Miejski

Główne przesłania

• Miasta są podatne na zmianę klimatu ze względu na swoje cechy geograficzne oraz wysoki stopień zabudowanych obszarów i nieprzepuszczalnych powierzchni, co może prowadzić do wyższych temperatur lokalnych i zwiększonych opadów w miastach.
• Wraz z przewidywanym wzrostem temperatury, bardziej ekstremalnymi opadami deszczu oraz przewidywanym wzrostem odsetka ludności miejskiej w UE do ponad 83 % z obecnych 74 % rośnie potrzeba dostosowania się miast do tych skutków.
• UE dysponuje szeregiem ram polityki mających na celu zwiększenie odporności europejskich miast i ich mieszkańców, w tym strategią UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i unijną strategią na rzecz bioróżnorodności 2030. Komisja opracowała również szereg inicjatyw mających na celu poprawę dostępności wiedzy i danych na temat podatności miast na zagrożenia i zdolności adaptacyjnych, w tym przeglądarkę map adaptacji miejskiej i atlas miejski programu Copernicus; oraz oferuje decydentom politycznym i praktykom wsparcie finansowe i techniczne w zwiększaniu odporności i zdolności adaptacyjnych miast, na przykład za pośrednictwem programu ramowego w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” oraz narzędzia wspierającego przystosowanie się do zmiany klimatu w miastach.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Ine Vandecasteele

W Europie ponad 74 % ludności mieszka na obszarach miejskich i przewiduje się, że do 2050 r. odsetek ten wzrośnie do ponad 83 %. Europejskie miasta i ich mieszkańcy muszą dostosować się i być odporne na zmiany w swoim środowisku, warunki pogodowe i ekstremalne zdarzenia, takie jak fale upałów, niedobór wody, obfite opady deszczu ze spływem wód opadowych, powodzie i wzrost poziomu mórz spowodowany zmianą klimatu. Długotrwałe zmiany klimatu i ekstremalne zdarzenia mogą zwiększyć straty gospodarcze, uszkodzić budynki, obniżyć zdrowie publiczne, jakość życia i świadczenie podstawowych usług, takich jak transport, woda, energia, mieszkalnictwo, opieka zdrowotna i usługi społeczne na obszarach miejskich.

Podatność miast na zmianę klimatu różni się z wielu powodów, w tym położenia geograficznego i cech fizycznych. Rozpowszechnienie obszarów zabudowanych i brak terenów zielonych prowadzi do wyższych temperatur na obszarach miejskich (tzw. efekt miejskiej wyspy ciepła), podczas gdy duża część nieprzepuszczalnych powierzchni zmniejsza naturalne odwadnianie, co prowadzi do poważniejszych powodzi miejskich podczas ulewnych deszczy. Słabe warunki mieszkaniowe i zła jakość powietrza mogą jeszcze bardziej nasilić skutki ekstremalnych upałów na obszarach miejskich (Europejskaocena ryzyka związanego z klimatem).

Ramy polityki

W nowej strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu (2021 r.) promuje się kształtowanie polityki, nowe inwestycje i miejskie planowanie przestrzenne, które są świadome zmiany klimatu i dostosowane do przyszłych wyzwań. Podkreślono w nim również potrzebę unikania podejmowania decyzji „zaślepionych na klimat” poprzez rejestrowanie, gromadzenie i wymianę danych na temat zagrożeń i strat związanych z klimatem między różnymi sektorami, w tym miastami.

W unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 „Przywracanie przyrody do naszego życia” podkreślono, że promowanie zdrowych ekosystemów, zielonej infrastruktury i rozwiązań opartych na zasobach przyrody powinno być systematycznie uwzględniane w planowaniu urbanistycznym, w tym w przestrzeni publicznej, infrastrukturze oraz projektowaniu budynków i ich otoczenia. Komisja Europejska wzywa europejskie miasta liczące co najmniej 20 000 mieszkańców do opracowania ambitnych planów zazieleniania obszarów miejskich. Komisja będzie wspierać państwa członkowskie oraz władze lokalne i regionalne za pomocą wytycznych technicznych i pomoże uruchomić finansowanie i budowanie zdolności. Aby ułatwić te prace, uruchomiono unijną platformę zazieleniania miast w ramach nowego porozumienia w sprawie zielonego miasta, w którym miasta i burmistrzowie ściśle współpracują z Europejskim Porozumieniem Burmistrzów. We współpracy z Eurocities i ICLEI opracowano wytyczne dotyczące planu zazieleniania obszarów miejskich (jeszczew projekcie),a dostępny będzie projekt zestawu narzędzi dotyczących planu zazieleniania obszarów miejskich.

Poza polityką UE ONZ, rządy krajowe i regionalne zapewniają ramy wspierające przystosowanie się do zmiany klimatu w miastach. Ponadto w Europie działają różne sieci i stowarzyszenia miast, które zapewniają budowanie zdolności i wsparcie w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w miastach. Przeglądarka map przystosowania się do zmiany klimatu (ang. Urban Adaptation Map Viewer on Climate-ADAPT) zawiera przegląd miast europejskich uczestniczących w różnych inicjatywach przystosowawczych.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora miejskiego.

