Actieplannen voor warmtegezondheid

Europa heeft sinds 2003 te maken gehad met verschillende extreme hittegolven in de zomer en voortdurend nieuwe records op het gebied van extreme temperaturen, die hebben geleid tot hittegerelateerde morbiditeit en sterfte, verminderde arbeidsproductiviteit en economische gevolgen. Verwacht wordt dat hittegolven van vergelijkbare of grotere omvang in termen van frequentie zullen toenemen (IPCC, 2022; Brogno et al, 2025; EEA, nr. 1/2017), tot één om de twee jaar in de tweede helft van de 21e ^eeuw in een scenario met hoge emissies (RCP 8.5).

Om de reactie van de volksgezondheid op extreme temperaturen en hittegolven te verbeteren, heeft het EuroHEAT-project de gezondheidseffecten van warmte in steden in de Europese regio van de WHO gekwantificeerd en opties geïdentificeerd voor het verbeteren van de paraatheid van gezondheidsstelsels en hun reacties om de gezondheid te beschermen. De belangrijkste boodschap van het project is dat hitte de gezondheid bedreigt en dat de klimaatverandering het aantal hittegolven doet toenemen.

Gezondheidseffecten van warm weer kunnen worden voorkomen en volksgezondheidsstrategieën en -maatregelen kunnen worden vastgesteld. Preventie vereist een reeks acties op verschillende niveaus, waaronder: meteorologische systemen voor vroegtijdige waarschuwing, tijdig openbaar en medisch advies, gezondheidsdiensten voor bijzonder kwetsbare groepen, verbeteringen van de stedelijke en bebouwde omgeving (bv. verbetering van huisvesting en ruimtelijke ordening) en ervoor zorgen dat de gezondheidszorg en de sociale stelsels klaar zijn om actie te ondernemen. Deze acties kunnen worden geïntegreerd in een gedefinieerd actieplan voor warmtegezondheid.

De volgende acht stappen om een actieplan voor warmtegezondheid op te stellen werden aanbevolen door het EuroHEAT-project:

1. samenwerking tussen organen en instellingen en aanwijzing van een hoofdorgaan om de reacties te coördineren;
2. beschikbaarheid van nauwkeurige en tijdige waarschuwingssystemen;
3. Warmtegerelateerde gezondheidsinformatie die van tevoren is ontwikkeld;
4. vermijding of vermindering van blootstelling aan warmte;
5. bijzondere zorg voor kwetsbare bevolkingsgroepen;
6. verstrekking van gezondheidszorg, sociale diensten en infrastructuur;
7. Real-time gezondheidssurveillance geïntegreerd in het planningsproces en
8. Componenten en criteria voor monitoring en evaluatie.

Voorbeelden van actieplannen voor warmtegezondheid of soortgelijke plannen op nationaal niveau zijn:

• het Portugese Contingency Heatwaves Plan
• het Heatwave-plan voor Engeland
• het Oostenrijkse warmtebeschermingsplan
• het Heat-Health Action Plan van Noord-Macedonië

Ook op regionaal niveau zijn initiatieven te vinden, zoals de dienst “Heat Hotline Parasol” die in de Duitse regio Kassel wordt uitgevoerd.

De systemen die in Europese landen worden gebruikt, variëren van traditionele passieve communicatiemethoden (bv. persberichten) tot actieve communicatie met kwetsbare personen, bv. waarschuwingen die naar doelgroepen worden verzonden.

Om actieplannen voor warmtegezondheid op te stellen, is samenwerking tussen verschillende actoren van essentieel belang. Dit omvat actoren uit verschillende instellingen (multi-agentschappen) en verschillende sectoren (intersectoraal), zoals voor bijna alle noodplannen. Hoewel veel maatregelen op de gezondheidssector betrekking hebben, is actieve betrokkenheid van andere sectoren ook zeer relevant. Bovendien worden actieplannen voor warmtegezondheid vaak op nationaal niveau ontwikkeld en ook op regionaal en lokaal niveau uitgevoerd; daarom is de betrokkenheid van en verticale samenwerking tussen de relevante instellingen en actoren op alle bestuursniveaus van het grootste belang.

Communicatie is een integraal onderdeel van het beheer van gezondheidsrisico's, dat een interactief proces van uitwisseling van informatie, concepten of zorgen met betrekking tot dergelijke risico's tussen individuen, groepen en instellingen omvat. Het zo vroeg mogelijk tot stand brengen van een dialoog tussen de verschillende betrokken actoren – met inbegrip van de beoogde gebruikers – biedt verschillende voordelen. Daarom is er in het begin behoefte aan informatie en kennis. Dit zal het bewustzijn en de bezorgdheid bij de verschillende actoren vergroten. Vooral begeleidende inspanningen zoals bewustmaking van de bevolking met betrekking tot warmtegerelateerde effecten en gezondheidsproblemen, met bijzondere aandacht voor de meest kwetsbare groepen die gevoelig zijn voor gezondheidsrisico’s van warmte, zijn uiterst belangrijke onderdelen van elk warmtegezondheidsplan en de succesvolle uitvoering ervan.

