Βιοποικιλότητα

Βασικά μηνύματα

• Η διατήρηση της βιοποικιλότητας και η δράση για το κλίμα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες: Η βιοποικιλότητα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του κλίματος, αλλά ταυτόχρονα η κλιματική αλλαγή επηρεάζει όλα τα είδη και τους οικοτόπους τους. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τη δυναμική των οικοσυστημάτων και την καταλληλότητα των οικοτόπων για τη βιοποικιλότητα.
• Οι οικοσυστημικές προσεγγίσεις μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της ευπάθειας της βιοποικιλότητας και οι οικονομικοί τομείς των οικοσυστημάτων μπορούν να αναγνωρίσουν την κλιματική αλλαγή και να προσαρμοστούν σε αυτήν υιοθετώντας μια οικοσυστημική προσέγγιση. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω μέτρων για τη διαχείριση οικοτόπων και ειδών, την προσαρμογή της χρήσης γης και τη διαχείριση των υδάτων, τα οποία ενισχύουν τις οικολογικές υποδομές και αυξάνουν την ευρωστία των τοπικών πληθυσμών και οικοτόπων.
• Το πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα, των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους, του Natura 2000, της στρατηγικής για την πράσινη υποδομή και του κανονισμού της ΕΕ για τα χωροκατακτητικά είδη, προβλέπει κάτι τέτοιο, με συναφή μέτρα στο πλαίσιο τομεακών πολιτικών (π.χ. κοινή γεωργική πολιτική και κοινή αλιευτική πολιτική). Πραγματοποιούνται σημαντικές επενδύσεις στην ανάπτυξη γνώσεων για τη στήριξη της βιοποικιλότητας και την αποκατάσταση ή τη διατήρηση υγιών οικοσυστημάτων.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Orhan Kartal, Climate Change PIX /EEA

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες απώλειας βιοποικιλότητας και υποβάθμισης των οικοσυστημάτων. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει επίσης έμμεσα τη βιοποικιλότητα, διότι αλληλεπιδρά με μη κλιματικούς παράγοντες, όπως η αλλαγή της χρήσης γης και οι πρακτικές διαχείρισης της γης.

Η κλιματική αλλαγή συνεπάγεται αλλαγές στην κατανομή και την αφθονία των ειδών και απειλεί τους υπάρχοντες τροφικούς ιστούς. Οι οικότοποι μπορεί να αλλάξουν ή να εξαφανιστούν και οι πληθυσμοί ειδών μπορεί να απομονώνονται όλο και περισσότερο ή να είναι ευάλωτοι στην εξαφάνιση [σημαντικός κίνδυνος στην ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων (EUCRA)]. Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να αλλάξει τον κύκλο ζωής των φυτών και των ζώων. Για παράδειγμα, με την αναμενόμενη αύξηση των θερμοκρασιών, πολλά φυτά θα αρχίσουν να αναπτύσσονται και να ανθίζουν νωρίτερα την άνοιξη και η καλλιεργητική περίοδος θα παραμείνει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα το φθινόπωρο. Ορισμένα ζώα θα ξυπνήσουν νωρίτερα από τη χειμερία νάρκη ή θα μεταναστεύσουν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν επίσης τις υπηρεσίες που παρέχουν τα οικοσυστήματα στην κοινωνία. Επιπλέον, οι εισβολές ειδών που προκαλούνται από το κλίμα ενδέχεται να διαβρώσουν περαιτέρω την αυτόχθονη βιοποικιλότητα (μείζων κίνδυνος στην EUCRA).

Ένας άλλος κίνδυνος για τη βιοποικιλότητα προέρχεται από την αυξημένη συχνότητα και ένταση των δασικών πυρκαγιών που πλήττουν περιοχές οι οποίες ενδέχεται να οδηγήσουν σε μη αναστρέψιμη απώλεια οικοτόπων (μείζων κίνδυνος στην EUCRA).

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030, η οποία εγκρίθηκε το 2020 στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, θέτει τη βιοποικιλότητα της ΕΕ σε πορεία ανάκαμψης, αναγνωρίζοντας ότι η απώλεια βιοποικιλότητας και οι κλιματικές κρίσεις είναι αλληλένδετες και απαιτούν συντονισμένη δράση. Οι δεσμοί αυτοί αναγνωρίζονται επίσης έντονα στη στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή, μια άλλη βασική συνιστώσα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας μέσω της κλιμάκωσης των λύσεων που βασίζονται στη φύση. Οι λύσεις που βασίζονται στη φύση θεωρούνται βασικός μηχανισμός για την αντιμετώπιση της διπλής κρίσης της απώλειας βιοποικιλότητας και της κλιματικής αλλαγής, καθώς και για τη δυνατότητα παροχής οφελών στη φύση, την κοινωνία και την οικονομία.