Sprawozdanie grupy roboczej II AR6 IPCC pt. „Zmiana klimatu 2022: Wpływ, adaptacja i podatność podkreślają, że skutki zmiany klimatu, w połączeniu z dalszą urbanizacją, zwiększą dotkliwość fal upałów i ryzyko powodzi oraz podkreślają znaczenie przyspieszenia rozwoju odpornego na zmianę klimatu w miastach.

Komisja Europejska włożyła wiele wysiłku w poprawę bazy wiedzy poprzez systemowe gromadzenie i udostępnianie danych. Wszystkie dane z unijnych sztandarowych projektów naukowych, np. programu Copernicus, są swobodnie i otwarcie dostępne dla wszystkich użytkowników na całym świecie. Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) ma na celu dostarczenie kluczowych wskaźników dotyczących zmiany klimatu w celu wsparcia europejskiej polityki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i jej łagodzenia. Atlas miejski zapewnia niezawodne i wysokiej rozdzielczości mapy użytkowania gruntów dla ponad 300 dużych stref miejskich (LUZ) w Europie.

Sprawozdanie Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) w sprawie przystosowania się do zmiany klimatu w miastach w Europie (2020) stanowi aktualną bazę dowodową dotyczącą planowania i działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w Europie w kontekście lokalnym. W innym niedawnym sprawozdaniu EEA pt. „Finansowanie przystosowania się miast do zmiany klimatu” (2017 r.) odniesiono się do wyzwania, jakim jest finansowanie działań przystosowawczych.

Interaktywna przeglądarka map adaptacji miast przedstawia dane na temat obecnych i przewidywanych zagrożeń klimatycznych mających wpływ na miasta europejskie oraz na temat podatności miast na zagrożenia i ich zdolności adaptacyjnych. Łączy dane z różnych źródeł. Dzięki niemu miasta mogą badać zagrożenia klimatyczne dla siebie i swoich rówieśników, a także brać udział w inicjatywach przystosowawczych, w których uczestniczą miasta europejskie.

Specjalna strona internetowa umożliwia dostęp do całej istotnej wiedzy, danych, narzędzi i wytycznych Climate-ADAPT w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na poziomie miejskim/lokalnym.

W 2020 r. Komisja Europejska uruchomiła stronę internetową The Smart Cities Marketplace. Celem stron internetowych jest zgromadzenie miast, branż, MŚP, inwestorów, naukowców i innych podmiotów działających w obszarze inteligentnych miast w celu wymiany pomysłów na projekty i zbadania możliwości współpracy.

Komisja Europejska zainicjowała Pakt na rzecz Klimatu w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, oferując ludziom, społecznościom i organizacjom możliwości uczestnictwa w działaniach w dziedzinie klimatu w całej Europie.

Strona internetowa inicjatywy Intelligent Cities Challenge (ICC) zawiera informacje na temat inicjatywy Komisji Europejskiej, która wspiera 136 miast w wykorzystywaniu najnowocześniejszych technologii do prowadzenia inteligentnej, ekologicznej i odpowiedzialnej społecznie odbudowy.

Komisja Europejska wprowadziła szereg programów finansowania badań naukowych i innowacji w celu dalszego rozwijania wiedzy na temat przystosowania się do zmiany klimatu w miastach. Organizowane są dla miast wydarzenia służące dzieleniu się wiedzą, aby dzielić się doświadczeniami i uczyć się od siebie nawzajem, takie jak Europejskie Forum Odporności Miejskiej.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Unijny program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji (2021–2027) „Horyzont Europa” obejmuje pięć kluczowych misji, których celem jest sprostanie poważnym wyzwaniom w dziedzinie zdrowia, klimatu i środowiska. Unijne  zalecenie w sprawie przystosowania się do zmiany klimatu dotyczy przystosowania się do zmiany klimatu na szczeblu lokalnym, w tym w miastach. Misja dotycząca neutralnych dla klimatu inteligentnych miast ma na celu wspieranie, promowanie i prezentację 100 europejskich miast w ich systemowej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej do 2030 r. oraz przekształcenie tych miast w ośrodki innowacji dla wszystkich miast, z korzyścią dla jakości życia i zrównoważonego rozwoju w Europie.

W działania misji mogą być zaangażowane regiony i władze lokalne w państwach stowarzyszonych z programem „Horyzont Europa” lub w państwach negocjujących stowarzyszenie z programem „Horyzont Europa”. Przedsiębiorstwa mogą również kwalifikować się do uczestnictwa, na przykład jako innowatorzy oferujący innowacyjne rozwiązania lub usługi klimatyczne. Możliwości finansowania można znaleźć na portalu „Funding and Tenders”, w szczególności w ramach programu prac „Horyzont Europa” na lata 2023–2024.

Europejski Zielony Ład zawiera plan działania określający potrzebne inwestycje i dostępne narzędzia finansowania w celu osiągnięcia neutralności klimatycznej w 2050 r. w Europie. UE zapewni również wsparcie finansowe i pomoc techniczną, aby pomóc osobom najbardziej dotkniętym przejściem na zieloną gospodarkę.

