Plany działania w zakresie zdrowia cieplnego

Od 2003 r. Europa doświadczyła kilku ekstremalnych letnich fal upałów i stale odnotowuje nowe rekordy pod względem ekstremalnych temperatur, co doprowadziło do zachorowalności i śmiertelności związanej z upałami, zmniejszenia wydajności pracy i skutków gospodarczych. Oczekuje się, że fale upałów o podobnej lub większej skali wzrosną pod względem częstotliwości (IPCC, 2022; Brogno i in., 2025 r.; EEA, nr 1/2017), do jednego na dwa lata w drugiej połowie XXI ^wieku w ramach scenariusza wysokich emisji (RCP 8.5).

Aby poprawić reakcję zdrowia publicznego na ekstremalne temperatury i fale upałów, w ramach projektu EuroHEAT określono ilościowo skutki zdrowotne ciepła w miastach w regionie europejskim WHO oraz określono możliwości poprawy gotowości systemów opieki zdrowotnej i ich reakcji na ochronę zdrowia. Głównym przesłaniem projektu jest to, że ciepło zagraża zdrowiu, a zmiana klimatu zwiększa występowanie fal upałów.

Można zapobiec skutkom upałów dla zdrowia i przyjąć strategie i środki w zakresie zdrowia publicznego. Zapobieganie wymaga zestawu działań na różnych szczeblach, w tym: meteorologiczne systemy wczesnego ostrzegania, terminowe doradztwo publiczne i medyczne, usługi zdrowotne skierowane do grup szczególnie wrażliwych, poprawa stanu środowiska miejskiego i zabudowanego (np. poprawa warunków mieszkaniowych i planowania przestrzennego) oraz zapewnienie gotowości systemów opieki zdrowotnej i systemów socjalnych do podjęcia działań. Działania te można włączyć do określonego planu działania w zakresie zdrowia cieplnego.

W ramach projektu EuroHEAT zalecono następujące osiem kroków w celu zbudowania planu działania w zakresie zdrowia cieplnego:

1. współpraca między organami i instytucjami oraz określenie organu wiodącego w celu koordynowania reakcji;
2. dostępność dokładnych i terminowych systemów ostrzegania;
3. informacje zdrowotne związane z ciepłem opracowane z wyprzedzeniem;
4. unikanie lub ograniczanie ekspozycji na ciepło;
5. Szczególna opieka nad słabszymi grupami ludności;
6. świadczenie opieki zdrowotnej, usług społecznych i infrastruktury;
7. nadzór zdrowotny w czasie rzeczywistym włączony do procesu planowania oraz
8. Elementy i kryteria monitorowania i oceny.

Przykładami planów działania w zakresie zdrowia cieplnego lub podobnych planów na szczeblu krajowym są:

• portugalskiego awaryjnego planu fal upałów
• plan Heatwave dla Anglii
• austriacki plan ochrony cieplnej
• Plan działania w zakresie ciepła i zdrowia Macedonii Północnej

Inicjatywy można również znaleźć na szczeblu regionalnym, np. w ramach usługi „Gorąca linia ciepłownicza Parasol” wdrożonej w regionie Kassel w Niemczech.

Systemy przyjęte w krajach europejskich obejmują zarówno tradycyjne pasywne podejścia do komunikacji (np. komunikaty medialne), jak i aktywną komunikację z osobami znajdującymi się w trudnej sytuacji, np. wysyłanie ostrzeżeń do grup docelowych.

W celu przygotowania planów działania w zakresie zdrowia cieplnego niezbędna jest współpraca między różnymi podmiotami. Obejmuje to podmioty z różnych instytucji (wieloagencyjnych) i różnych sektorów (międzysektorowych), jak w przypadku prawie wszystkich planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. Chociaż wiele działań należy do sektora zdrowia, bardzo istotne jest również aktywne zaangażowanie innych sektorów. Ponadto plany działań w zakresie zdrowia cieplnego są często opracowywane na szczeblu krajowym i wdrażane również na szczeblu regionalnym i lokalnym. w związku z tym ogromne znaczenie ma zaangażowanie odpowiednich instytucji i podmiotów na wszystkich szczeblach sprawowania rządów oraz współpraca wertykalna między nimi.

Komunikacja jest integralną częścią zarządzania zagrożeniami dla zdrowia, która obejmuje interaktywny proces wymiany informacji, koncepcji lub obaw związanych z takimi zagrożeniami między osobami, grupami i instytucjami. Nawiązanie dialogu na jak najwcześniejszym etapie między różnymi zaangażowanymi podmiotami – w tym użytkownikami docelowymi – przynosi szereg korzyści. Dlatego na początku istnieje potrzeba dostarczania informacji i wiedzy. Zwiększy to świadomość i obawy ze strony różnych podmiotów. Szczególnie działania towarzyszące, takie jak podnoszenie świadomości społeczeństwa w zakresie skutków związanych z ciepłem i problemów zdrowotnych, ze szczególnym uwzględnieniem najsłabszych grup podatnych na zagrożenia dla zdrowia związane z ciepłem, są niezwykle ważnymi elementami każdego planu w zakresie zdrowia cieplnego i jego pomyślnej realizacji.