Η πολιτική της ΕΕ αναγνωρίζει τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζουν τα στοιχεία πράσινου και γαλάζιου τοπίου στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, με το δίκτυο Natura 2000, το οποίο θεσπίστηκε βάσει των οδηγιών της ΕΕ για τα πτηνά και τους οικοτόπους, να αποτελεί μοναδική ραχοκοκαλιά των προστατευόμενων περιοχών. Το 2013 εκπονήθηκαν κατευθυντήριες γραμμές για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής στη διαχείριση των τόπων Natura 2000 με σκοπό τη διευκόλυνση της διαχείρισης των τόπων και της λήψης αποφάσεων σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Οι κατευθυντήριες γραμμές προσδιορίζουν την ανάγκη μετάβασης από μια στατική προοπτική διατήρησης σε μια προσαρμοστική προσέγγιση διαχείρισης, η οποία περιλαμβάνει την εξέταση των δυνητικών κλιματικών επιπτώσεων και τον σχεδιασμό δράσεων διαχείρισης που λαμβάνουν υπόψη τις εν λόγω επιπτώσεις.

Στις 22 Ιουνίου 2022 η Επιτροπή ενέκρινε την πρόταση για τον νομικά δεσμευτικό νόμο για την αποκατάσταση της φύσης. Στόχος είναι η διασφάλιση ανθεκτικών οικοσυστημάτων, οικοτόπων και ειδών έναντι των απειλών της κλιματικής αλλαγής, η συμβολή στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και στην προσαρμογή σε αυτήν ως βασική λύση που βασίζεται στη φύση.

Η στρατηγική της ΕΕ για τις πράσινες υποδομές παραπέμπει άμεσα στη στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μέσω δράσεων για τις πράσινες υποδομές, προσεγγίσεων με βάση το οικοσύστημα για την ενθάρρυνση της προσαρμογής και της μείωσης του κινδύνου καταστροφών. Η έννοια της Πράσινης Υποδομής περιγράφει τα οικολογικά δίκτυα στο ευρύτερο πλαίσιό τους (πέραν των προστατευόμενων περιοχών) και τονίζει τη σημασία της διατήρησης και αποκατάστασης της παροχής οικοσυστημικών αγαθών και υπηρεσιών για την κοινωνία και την αξία των πολυλειτουργικών οικοσυστημάτων. Η πράσινη υποδομή συμβάλλει επίσης στη συνοχή του δικτύου Natura 2000 βελτιώνοντας τη διαπερατότητα του τοπίου. Δημιουργεί οικολογικά δίκτυα που μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της μελλοντικής οικολογικής ανθεκτικότητας, διότι οι πράσινοι διάδρομοι επιτρέπουν στα είδη να μετατοπίζουν την περιοχή εξάπλωσής τους ως απάντηση στην κλιματική αλλαγή.

Τα χωροκατακτητικά ξένα είδη αποτελούν μία από τις κύριες απειλές για τη βιοποικιλότητα και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες, ιδίως σε γεωγραφικά και εξελικτικά απομονωμένα οικοσυστήματα, όπως τα μικρά νησιά. Μεταξύ άλλων παραγόντων, η κλιματική αλλαγή αυξάνει τον κίνδυνο κατανομής (νέων) χωροκατακτητικών ειδών, ιδίως θερμόφιλων ειδών. Αυτό εξετάζεται στον κανονισμό της ΕΕ για τα χωροκατακτητικά είδη .

Ιδίως όσον αφορά τις οικοσυστημικές υπηρεσίες, υπάρχουν συνέργειες με άλλους τομείς. Η στρατηγική της ΕΕ «Από το αγρόκτημα στο πιάτο» συνδέει ρητά την αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων με τη βιοποικιλότητα και το κλίμα. Επιπλέον, η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, η οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική, η κοινή γεωργική πολιτική και η κοινή αλιευτική πολιτική έχουν όλες τομεακές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση των παράλληλων οφελών που σχετίζονται με τη βιοποικιλότητα και το κλίμα.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τον τομέα της βιοποικιλότητας.

