, met strengere omstandigheden op open zee, naar verwachting gevolgen hebben voor alle sectoren van de blauwe economie, zoals zeevervoer, havenactiviteiten en offshore-energieproductie.

In de Europese klimaatrisicobeoordeling werd vastgesteld dat het risico voor mariene ecosystemen als gevolg van klimaatverandering in combinatie met andere antropogene factoren bijzonder dringend moet worden aangepakt. Risico's voor terrestrische en zoetwaterecosystemen kunnen naar mariene ecosystemen stromen.

Beleidskader

De EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering (2021) heeft tot doel de visie voor 2050 van een klimaatveerkrachtig Europa te verwezenlijken. De aanpassing zal slimmer zijn door de kloof op het gebied van klimaateffecten en veerkracht te dichten. Oceaanmetingen en -observaties zullen worden versterkt, evenals wetenschappelijke informatiehubs zoals de mariene dienst van Copernicus en het Europees marien observatie- en datanetwerk (EMODnet)als gratis en open gegevensverstrekkers voor alle gebruikers over de hele wereld. Aanpassing zal systemischer zijn door de koppeling met het gemeenschappelijk visserijbeleid en andere EU-initiatieven die lokale aanpassing ondersteunen, te versterken en ook een grotere betrokkenheid van plaatselijke actiegroepen voor de visserij (FLAG’s) aan te moedigen. De rol van op de natuur gebaseerde oplossingen voor mariene en kustecosystemen wordt opgemerkt als multifunctionele, no-regret en effectieve oplossingen, ook met potentieel voor koolstofvastlegging. Nieuwe financieringsinitiatieven (waaronder Horizon Europa)zullen de aanpassing sneller maken. Ten slotte wordt in de aanpassingsstrategie, om de aanpassing internationaal te maken, erkend dat overwegingen inzake klimaatverandering moeten worden opgenomen in toekomstige overeenkomsten ter bescherming van internationale hulpbronnen, zoals internationale visserij en biodiversiteit, zelfs in gebieden buiten nationale jurisdicties.

In mei 2021 heeft de Commissie een nieuwe aanpak voor een duurzame blauwe economie in de EU aangenomen, waarin de beginselen van de Europese Green Deal worden onderschreven. Het erkent de verwoestende effecten van klimaatverandering op oceanen en kusten en de cumulatieve effecten van economische activiteiten op zee. Het moedigt bedrijven aan om hernieuwbare hulpbronnen te gebruiken of te genereren, mariene ecosystemen te behouden, vervuiling te verminderen en de veerkracht tegen klimaatverandering te vergroten.

Voorts heeft de EU een gearticuleerd kader vastgesteld van sectoroverschrijdend en sectoraal beleid dat relevant is voor het duurzame beheer en bestuur van de zee. Het geïntegreerd maritiem beleid van de EU (GMB) streeft naar een meer samenhangende en gecoördineerde aanpak van mariene en maritieme kwesties, waarbij ook rekening wordt gehouden met de klimaatverandering. De kaderrichtlijn mariene strategie (KRMS) is de milieupijler van het GMB. Er wordt een gemeenschappelijk kader vastgesteld op grond waarvan de lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om een goede milieutoestand van de kust- en mariene wateren van de EU te bereiken en te behouden. In het kader van de kaderrichtlijn mariene strategie en bij de ontwikkeling van hun respectieve nationale mariene strategieën moeten de lidstaten in voorkomend geval elk bewijs van de gevolgen van klimaatverandering specificeren.

Het gemeenschappelijk visserijbeleid (GVB) vormt de basis van het visserijbeleid van de EU. Het GVB bevat een reeks gemeenschappelijke regels die ervoor moeten zorgen dat de visserij en de aquacultuur ecologisch, economisch en sociaal duurzaam zijn en dat zij een bron van gezond voedsel voor de EU-burgers vormen. Duurzame visserij, die via het GVB tot stand wordt gebracht, is noodzakelijk om de veerkracht te vergroten en de Europese Green Deal te verwezenlijken.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Er worden 36 grote klimaatrisico’s vastgesteld die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de mariene en visserijsector.

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, presenteert de meest recente wetenschappelijke kennis over de effecten van klimaatverandering op de visserij en aquacultuur en op hun productiviteit, waarbij ook aandacht wordt besteed aan de toenemende moeilijkheden om in de menselijke behoeften te voorzien.

De analyse van de klimaatveranderingseffecten in verband met de opwarming van de aarde tot 1,5 °C in vergelijking met 2 °C op de mariene biodiversiteit, visserij en ecosystemen en die van de aanhoudende opwarming van de aarde op de oceaan en de cryosfeer wordt beschreven in twee andere specifieke verslagen: het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C en het speciaal verslag van het IPCC over de oceaan en de cryosfeer in een veranderend klimaat (SROCC).

Naar aanleiding van de discussie naar aanleiding van het SROCC zijn tijdens de COP25 van het UNFCC in december 2019 in Madrid de beleidsaanbevelingen van het initiatief “Ocean for Climate” en het “Ocean & Climate Platform”gepresenteerd. Deze COP werd door zijn voorzitter aangekondigd als een “blauwe COP” waarin de nauwe banden tussen de gezondheid van het klimaat en de gezondheid van de oceaan worden erkend.

De uitdaging van de klimaatverandering voor de visserij en de aquacultuur en de aanpassingsmaatregelen vormen de kern van twee FAO-verslagen: Mondiale synthese van de huidige kennis, aanpassings- en mitigatieopties (2018) en adaptief visserijbeheer in reactie op klimaatverandering (2021).

