Θαλάσσιες μεταφορές και αλιεία

Βασικά μηνύματα

• Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο θαλάσσιο νερό σωρεύονται με άλλες ανθρωπογενείς πιέσεις τόσο στη θάλασσα όσο και στις παράκτιες περιοχές, γεγονός που επηρεάζει ήδη την αλιεία και τη θαλάσσια υδατοκαλλιέργεια με μεταβαλλόμενες αποδόσεις και αλλαγή των αλιευτικών πεδίων και των ειδών-στόχων.  Επιπλέον, η εντατικοποίηση των ακραίων φαινομένων, με σκληρότερες συνθήκες στην ανοικτή θάλασσα, αναμένεται να επηρεάσει όλους τους τομείς της γαλάζιας οικονομίας.
• Η ΕΕ αντιμετωπίζει τις επιπτώσεις αυτές με τη δημιουργία κόμβων επιστημονικών πληροφοριών, όπως η θαλάσσια υπηρεσία Copernicus και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Θαλάσσιων Παρατηρήσεων και Δεδομένων, ως δωρεάν και ανοικτών παρόχων δεδομένων σε όλους τους χρήστες παγκοσμίως. Αποσκοπεί επίσης στην επίτευξη της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των παράκτιων και θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ, αντιμετωπίζοντας την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μέσω της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική και αναπτύσσοντας και χρησιμοποιώντας λύσεις που βασίζονται στη φύση για τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα.
• Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας 2021-2027 στηρίζει καινοτόμα έργα που συμβάλλουν στη βιώσιμη εκμετάλλευση και διαχείριση των υδάτινων και θαλάσσιων πόρων, μεταξύ άλλων όσον αφορά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Stuart Rankin on flickr

Τα θαλάσσια ύδατα γίνονται θερμότερα, πιο όξινα και με μειωμένη περιεκτικότητα σε οξυγόνο, ως συνέπεια της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής. Η αύξηση της θερμοκρασίας του νερού έχει ως αποτέλεσμα τη μετατόπιση της κατανομής των ειδών και τη μεταβολή της ανάπτυξης και της κατανομής των πληθυσμών των ψαριών. Η οξίνιση των ωκεανών θα επηρεάσει την ικανότητα των ειδών που εκκρίνουν ανθρακικό ασβέστιο (όπως μαλάκια, πλαγκτόν και κοράλλια) να παράγουν τα κελύφη ή τους σκελετούς τους. Η αποξυγόνωση επηρεάζει τη χωρική κατανομή των ειδών και, ιδίως σε κλειστές λεκάνες όπως η Βαλτική Θάλασσα και οι εκβολές ποταμών, μεγαλύτερα και συχνότερα συμβάντα υποξίας και ανοξίας, επηρεάζοντας την επιβίωση των ειδών και υποβαθμίζοντας την υγεία του οικοσυστήματος. Επιβλαβείς ανθίσεις φυκών προκύπτουν ως αντίδραση στον ευτροφισμό με τη συνύπαρξη της κλιματικής αλλαγής και οδηγούν σε αρνητικές επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα, την αλιεία, τον τουρισμό, την οικονομία και την ανθρώπινη υγεία.