Το κλίμα, η βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα θεωρούνται αλληλεξαρτώμενα στην έκθεση της 6ης ομάδας εργασίας ΙΙ της IPCC για την κλιματική αλλαγή 2022: Επιπτώσεις, προσαρμογή και ευπάθεια. Η βιοποικιλότητα έχει περιορισμένη ικανότητα προσαρμογής στις προβλεπόμενες κλιματικές αλλαγές (όπως προβλέπεται στην ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C). Ως εκ τούτου, η στήριξη της ανθεκτικότητας της βιοποικιλότητας στην κλιματική αλλαγή είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της λειτουργίας των οικοσυστημάτων. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής μπορούν να μειωθούν αποτελεσματικά μόνο μέσω της διατήρησης (ή της αποκατάστασης) της βιοποικιλότητας στο 30-50 % των χερσαίων γλυκών υδάτων και των ωκεάνιων περιοχών της Γης. Η διαφύλαξη ή η αποκατάσταση της βιοποικιλότητας δημιουργεί ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που μειώνει τις επιπτώσεις και μειώνει την ευπάθειά μας σε ολοένα και πιο ακραία κλιματικά φαινόμενα.

Έχει δρομολογηθεί συνεργασία μεταξύ της Διακυβερνητικής Πλατφόρμας Επιστήμης-Πολιτικής για τη Βιοποικιλότητα και τις Υπηρεσίες Οικοσυστημάτων (IPBES) και της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) για την αντιμετώπιση του κοινού θεματολογίου βιοποικιλότητας-κλίματος. Το πρώτο εργαστήριο κατέληξε σε επιστημονικό αποτέλεσμα, το οποίο περιγράφει τις διασυνδέσεις και τα σημεία μόχλευσης της τρέχουσας διακυβέρνησης και των κοινωνικοοικολογικών συστημάτων που μπορούν να συμβάλουν στην προώθηση των μετατοπίσεων προς τη μετασχηματιστική διακυβέρνηση για την αντιμετώπιση της σχέσης βιοποικιλότητας-κλίματος-κοινωνίας.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) δημοσίευσε αξιολόγηση βάσει δεικτών της παρελθούσας και της προβλεπόμενης κλιματικής αλλαγής και των επιπτώσεών της στα οικοσυστήματα και την κοινωνία. Σε άλλη έκθεση του ΕΟΠ, οι λύσεις που βασίζονται στη φύση αναγνωρίζονται ως βασικό μέσο για την κινητοποίηση του κοινού θεματολογίου για τη βιοποικιλότητα και το κλίμα. Η ομάδα της ΕΕΣ για τα εσωτερικά παράκτια και θαλάσσια ύδατα δημοσίευσε τη βιοποικιλότητα στις θάλασσες της Ευρώπης, παρέχοντας επισκόπηση της κατάστασης της υδάτινης βιοποικιλότητας, συμπεριλαμβανομένων των επιπτώσεων και των τάσεων που οφείλονται στην κλιματική αλλαγή.

Το Κοινό Κέντρο Ερευνών διαθέτει Κέντρο Γνώσεων για τη Βιοποικιλότητα, το οποίο παρέχει την επιστημονική βάση για την ενσωμάτωση των πολιτικών της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής. Τον Ιούλιο του 2021 δημοσίευσε την πρώτη αξιολόγηση οικοσυστημάτων της ΕΕ, τονίζοντας ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη βιοποικιλότητα αυξάνονται. Το BiodiverCities είναι ένα πιλοτικό πρόγραμμα της ΕΕ, το οποίο δρομολογήθηκε πρόσφατα, για τη βελτίωση της συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στη λήψη αποφάσεων σχεδιασμού όσον αφορά την αστική βιοποικιλότητα, τη φύση εντός και γύρω από τις πόλεις.

Η υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή (C3S),η οποία υλοποιείται από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προβλέψεων για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συλλέγει δεδομένα για την παρακολούθηση του κλίματος και την πρόβλεψη του τρόπου με τον οποίο θα αλλάξει στο μέλλον. Αυτές οι πληροφορίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να διερευνηθεί πώς ακριβώς η κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει διάφορους τομείς, τοπία και οικοσυστήματα.

Ολοκληρωμένα δεδομένα και πληροφορίες σχετικά με τη βιοποικιλότητα στην ΕΕ διατίθενται στο Σύστημα Πληροφοριών για τη Βιοποικιλότητα στην Ευρώπη (BISE), με πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζεται η βιοποικιλότητα από την κλιματική αλλαγή.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) της ΕΕ για την περίοδο 2021-27 ανέρχεται σε 1,21 τρισεκατομμύρια ευρώ, με επιπλέον 807 δισεκατομμύρια ευρώ από το μέσο ανάκαμψης της ΕΕ επόμενης γενιάς. Το 30 % του προϋπολογισμού αυτού προορίζεται για δραστηριότητες που συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων για το κλίμα.