In het kader van haar GMB-beleid levert de EU veel inspanningen om mariene gegevens uit verschillende bronnen samen te brengen (Marienekennis 2000). EMODNET biedt toegang tot een breed scala aan gegevens, producten en metadata met betrekking tot bathymetrie, geologie, zeebodemhabitats, chemie, biologie, natuurkunde en menselijke activiteiten. Bovendien verstrekt de mariene dienst van Copernicus regelmatige en systematische referentie-informatie over de toestand van de fysieke oceanen en regionale zeeën, terwijl de Europese zeeatlas een breed scala aan ruimtelijke informatie over de Europese zeeën en kusten deelt.

Beschermde mariene gebieden (MPA's) worden internationaal erkend als een instrument om zowel aanpassing als mitigatie te ondersteunen. Een overzicht en perspectieven voor de toekomst van MPA's zijn te vinden in het EEA-verslag MPA networks in Europe's seas (2015). Op basis van de ETC/ICM-studie Spatial Analysis of Marine Protected Area Networks in Europe's Seas is een EEA-briefing  (2018) over beschermde mariene gebieden gepubliceerd.

Door de EU gefinancierde projecten (bv. MPA-ADAPT en MPA-ENGAGE voor het Middellandse Zeegebied, ATLAS voor de Atlantische Oceaan) hebben belangrijke inzichten opgeleverd voor de aanpassing aan de klimaatverandering op dit gebied. Besluitondersteunende kaders en instrumenten zijn ontwikkeld om besluitvormers te helpen zich aan te passen. Het Adaptation Support Tool for Islands is ontwikkeld door het SOCLIMPACT-project om beleidsmakers te helpen bij het ontwerpen van op maat gemaakte strategieën en plannen voor aanpassing aan de klimaatverandering voor hun eilanden. Het ClimeFish beslissingsondersteunend kader bevat beslissingsondersteunende middelen en systemen met als algemeen doel te helpen zorgen voor een duurzame productie van zeevruchten in het licht van de klimaatverandering.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het nieuwe MFK 2021-2027 voorziet in 30 % van zijn begroting voor de bestrijding van de klimaatverandering. Het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur 2021-2027 (EFMZVA)ondersteunt innovatieve projecten die bijdragen tot de duurzame exploitatie en het duurzame beheer van aquatische en maritieme hulpbronnen en die ook bijdragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europese Green Deal, de routekaart voor het klimaat- en milieubeleid van de EU.

Het LIFE-programma cofinanciert projecten die het herstel van mariene en kustecosystemen omvatten en de weerbaarheid tegen klimaatverandering vergroten. Het nieuwe Horizon Europa omvat drie pijlers: Excellente wetenschap, mondiale uitdagingen en Europees industrieel concurrentievermogen en innovatief Europa. Binnen de tweede pijler is een specifiek cluster (n.6) gewijd aan voedsel, bio-economie, natuurlijke hulpbronnen, landbouw en milieu en omvat het, als onderzoeksgebieden, zeeën en oceanen. Er worden nieuwe kansen verwacht voor “Mission Starfish 2030” en “Restoreour Ocean and Waters”die gericht zijn op de ontwikkeling van kennis over, het herstel en de bescherming van onze oceanen en wateren tegen 2030. JPI Oceans is een intergouvernementeel platform voor samenwerking op lange termijn, dat openstaat voor alle EU-lidstaten en geassocieerde landen die investeren in marien en maritiem onderzoek. Klimaatverandering is een strategisch gebied van de JPI Ocean-strategie 2021-2025, binnen een kader van onderling verbonden prioritaire gebieden voor veerkrachtige oceanen.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina over de EU-financiering van aanpassing.

Ondersteuning van de uitvoering

FARNET is de gemeenschap van mensen die vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling uitvoeren in het kader van het EFMZVA. Dit netwerk brengt FLAG’s, beheersautoriteiten, burgers en deskundigen uit de hele EU samen om te werken aan de duurzame ontwikkeling van visserij- en kustgebieden. In het kader van de aanpassingsstrategie van de EU wordt een grotere betrokkenheid van regionale organen via deze groepen overwogen. In de FARNET-gids “Toekomstgerichte strategieën voor visserijgebieden”werd gemeld dat FLAG’s via lokale projecten voor bewustmaking en ondersteuning van initiatieven ter bevordering van veranderingen in levensstijl die lokale en duurzame producten en diensten bevorderen, gemeenschappen kunnen helpen bij de matiging van en aanpassing aan de klimaatverandering.

MRE van aanpassing

Uit het verslag over de eerste uitvoeringscyclus van de kaderrichtlijn mariene strategie (2020) blijkt dat het EU-kader voor de bescherming van het mariene milieu een van de meest uitgebreide en ambitieuze ter wereld is. Het moet echter worden opgevoerd om de overheersende druk, zoals overbevissing en niet-duurzame visserijpraktijken, plastic zwerfvuil, overtollige nutriënten, onderwatergeluid, vervuiling en andere vormen van milieudruk, aan te kunnen pakken. Hoewel klimaatverandering wordt genoemd als een van de belangrijkste drukfactoren voor het mariene milieu die de lidstaten naar voren hebben gebracht, zijn belangrijke onderwerpen zoals de verzuring van de oceanen in de Europese zeeën en de gevolgen van mariene hittegolven voor de mariene biodiversiteit niet goed ingeburgerd in de monitoringregelingen op EU-niveau. Doeltreffend beheerde beschermde mariene gebieden maken deel uit van het programma van maatregelen van nationale mariene strategieën, bedoeld om het verlies en de achteruitgang van soorten en habitats te voorkomen, de kustbescherming en de veerkracht van ecosystemen te vergroten in het licht van wereldwijde veranderingen.