Οι θερμοκρασίες της Αρκτικής αυξάνονται ταχύτερα από τον παγκόσμιο ετήσιο μέσο όρο, οδηγώντας τελικά στην αύξηση της στάθμης της θάλασσας και επηρεάζοντας τη δυναμική των ωκεανών, η οποία επηρεάζει τη θαλάσσια πρωτογενή παραγωγή. Αυτό, σε συνδυασμό με την ανθρώπινη πίεση στην εκμετάλλευση της Αρκτικής, έχει επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, την αλιεία και τους τοπικούς βιοτικούς πόρους.  Η κλιματική αλλαγή σωρεύεται με άλλες ανθρωπογενείς πιέσεις, όπως η υπεραλίευση και η θαλάσσια ρύπανση τόσο στη θάλασσα όσο και στις παράκτιες περιοχές, με συνδυασμένες επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα και στις βασικές οικοσυστημικές υπηρεσίες. Η αλιεία και η θαλάσσια υδατοκαλλιέργεια αντιμετωπίζουν ήδη τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, με μεταβολή των αποδόσεων και αλλαγή των αλιευτικών πεδίων και των ειδών-στόχων.  Επιπλέον, η εντατικοποίηση των ακραίων φαινομένων, με σκληρότερες συνθήκες στην ανοικτή θάλασσα, αναμένεται να επηρεάσει όλους τους τομείς της γαλάζιας οικονομίας, όπως οι θαλάσσιες μεταφορές, οι λιμενικές δραστηριότητες και η υπεράκτια παραγωγή ενέργειας.

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων διαπίστωσε ότι ο κίνδυνος για τα θαλάσσια οικοσυστήματα από την κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με άλλους ανθρωπογενείς παράγοντες, είναι ιδιαίτερα επείγον να αντιμετωπιστεί. Οι κίνδυνοι για τα χερσαία οικοσυστήματα και τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων ενδέχεται να κατακλύσουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (2021) αποσκοπεί στην υλοποίηση του οράματος για μια Ευρώπη ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή έως το 2050. Η προσαρμογή θα είναι εξυπνότερη με τη γεφύρωση του χάσματος όσον αφορά τις κλιματικές επιπτώσεις και την ανθεκτικότητα. Θα ενισχυθούν οι ωκεάνιες μετρήσεις και παρατηρήσεις, καθώς και οι κόμβοι επιστημονικών πληροφοριών, όπως η θαλάσσια υπηρεσία Copernicus και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Θαλάσσιων Παρατηρήσεων και Δεδομένων (EMODnet),ως πάροχοι δωρεάν και ανοικτών δεδομένων σε όλους τους χρήστες παγκοσμίως. Η προσαρμογή θα είναι πιο συστημική με την ενίσχυση της σύνδεσης με την Κοινή Αλιευτική Πολιτική και άλλες πρωτοβουλίες της ΕΕ που βοηθούν την τοπική προσαρμογή, ενθαρρύνοντας επίσης τη μεγαλύτερη συμμετοχή των Ομάδων Τοπικής Δράσης για την Αλιεία (ΟΤΔΑ). Ο ρόλος των λύσεων που βασίζονται στη φύση για τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα επισημαίνεται ως λύσεις πολλαπλού σκοπού, χωρίς λύπη και αποτελεσματικές, μεταξύ άλλων με δυνατότητες παγίδευσης του άνθρακα. Νέες πρωτοβουλίες χρηματοδότησης (συμπεριλαμβανομένου του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη»)θα επιταχύνουν την προσαρμογή. Τέλος, η στρατηγική προσαρμογής, για να καταστεί η προσαρμογή διεθνής, αναγνωρίζει την ανάγκη να συμπεριληφθούν ζητήματα κλιματικής αλλαγής σε μελλοντικές συμφωνίες για την προστασία των διεθνών πόρων, όπως η διεθνής αλιεία και η βιοποικιλότητα, ακόμη και σε περιοχές πέραν των εθνικών δικαιοδοσιών.

Τον Μάιο του 2021 η Επιτροπή ενέκρινε μια νέα προσέγγιση για μια βιώσιμη γαλάζια οικονομία στην ΕΕ, εγκρίνοντας τις αρχές της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Αναγνωρίζει τις καταστροφικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στους ωκεανούς και τις ακτές, καθώς και τις σωρευτικές επιπτώσεις που προκαλούνται από τις οικονομικές δραστηριότητες στη θάλασσα. Ενθαρρύνει τις επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν ή να παράγουν ανανεώσιμους πόρους, να διατηρούν τα θαλάσσια οικοσυστήματα, να μειώνουν τη ρύπανση και να αυξάνουν την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή.

