Różnorodność biologiczna

Główne przesłania

• Ochrona różnorodności biologicznej i działania w dziedzinie klimatu są ze sobą nierozerwalnie związane: Różnorodność biologiczna odgrywa ważną rolę w regulowaniu klimatu, ale jednocześnie zmiana klimatu wpływa na wszystkie gatunki i ich siedliska. Zmiana klimatu wpływa na dynamikę ekosystemów i przydatność siedlisk do różnorodności biologicznej.
• Podejścia ekosystemowe mogą przyczynić się do zmniejszenia wrażliwości różnorodności biologicznej, a sektory gospodarki ekosystemowej mogą uznać zmianę klimatu i dostosować się do niej poprzez przyjęcie podejścia ekosystemowego. Można to osiągnąć poprzez środki w zakresie zarządzania siedliskami i gatunkami, dostosowania użytkowania gruntów i gospodarki wodnej, które wzmacniają infrastrukturę ekologiczną i zwiększają odporność lokalnych populacji i siedlisk.
• Ramy polityki UE, w tym strategia ochrony różnorodności biologicznej, dyrektywy ptasiej i siedliskowej, Natura 2000, strategia na rzecz zielonej infrastruktury oraz rozporządzenie UE w sprawie gatunków inwazyjnych, przewidują to wraz z powiązanymi środkami w ramach polityk sektorowych (np. wspólna polityka rolna i wspólna polityka rybołówstwa). Dokonuje się znacznych inwestycji w rozwój wiedzy w celu wspierania różnorodności biologicznej oraz odbudowy lub zachowania zdrowia i ekosystemów.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Orhan Kartal, Climate Change PIX /EEA

Zmiana klimatu jest jednym z głównych czynników powodujących utratę różnorodności biologicznej i degradację ekosystemów. Zmiana klimatu ma również pośredni wpływ na różnorodność biologiczną, ponieważ wchodzi w interakcje z czynnikami nieklimatycznymi, takimi jak zmiana użytkowania gruntów i praktyki gospodarowania gruntami.

Zmiana klimatu pociąga za sobą zmiany w rozmieszczeniu i liczebności gatunków oraz zagraża istniejącym sieciom pokarmowym. Siedliska mogą się zmieniać lub znikać, a populacje gatunków mogą stawać się coraz bardziej odizolowane lub podatne na wyginięcie (poważne ryzyko w europejskiej ocenie ryzyka klimatycznego (EUCRA)). Przewiduje się, że zmiana klimatu zmieni cykl życia roślin i zwierząt. Na przykład przy oczekiwanym wzroście temperatur wiele roślin zacznie rosnąć i kwitnąć wcześniej wiosną, a sezon wegetacyjny będzie trwał dłużej jesienią. Niektóre zwierzęta budzą się wcześniej z hibernacji lub migrują w różnym czasie. Zmiany te mają również wpływ na usługi świadczone społeczeństwu przez ekosystemy. Ponadto inwazje gatunków spowodowane klimatem mogą jeszcze bardziej osłabić rodzimą różnorodność biologiczną (poważne ryzyko w EUCRA).

Innym zagrożeniem dla różnorodności biologicznej jest zwiększona częstotliwość i intensywność pożarów lasów dotykających obszary, które mogą prowadzić do nieodwracalnej utraty siedlisk (poważne ryzyko w EUCRA).

Ramy polityki

Unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030, przyjęta w 2020 r. w kontekście Europejskiego Zielonego Ładu, wyznacza ścieżkę odbudowy różnorodności biologicznej w UE, uznając, że utrata różnorodności biologicznej i kryzys klimatyczny są ze sobą powiązane i wymagają skoordynowanych działań. Powiązania te zostały również zdecydowanie uznane w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, która jest kolejnym zasadniczym elementem Europejskiego Zielonego Ładu dzięki zwiększeniu skali rozwiązań opartych na zasobach przyrody. Rozwiązania oparte na zasobach przyrody są postrzegane jako kluczowy mechanizm radzenia sobie z podwójnym kryzysem utraty różnorodności biologicznej i zmiany klimatu, a także z potencjalnymi korzyściami dla przyrody, społeczeństwa i gospodarki.

W polityce UE uznaje się kluczową rolę, jaką elementy zielonego i niebieskiego krajobrazu odgrywają w przystosowywaniu się do zmiany klimatu, przy czym sieć Natura 2000 ustanowiona na mocy unijnych dyrektyw ptasiej i siedliskowej stanowi wyjątkową podstawę obszarów chronionych. W 2013 r. opracowano wytyczne dotyczące przeciwdziałania zmianie klimatu w zarządzaniu obszarami Natura 2000, aby ułatwić zarządzanie obszarami i podejmowanie decyzji na szczeblu lokalnym i regionalnym. W wytycznych określono potrzebę przejścia ze statycznej perspektywy ochrony na podejście do zarządzania adaptacyjnego, które obejmuje uwzględnienie potencjalnego wpływu na klimat i opracowanie działań w zakresie zarządzania uwzględniających ten wpływ.