Komisja Europejska koordynuje badania i inwestycje w zakresie odporności miast na zmianę klimatu wśród państw członkowskich i finansuje badania dotyczące zmiany klimatu w miastach za pośrednictwem współprogramowanych, współfinansowanych i zinstytucjonalizowanych zaproszeń do składania wniosków w ramach programu „Horyzont Europa”. Climate-KIC ma na celu opracowanie obiecujących innowacji klimatycznych i wprowadzenie ich na rynek. Wśród jego tematów znajdują się zarówno przystosowanie się do zmiany klimatu, jak i zrównoważony rozwój obszarów miejskich. Europejska Rada ds. Innowacji w ramach programu „Horyzont Europa” wspiera innowacje i łączy regionalne i krajowe podmioty zajmujące się innowacjami. Ponadto Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej, a także programy ESPON 2020 i COST zajmują się odpornością i przystosowaniem miast.

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego przewiduje przeznaczenie co najmniej 5 % zasobów na zrównoważony rozwój obszarów miejskich. Finansuje również programy współpracy INTERREG w zakresie współpracy transgranicznej, transnarodowej i międzyregionalnej, które w swoich zaproszeniach dotyczą przystosowania się do zmiany klimatu w miastach.

Europejski Bank Inwestycyjny rozważa przystosowanie się do zmiany klimatu w ramach finansowania zintegrowanej i zrównoważonej odnowy obszarów miejskich za pośrednictwem swojego programu JESSICA. Instrument finansowy na rzecz kapitału naturalnego może być stosowany do finansowania środków przystosowawczych opartych na zasobach przyrody, a instrument finansowania prywatnego na rzecz efektywności energetycznej umożliwia lokalnym bankom w państwach członkowskich UE udzielanie pożyczek na środki w zakresie efektywności energetycznej.

Interaktywny przewodnik dotyczący finansowania Porozumienia Burmistrzów zawiera informacje na temat różnych inicjatyw w zakresie finansowania otwartych dla miast, zarządzanych przez Komisję Europejską, państwa członkowskie i kluczowe instytucje finansowe, takie jak Europejski Bank Inwestycyjny.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

Wspieranie wdrażania działań dostosowawczych

Unijne Porozumienie Burmistrzów w sprawie Klimatu i Energii (CoM) skupia władze lokalne i regionalne dobrowolnie zaangażowane w osiągnięcie i przekroczenie celów UE w zakresie klimatu i energii. Oferują one władzom lokalnym i regionalnym wsparcie techniczne i metodologiczne w zakresie planowania i wdrażania strategii przystosowania się do zmiany klimatu. Do inicjatywy przyłączyło się prawie 9000 miast w całej UE.

Narzędzie wsparcia przystosowania się do zmiany klimatu w miastach, jako część bazy wiedzy dotyczącej ŚM, pomaga lokalnym praktykom w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu planować i realizować ich działania przystosowawcze poprzez wspieranie całego cyklu przystosowawczego, począwszy od uzyskania wsparcia politycznego, poprzez ocenę ryzyka i podatności na zagrożenia, opracowanie strategii i planu działania, finansowanie działań oraz monitorowanie i ocenę ich wyników.

Podział na strefy miejskie i zagospodarowanie przestrzenne to podstawowe środki mające na celu poprawę skutków zmiany klimatu - na przykład rozwój zielonej infrastruktury w całym mieście lub rozwiązań opartych na zasobach przyrody. UE wspiera zrównoważone planowanie przestrzenne. Aby pomóc miastom w dalszym opracowywaniu strategii dotyczących zielonej infrastruktury, EEA opracowała szereg wskaźników zielonej infrastruktury z interaktywną mapą.

Innowacyjne działania miejskie to inicjatywa Unii Europejskiej, która zapewnia obszarom miejskim w całej Europie zasoby do testowania nowych i niesprawdzonych rozwiązań w celu sprostania wyzwaniom miejskim. Program URBACT wspiera miasta UE we współpracy i opracowywaniu zintegrowanych rozwiązań dla każdego wyzwania miejskiego, przed którym stoją, w tym w zakresie zmiany klimatu i przystosowania się do niej. C40 Wytyczne dotyczące oceny ryzyka związanego ze zmianą klimatu pomagają miastom w przeprowadzaniu oceny ryzyka związanego ze zmianą klimatu. Wytyczne ICLEI dotyczące europejskiego zarządzania odpornością oferują wsparcie, np. personel techniczny pracujący nad przystosowaniem się do zmiany klimatu i wdrażaniem odporności obszarów miejskich. Partnerstwo na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu w ramach agendy miejskiej dla UE znajduje najlepszy sposób na przełożenie potrzeb miast na konkretne działania.

Ponadto ważna rola przystosowania się opartego na ekosystemach w zwiększaniu lokalnej odporności jest uznawana w sieciach miast dotyczących gmin europejskich, np. w kampanii na rzecz budowania odporności miast (UNDRR), dorocznych konferencjach „Odporne miasta” (Samorządy lokalne na rzecz zrównoważonego rozwoju, ICLEI) oraz w sieci „Odporne miasta”.