Επιπλέον, η ΕΕ έχει καθορίσει ένα διαρθρωμένο πλαίσιο οριζόντιων και τομεακών πολιτικών που σχετίζονται με τη βιώσιμη διαχείριση και διακυβέρνηση της θάλασσας. Η Ολοκληρωμένη Θαλάσσια Πολιτική (ΟΘΠ) της ΕΕ επιδιώκει να παράσχει μια πιο συνεκτική και συντονισμένη προσέγγιση στα θαλάσσια και ναυτιλιακά ζητήματα, λαμβάνοντας επίσης υπόψη την κλιματική αλλαγή. Η οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική (ΟΠΘΣ) αποτελεί τον περιβαλλοντικό πυλώνα της ΟΘΠ. Θεσπίζει ένα κοινό πλαίσιο που απαιτεί από τα κράτη μέλη να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την επίτευξη και τη διατήρηση της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των παράκτιων και θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ. Στο πλαίσιο της ΟΠΘΣ, και κατά την ανάπτυξη των αντίστοιχων εθνικών θαλάσσιων στρατηγικών τους, τα κράτη μέλη πρέπει να προσδιορίζουν, κατά περίπτωση, τυχόν αποδεικτικά στοιχεία για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική (ΚΑλΠ) αποτελεί τη βάση της αλιευτικής πολιτικής της ΕΕ. Η ΚΑΠ καθορίζει ένα σύνολο κοινών κανόνων με στόχο να διασφαλιστεί ότι η αλιεία και η υδατοκαλλιέργεια είναι περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμες και ότι αποτελούν πηγή υγιεινών τροφίμων για τους πολίτες της ΕΕ. Η βιώσιμη αλιεία, η οποία υλοποιείται μέσω της ΚΑΠ, είναι απαραίτητη για την αύξηση της ανθεκτικότητας και την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τους τομείς της θάλασσας και της αλιείας.

Η έκθεση της IPCC AR6 WG II για την κλιματική αλλαγή 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability(Επιπτώσεις, προσαρμογή και ευπάθεια), παρουσιάζει τις πλέον επικαιροποιημένες επιστημονικές γνώσεις σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια και στην παραγωγικότητά τους, εστιάζοντας επίσης στις ολοένα και μεγαλύτερες δυσκολίες για την κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών.

Η ανάλυση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής που συνδέονται με την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C σε σύγκριση με τους 2 °C στη θαλάσσια βιοποικιλότητα, την αλιεία και τα οικοσυστήματα, καθώς και των επιπτώσεων της συνεχιζόμενης υπερθέρμανσης του πλανήτη στους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα, περιγράφεται σε 2 άλλες ειδικές εκθέσεις: την ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C και την ειδική έκθεση της IPCC για τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα (SROCC).

Μετά τη συζήτηση που προέκυψε από την SROCC, οι συστάσεις πολιτικής της πρωτοβουλίας «Ocean for Climate» και της πρωτοβουλίας «Ocean &amp· Climate Platform»παρουσιάστηκαν στην COP25 της UNFCC, που πραγματοποιήθηκε στη Μαδρίτη τον Δεκέμβριο του 2019. Η εν λόγω COP ανακοινώθηκε από τον Πρόεδρό της ως «Γαλάζια COP» αναγνωρίζοντας τους στενούς δεσμούς μεταξύ της υγείας του κλίματος και της υγείας των ωκεανών.

Η πρόκληση που θέτει η κλιματική αλλαγή στην αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια, καθώς και οι απαντήσεις στην προσαρμογή, αποτελούν τον πυρήνα δύο εκθέσεων του FAO: Παγκόσμια σύνθεση των υφιστάμενων γνώσεων, των επιλογών προσαρμογής και μετριασμού (2018) και της προσαρμοστικής διαχείρισης της αλιείας ως απάντηση στην κλιματική αλλαγή (2021).