Η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 αποσκοπεί στην αποδέσμευση τουλάχιστον 20 δισ. ευρώ ετησίως για τη φύση και στη διασφάλιση ότι σημαντικό ποσοστό του 30 % του ΠΔΠ που προορίζεται για τη δράση για το κλίμα επενδύεται στη βιοποικιλότητα και σε λύσεις που βασίζονται στη φύση. Αναγνωρίζει την αποκατάσταση τύπων οικοσυστημάτων που είναι ιδιαίτερα σημαντικές καταβόθρες άνθρακα, όπως τα δάση, οι τυρφώνες, οι λειμώνες, οι υγρότοποι, η μαγκρόβια βλάστηση και οι θαλάσσιοι λειμώνες, και αναγνωρίζει επίσης τον ρόλο της αποκατάστασης των εδαφών στο πλαίσιο αυτό. Επιτρέπει τη δημιουργία ενός συνεκτικού διευρωπαϊκού δικτύου για τη φύση στο πλαίσιο του πυλώνα προστασίας του, ώστε να καταστεί δυνατή η μετανάστευση των ειδών και η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Τα βασικά μέσα της ΕΕ που διατίθενται για τη στήριξη της προσαρμογής είναι τα εξής:

• πρόγραμμα LIFE·
• πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη»: η πλέον σημαντική για τη βιοποικιλότητα και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή είναι η ομάδα 6 για τα τρόφιμα, τη βιοοικονομία, τους φυσικούς πόρους, τη γεωργία και το περιβάλλον.

Η έρευνα σχετικά με τη βιοποικιλότητα και την προσαρμογή υποστηρίζεται επίσης μέσω του δικτύου BiodivERsA ERA-Net, το οποίο συντονίζει τα εθνικά ερευνητικά προγράμματα για τη βιοποικιλότητα σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Επί του παρόντος, η κύρια κινητήρια δύναμη των καταγεγραμμένων δαπανών για τη βιοποικιλότητα στον προϋπολογισμό της ΕΕ είναι η Κοινή Γεωργική Πολιτική, και αυτό αναμένεται να συνεχιστεί. Σημαντικές δαπάνες πραγματοποιούνται επίσης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης, του Κοινωνικού Ταμείου και του Ταμείου Συνοχής. Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα «Χρηματοδότηση των μέτρων προσαρμογής από την ΕΕ».

MRE προσαρμογής

Στα βασικά πορίσματα της έκθεσης του ΕΟΠ για την κατάσταση της φύσης από το 2020 περιλαμβάνεται η επιβεβαίωση ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί αυξανόμενη απειλή για τη βιοποικιλότητα και ότι οι γεωργικές δραστηριότητες, η εγκατάλειψη της γης και η ρύπανση αποτελούν σημαντικές πιέσεις για τους οικοτόπους και τα είδη. Για να κατανοήσει τις αλλαγές στη βιοποικιλότητα της Ευρώπης με την πάροδο του χρόνου, η Ευρωπαϊκή Ένωση βασίζεται σε δεδομένα που συλλέγονται και υποβάλλονται με συνεπή και συγκρίσιμο τρόπο. Κάθε έξι χρόνια, τα κράτη μέλη της ΕΕ υποχρεούνται να υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με το μέγεθος και τις τάσεις των πληθυσμών πτηνών (άρθρο 12 της οδηγίας για τα πτηνά) και σχετικά με την κατάσταση διατήρησης και τις τάσεις των στοχευόμενων οικοτόπων και ειδών (άρθρο 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους) εντός των ευρωπαϊκών εδαφών τους. Για να εξεταστούν οι συνέργειες και οι συμβιβασμοί μεταξύ της προστασίας της βιοποικιλότητας και του μετριασμού της κλιματικής αλλαγής και της προσαρμογής σε αυτήν, η οργάνωση της IPBES (Διακυβερνητική πλατφόρμα επιστήμης-πολιτικής για τη βιοποικιλότητα και τις υπηρεσίες οικοσυστημάτων) και της IPCC φιλοξένησε εργαστήριο το 2021. Πρόκειται για επιστημονική έκθεση που εκπονήθηκε στο πλαίσιο των σημαντικών διεθνών συμφωνιών, συμπεριλαμβανομένης της συμφωνίας του Παρισιού, και των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης. Το εργαστήριο αυτό διερεύνησε την αλληλεπίδραση μεταξύ κλίματος και βιοποικιλότητας, από τις τρέχουσες τάσεις έως τον ρόλο και την εφαρμογή λύσεων που βασίζονται στη φύση και τη βιώσιμη ανάπτυξη της ανθρώπινης κοινωνίας.