22 czerwca 2022 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący prawnie wiążącej ustawy o odbudowie zasobów przyrodniczych. Ma to na celu zapewnienie odpornych ekosystemów, siedlisk i gatunków w obliczu zagrożeń związanych ze zmianą klimatu, przyczynienie się do łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej jako kluczowego rozwiązania opartego na zasobach przyrody.

Strategia UE w zakresie zielonej infrastruktury zawiera bezpośrednie odniesienie do strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu poprzez działania dotyczące zielonej infrastruktury, podejścia ekosystemowe mające na celu zachęcanie do przystosowania się do zmiany klimatu i zmniejszanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi. Koncepcja zielonej infrastruktury opisuje sieci ekologiczne w szerszym kontekście (poza obszarami chronionymi) i podkreśla znaczenie utrzymania i przywrócenia dostarczania dóbr i usług ekosystemowych dla społeczeństwa oraz wartość ekosystemów wielofunkcyjnych. Zielona infrastruktura przyczynia się również do spójności sieci Natura 2000 poprzez poprawę przepuszczalności krajobrazu. Tworzy sieci ekologiczne, które mogą pomóc poprawić przyszłą odporność ekologiczną, ponieważ zielone korytarze umożliwiają gatunkom zmianę zasięgu w odpowiedzi na zmianę klimatu.

Inwazyjne gatunki obce stanowią jedno z głównych zagrożeń dla różnorodności biologicznej i usług ekosystemowych, zwłaszcza w odizolowanych geograficznie i ewolucyjnie ekosystemach, takich jak małe wyspy. Między innymi zmiana klimatu zwiększa ryzyko (nowego) rozmieszczenia gatunków inwazyjnych, w szczególności gatunków termofilnych. Kwestia ta została uwzględniona w rozporządzeniu UE w sprawie gatunków inwazyjnych.

W szczególności w odniesieniu do usług ekosystemowych istnieją synergie z innymi sektorami. Unijna strategia „od pola do stołu” wyraźnie łączy łańcuch dostaw żywności z różnorodnością biologiczną i klimatem. Ponadto ramowa dyrektywa wodna, dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej, wspólna polityka rolna i wspólna polityka rybołówstwa mają podejście sektorowe do kwestii dodatkowych korzyści związanych z różnorodnością biologiczną i klimatem.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora różnorodności biologicznej.

Klimat, różnorodność biologiczna i ekosystemy są postrzegane jako współzależne w sprawozdaniu grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability[Oddziaływanie, adaptacja i podatność]. Różnorodność biologiczna ma ograniczone możliwości dostosowania się do przewidywanych zmian klimatu (jak przewidziano w sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie globalnego ocieplenia o 1,5 °C). W związku z tym wspieranie odporności różnorodności biologicznej na zmianę klimatu ma zasadnicze znaczenie dla utrzymania funkcjonowania ekosystemu. Skutki zmiany klimatu można skutecznie ograniczyć jedynie poprzez ochronę (lub przywrócenie) różnorodności biologicznej na 30–50 % lądowych obszarów słodkowodnych i oceanicznych Ziemi. Ochrona lub przywrócenie różnorodności biologicznej tworzy bufor, który zmniejsza skutki i naszą podatność na coraz bardziej ekstremalne zdarzenia klimatyczne.

Rozpoczęto współpracę między Międzyrządową Platformą Naukowo-Polityczną w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów (IPBES) a Międzyrządowym Zespołem ds. Zmian Klimatu (IPCC) w celu zajęcia się wspólnym programem na rzecz różnorodności biologicznej i klimatu. Pierwsze warsztaty zaowocowały wynikiem naukowym, w którym przedstawiono powiązania i punkty stymulujące w obecnym zarządzaniu i systemach społeczno-ekologicznych, które mogą pomóc w promowaniu przejścia na zarządzanie transformacyjne w celu rozwiązania problemu związku między różnorodnością biologiczną a klimatem i społeczeństwem.

Europejska Agencja Środowiska (EEA) opublikowała opartą na wskaźnikach ocenę przeszłej i przewidywanej zmiany klimatu oraz jej wpływu na ekosystemy i społeczeństwo. W innym raporcie EEA rozwiązania oparte na przyrodzie zostały uznane za kluczowy instrument mobilizacji wspólnej agendy bioróżnorodności i klimatu. Grupa EWT ds. śródlądowych wód przybrzeżnych i morskich opublikowała dokument pt. „Biodiversity in Europe’s seas” [Różnorodność biologiczna mórz w Europie], zawierający przegląd stanu różnorodności biologicznej wód, w tym skutków i tendencji wynikających ze zmiany klimatu.