Στο πλαίσιο της πολιτικής της για την ΟΘΠ, η ΕΕ καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες για τη συγκέντρωση θαλάσσιων δεδομένων από διάφορες πηγές (Γνώσειςγια τη θάλασσα 2000). Το EMODNET παρέχει πρόσβαση σε ένα ευρύ φάσμα δεδομένων, προϊόντων και μεταδεδομένων που σχετίζονται με τη βαθυμετρία, τη γεωλογία, τους οικοτόπους του θαλάσσιου βυθού, τη χημεία, τη βιολογία, τη φυσική και τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Επιπλέον, η θαλάσσια υπηρεσία Copernicus παρέχει τακτικές και συστηματικές πληροφορίες αναφοράς σχετικά με την κατάσταση των φυσικών ωκεανών και των περιφερειακών θαλασσών, ενώ ο Ευρωπαϊκός Άτλαντας της Θάλασσας μοιράζεται ένα ευρύ φάσμα χωρικών πληροφοριών σχετικά με τις θάλασσες και τις ακτές της Ευρώπης.

Οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (ΘΠΠ) αναγνωρίζονται διεθνώς ως εργαλείο για τη στήριξη τόσο της προσαρμογής όσο και του μετριασμού. Επισκόπηση και προοπτικές για το μέλλον των ΠΘΠ περιλαμβάνονται στην έκθεση του ΕΟΠ για τα δίκτυα ΠΘΠ στις θάλασσες της Ευρώπης (2015). Με βάση τη μελέτη ETC/ICM Spatial Analysis of Marine Protected Area Networks in Europe's Seas , δημοσιεύθηκε ενημερωτικό σημείωμα του ΕΟΠ (2018) σχετικά με τις ΠΘΠ.

Τα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ έργα (π.χ. MPA-ADAPT και MPA-ENGAGE για τη Μεσόγειο, ATLAS για τον Ατλαντικό) παρείχαν σημαντικές πληροφορίες για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή σχετικά με το θέμα αυτό. Έχουν αναπτυχθεί πλαίσια και εργαλεία υποστήριξης αποφάσεων για να βοηθήσουν τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων στην προσαρμογή. Το εργαλείο στήριξης της προσαρμογής των νησιών αναπτύχθηκε από το έργο SOCLIMPACT για να βοηθήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να σχεδιάσουν προσαρμοσμένες στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τα νησιά τους. Το πλαίσιο στήριξης αποφάσεων ClimeFish περιλαμβάνει πόρους και συστήματα στήριξης αποφάσεων με γενικό στόχο να συμβάλει στη διασφάλιση βιώσιμης παραγωγής θαλασσινών ενόψει της κλιματικής αλλαγής.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το νέο ΠΔΠ 2021-2027 παρέχει το 30 % του προϋπολογισμού του για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας 2021-2027 (ΕΤΘΑΥ)στηρίζει καινοτόμα έργα που συμβάλλουν στη βιώσιμη εκμετάλλευση και διαχείριση των υδάτινων και θαλάσσιων πόρων, συμβάλλοντας επίσης στην εκπλήρωση των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, του χάρτη πορείας για τις πολιτικές της ΕΕ για το κλίμα και το περιβάλλον.