Op basis van de ervaringen van WHO-Europa op het gebied van warmte en gezondheid (bv. EuroHEAT, Health advic e en de European Working Group on Health in Climate Change ) en op basis van bestaande actieplannen en literatuur op het gebied van warmtegezondheid, kunnen kernelementen voor de succesvolle uitvoering van actieplannen op het gebied van warmtegezondheid worden vastgesteld:

• een coördinerende instantie die verantwoordelijk is voor de uitvoering van het plan en de samenwerking met meerdere agentschappen;
• nauwkeurige en tijdige waarschuwingssystemen om de actiedrempels vast te stellen;
• een plan voor het informeren en communiceren van warmtegerelateerde gezondheidsinformatie, met inbegrip van een duidelijke identificatie van wat moet worden gecommuniceerd, aan wie en wanneer;
• aanbevelingen (bv. over het verminderen van de blootstelling aan warmte en advies over hoe de binnentemperaturen tijdens hitte-episodes laag kunnen worden gehouden) gericht op de meest kwetsbare bevolkingsgroepen;
• een meer middellange- tot langetermijnparaatheid van het stelsel voor gezondheidszorg en sociale zorg (bv. door opleiding en planning van het personeel, passende gezondheidszorg en verbetering van de fysieke omgeving);
• monitoring van mortaliteit en morbiditeit in verband met perioden van hittestress en een evaluatiemechanisme om de prestaties van het plan te beoordelen;
• Rapporteer de belangrijkste belanghebbenden (bv. de minister van Volksgezondheid) en het grote publiek over de activiteiten die in de loop van het jaar zijn ontwikkeld.

Deze elementen zijn niet sequentieel, hoewel sommige voornamelijk over planning gaan en andere meer over respons.

Om de plannen volledig uit te voeren, zijn coördinatie-inspanningen tussen diverse actoren op nationaal, subnationaal en lokaal niveau nodig. Deze inspanning kan veeleisend zijn en moet in detail worden gedefinieerd, vooral in termen van informatiestroom en advies over wie wat doet en wanneer. Zelfs als de informatie goed wordt gecommuniceerd, betekent dit niet dat de meest kwetsbare groepen in de samenleving (ouderen, kleine kinderen, mensen met huidige gezondheidsproblemen, enz.) worden bereikt en kunnen reageren op de verstrekte informatie. Er kunnen extra inspanningen nodig zijn om de voorgestelde acties uit te voeren, wat andere financiële inspanningen met zich meebrengt en op korte termijn moeilijker uitvoerbaar kan zijn (bv. in het geval van veranderingen in gebouwen).

De meeste bestaande plannen worden geleid en/of gefinancierd door verwante sectorale ministeries; in sommige gevallen waren onderzoeksprojecten het uitgangspunt voor de uitwerking en (proef)uitvoering van het plan. Voor de volledige uitvoering van een actieplan voor warmtegezondheid is personeel nodig op verschillende gebieden die verband houden met de preventie van gezondheidsrisico’s, waardoor de raming van de kosten en middelen in verband met de plannen nogal moeilijk en contextspecifiek is.

De voordelen van de plannen liggen in de preventie van nadelige gevolgen voor de gezondheid, met name voor de meest kwetsbare doelgroepen. De voordelen zijn tot nu toe niet volledig geanalyseerd of berekend, aangezien veel plannen slechts enkele jaren van kracht zijn en dus momenteel worden gemonitord, maar nog niet zijn geëvalueerd.

In het algemeen kan worden gesteld dat het verstrekken van de informatie aan subnationale en lokale multi-actoren - die de schadelijke gevolgen voor de gezondheid dienovereenkomstig kunnen voorkomen of op zijn minst tot een minimum kunnen beperken - in vergelijking met een gebrek aan informatie al een duidelijk voordeel is. Dit geldt ook voor de kosten, aangezien de verstrekte informatie bijdraagt tot een efficiënte planning voor zorgpersoneel en aanverwante zorginstellingen.

De juridische en beleidsbasis voor een hittegezondheidsactieplan kan van verschillende aard zijn en kan documenten omvatten zoals aanpassingsstrategieën, aanpassingsactieplannen of risicobeperkings-/beheersstrategieën. De meeste plannen zijn ontwikkeld op nationaal niveau. In sommige gevallen bestonden er al subnationale plannen; het nationale plan werd ontwikkeld om deze ervaringen te oogsten en heeft tot doel een overkoepelend plan op nationaal niveau te bieden (bv. in het geval van Oostenrijk).

De uitwerking van een hittegezondheidsactieplan is een relatief snel proces, dat enkele jaren kan vergen, mede afhankelijk van de mate van benodigde samenwerking tussen actoren op het gebied van gezondheid en vroegtijdige waarschuwing. De uitvoering en het toezicht daarop zijn een voortdurende inspanning. De meeste hitte-gezondheidsactieplannen zijn operationeel van mei tot september.

Doorgaans wordt ervan uitgegaan dat de in de plannen voorziene acties op lange termijn zullen worden voortgezet. Monitoring, evaluatie en herziening zijn essentiële onderdelen van elk plan om het aan te passen aan veranderende omstandigheden. Sommige plannen voorzien in een herziening van het plan nadat meer ervaring is opgedaan.