Wspólne Centrum Badawcze posiada Centrum Wiedzy o Różnorodności Biologicznej, które stanowi naukową podstawę integracji polityki UE w zakresie różnorodności biologicznej, w tym zmiany klimatu. W lipcu 2021 r. opublikowała pierwszą w historii ocenę ekosystemów w UE, w której podkreśliła, że wpływ zmiany klimatu na różnorodność biologiczną rośnie. BiodiverCities to niedawno uruchomiony unijny projekt pilotażowy mający na celu zwiększenie udziału społeczeństwa obywatelskiego w planowaniu procesu decyzyjnego w odniesieniu do różnorodności biologicznej w miastach, przyrody w miastach i wokół nich.

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S),która jest wdrażana przez Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych w imieniu Unii Europejskiej, gromadzi dane w celu monitorowania klimatu i przewidywania jego zmian w przyszłości. Informacje te można wykorzystać do zbadania, w jaki sposób zmiana klimatu wpłynie na różne sektory, krajobrazy i ekosystemy.

Kompleksowe dane i informacje na temat różnorodności biologicznej w UE można znaleźć w europejskim systemie informacji o różnorodności biologicznej (BISE), zawierającym informacje na temat wpływu zmiany klimatu na różnorodność biologiczną.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Wieloletnie ramy finansowe UE (WRF) na lata 2021–2027 wynoszą 1,21 bln euro, a dodatkowe 807 mld euro pochodzi z unijnego instrumentu odbudowy nowej generacji. 30 % tego budżetu jest przeznaczone na działania przyczyniające się do realizacji celów klimatycznych.

Unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030 ma na celu uwolnienie co najmniej 20 mld euro rocznie na przyrodę i zapewnienie, aby znaczna część 30 proc. WRF przeznaczonych na działania w dziedzinie klimatu była inwestowana w różnorodność biologiczną i rozwiązania oparte na zasobach przyrody. Uznaje się w nim odbudowę rodzajów ekosystemów, które są szczególnie ważnymi pochłaniaczami dwutlenku węgla, takich jak lasy, torfowiska, użytki zielone, tereny podmokłe, namorzyny i łąki trawy morskiej, a także uznaje się rolę odbudowy gleb w tym względzie. Umożliwia ona spójną transeuropejską sieć ochrony przyrody w ramach filaru ochrony, aby umożliwić migrację gatunków i przystosowanie się do zmiany klimatu.

Najważniejsze dostępne instrumenty UE wspierające przystosowanie się do zmiany klimatu to:

• program LIFE;
• „Horyzont Europa”: najistotniejsze dla różnorodności biologicznej i przystosowania się do zmiany klimatu jest klaster 6 dotyczący żywności, biogospodarki, zasobów naturalnych, rolnictwa i środowiska.

Badania nad różnorodnością biologiczną i przystosowaniem się do zmiany klimatu są również wspierane za pośrednictwem BiodivERsA ERA-Net, która koordynuje krajowe programy badawcze dotyczące różnorodności biologicznej w całej Europie.

Obecnie główną siłą napędową odnotowanych wydatków na różnorodność biologiczną w budżecie UE jest wspólna polityka rolna i oczekuje się, że będzie ona kontynuowana. Istotne wydatki są również dokonywane w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Funduszu Społecznego i Funduszu Spójności. Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

MRE adaptacji

Najważniejsze ustalenia zawarte w sprawozdaniu EEA na temat stanu przyrody z 2020 r. obejmują potwierdzenie, że zmiana klimatu stanowi rosnące zagrożenie dla różnorodności biologicznej oraz że działalność rolnicza, porzucanie gruntów i zanieczyszczenie stanowią główną presję na siedliska i gatunki. Aby zrozumieć zmiany w różnorodności biologicznej w Europie na przestrzeni czasu, Unia Europejska opiera się na danych gromadzonych i zgłaszanych w spójny i porównywalny sposób. Co sześć lat państwa członkowskie UE są zobowiązane do składania sprawozdań na temat wielkości i tendencji w populacjach ptaków (art. 12 dyrektywy ptasiej) oraz stanu ochrony i tendencji w docelowych siedliskach i gatunkach (art. 17 dyrektywy siedliskowej) na swoich terytoriach europejskich. Aby zbadać synergie i kompromisy między ochroną różnorodności biologicznej a łagodzeniem zmiany klimatu i przystosowaniem się do niej, organizacja IPBES (Międzyrządowa Platforma Naukowo-Polityczna w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów) i IPCC zorganizowały warsztaty w 2021 r. Jest to sprawozdanie naukowe opracowane w kontekście ważnych umów międzynarodowych, w tym porozumienia paryskiego, oraz celów zrównoważonego rozwoju. Warsztaty te dotyczyły interakcji między klimatem a różnorodnością biologiczną, od obecnych tendencji po rolę i wdrażanie rozwiązań opartych na zasobach przyrody oraz zrównoważony rozwój społeczeństwa ludzkiego.