Το πρόγραμμα LIFE συγχρηματοδοτεί έργα που περιλαμβάνουν την αποκατάσταση θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων, αυξάνοντας την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή. Το νέο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» περιλαμβάνει 3 πυλώνες: Επιστήμη αριστείας, παγκόσμιες προκλήσεις και ευρωπαϊκή βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και καινοτόμοςΕυρώπη. Στο πλαίσιο του 2ου πυλώνα, μια ειδική ομάδα (n.6) είναι αφιερωμένη στα τρόφιμα, τη βιοοικονομία, τους φυσικούς πόρους, τη γεωργία και το περιβάλλον και περιλαμβάνει, ως ερευνητικούς τομείς, τις θάλασσες και τους ωκεανούς. Νέες ευκαιρίες αναμένονται από την «Αποστολή Αστερίας 2030» και την «Αποκατάστασητων ωκεανών και των υδάτων μας»,οι οποίες αποσκοπούν στην ανάπτυξη γνώσεων, την αποκατάσταση και την προστασία των ωκεανών και των υδάτων μας έως το 2030. Το JPI Oceans είναι μια διακυβερνητική πλατφόρμα, για μακροπρόθεσμη συνεργασία, ανοικτή σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και τις συνδεδεμένες χώρες που επενδύουν στη θαλάσσια και ναυτιλιακή έρευνα. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί στρατηγικό τομέα της στρατηγικής της ΠΚΠ για τους ωκεανούς 2021-2025, στο πλαίσιο διασυνδεδεμένων τομέων προτεραιότητας για ανθεκτικούς ωκεανούς.

Στη σελίδα «Χρηματοδότηση της προσαρμογής από την ΕΕ»μπορείτε να βρείτε μια ολοκληρωμένη επισκόπηση.

Στήριξη της εφαρμογής

Το FARNET είναι η κοινότητα των ατόμων που υλοποιούν την τοπική ανάπτυξη με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων στο πλαίσιο του ΕΤΘΑΥ. Το δίκτυο αυτό συγκεντρώνει ΟΤΔΑ, διαχειριστικές αρχές, πολίτες και εμπειρογνώμονες από ολόκληρη την ΕΕ για να εργαστούν για τη βιώσιμη ανάπτυξη της αλιείας και των παράκτιων περιοχών. Στο πλαίσιο της στρατηγικής της ΕΕ για την προσαρμογή, προβλέπεται μεγαλύτερη συμμετοχή των περιφερειακών φορέων μέσω αυτών των ομάδων. Ο οδηγός FARNET «Προορατικές στρατηγικές για τις αλιευτικές περιοχές»ανέφερε ότι μέσω τοπικών έργων ευαισθητοποίησης και στήριξης πρωτοβουλιών για την προώθηση αλλαγών στον τρόπο ζωής που ευνοούν τοπικά και βιώσιμα προϊόντα και υπηρεσίες, οι ΟΤΔΑ μπορούν να βοηθήσουν τις κοινότητες στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και στην προσαρμογή σε αυτήν.

MRE προσαρμογής

Η έκθεση σχετικά με τον πρώτο κύκλο εφαρμογής της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική (2020) δείχνει ότι το πλαίσιο της ΕΕ για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι ένα από τα πιο ολοκληρωμένα και φιλόδοξα παγκοσμίως. Ωστόσο, πρέπει να ενισχυθεί ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τις κυρίαρχες πιέσεις, όπως η υπεραλίευση και οι μη βιώσιμες αλιευτικές πρακτικές, τα πλαστικά απορρίμματα, τα πλεονάζοντα θρεπτικά συστατικά, ο υποθαλάσσιος θόρυβος, η ρύπανση και άλλα είδη περιβαλλοντικών πιέσεων. Ενώ η κλιματική αλλαγή αναφέρεται μεταξύ των βασικών πιέσεων για το θαλάσσιο περιβάλλον που προβάλλουν τα κράτη μέλη, βασικά θέματα όπως η οξίνιση των ωκεανών στις ευρωπαϊκές θάλασσες και οι επιπτώσεις των θαλάσσιων καύσωνωνωνων στη θαλάσσια βιοποικιλότητα δεν είναι καθιερωμένα στα προγράμματα παρακολούθησης σε επίπεδο ΕΕ. Η αποτελεσματική διαχείριση των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών αποτελεί μέρος του προγράμματος μέτρων των εθνικών θαλάσσιων στρατηγικών, με στόχο την αποφυγή της απώλειας και της υποβάθμισης των ειδών και των οικοτόπων, την αύξηση της προστασίας των ακτών και της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων έναντι των παγκόσμιων αλλαγών.