Na podstawie doświadczeń WHO Europe w zakresie ciepła i zdrowia (np. EuroHEAT, Health advic e i europejska grupa robocza ds. zdrowia w kontekście zmiany klimatu) oraz na podstawie istniejących planów działania w zakresie zdrowia cieplnego i literatury można określić podstawowe elementy pomyślnej realizacji planów działania w zakresie zdrowia cieplnego:

• organ koordynujący odpowiedzialny za realizację planu i współpracę z wieloma agencjami;
• dokładne i terminowe systemy ostrzegania w celu określenia progów podejmowania działań;
• plan informowania i przekazywania informacji dotyczących zdrowia związanych z ciepłem, w tym jasne określenie, co należy przekazać, komu i kiedy;
• zalecenia (np. dotyczące ograniczenia narażenia na ciepło i porady dotyczące utrzymywania niskich temperatur w pomieszczeniach podczas epizodów upałów) skierowane do najbardziej wrażliwych grup ludności;
• bardziej średnio- i długoterminowe przygotowanie systemu opieki zdrowotnej i społecznej (np. poprzez szkolenie i planowanie personelu, odpowiednią opiekę zdrowotną i poprawę środowiska fizycznego);
• monitorowanie śmiertelności i zachorowalności związanej z okresami stresu cieplnego oraz mechanizm oceny skuteczności planu;
• Składanie sprawozdań kluczowym zainteresowanym stronom (np. ministrowi zdrowia) i ogółowi społeczeństwa na temat działań prowadzonych w ciągu roku.

Elementy te nie są sekwencyjne, chociaż niektóre dotyczą głównie planowania, a inne bardziej reakcji.

Aby w pełni wdrożyć plany, potrzebne są działania koordynacyjne między różnymi podmiotami na szczeblu krajowym, niższym niż krajowy i lokalnym. Wysiłek ten może być wymagający i wymaga szczegółowego zdefiniowania, zwłaszcza w zakresie przepływu informacji i porad na temat tego, kto co i kiedy robi. Nawet jeśli informacje są dobrze przekazywane, nie musi to oznaczać, że docierają do najsłabszych grup społecznych (osób starszych, małych dzieci, osób z aktualnymi problemami zdrowotnymi itp.) i mogą działać na podstawie dostarczonych informacji. Konieczne mogą być pewne dodatkowe wysiłki w zakresie realizacji proponowanych działań, co wiąże się z innymi wysiłkami finansowymi i może być trudniejsze do wdrożenia w perspektywie krótkoterminowej (np. w przypadku zmiany budynków).

Większość istniejących planów jest prowadzona lub finansowana przez powiązane ministerstwa sektorowe; w niektórych przypadkach punktem wyjścia do opracowania planu i (pilotażowej) realizacji były projekty badawcze. Pełne wdrożenie planu działania w zakresie zdrowia cieplnego wymaga pracy personelu w różnych obszarach związanych z zapobieganiem zagrożeniom dla zdrowia, dlatego oszacowanie kosztów i zasobów związanych z planami jest raczej trudne i dostosowane do kontekstu.

Korzyści z planów polegają na zapobieganiu niekorzystnym skutkom zdrowotnym, zwłaszcza dla najbardziej wrażliwych grup docelowych. Do tej pory korzyści nie zostały w pełni przeanalizowane ani obliczone, ponieważ wiele planów obowiązuje dopiero od kilku lat, a zatem są one obecnie monitorowane, ale nie zostały jeszcze ocenione.

Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że dostarczanie informacji wielopodmiotowym podmiotom na szczeblu niższym niż krajowy i lokalnym - które mogą odpowiednio zapobiegać niekorzystnym skutkom dla zdrowia lub przynajmniej je minimalizować - w porównaniu z brakiem informacji jest już wyraźną korzyścią. Dotyczy to również kosztów, ponieważ dostarczone informacje pomagają w skutecznym planowaniu dla pracowników służby zdrowia i powiązanych placówek opieki zdrowotnej.

Podstawy prawne i polityczne planu działania w zakresie zdrowia cieplnego mogą mieć różny charakter i mogą obejmować dokumenty takie jak strategie przystosowawcze, plany działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu lub strategie ograniczania ryzyka/zarządzania ryzykiem. Większość planów opracowano na szczeblu krajowym. W niektórych przypadkach istniały już plany na szczeblu niższym niż krajowy; krajowy plan został opracowany z wykorzystaniem tych doświadczeń i ma na celu przedstawienie planu parasolowego na szczeblu krajowym (np. w przypadku Austrii).

Opracowanie planu działania w zakresie zdrowia cieplnego jest stosunkowo szybkim procesem, który może wymagać kilku lat, w zależności również od poziomu potrzebnej współpracy między podmiotami w dziedzinie zdrowia i wczesnego ostrzegania. Wdrażanie, jak również jego monitorowanie, jest ciągłym wysiłkiem. Większość planów działania w zakresie zdrowia cieplnego funkcjonuje od maja do września.

Zazwyczaj zakłada się, że działania przewidziane w planach będą kontynuowane w perspektywie długoterminowej. Monitorowanie, ocena i przegląd są zasadniczymi elementami każdego planu, aby dostosować go do zmieniających się warunków. Niektóre plany przewidują przegląd planu po zdobyciu większego doświadczenia.