Λεκάνη της Μεσογείου (ΕΠΟΜΕΝΟ)

Χώρες της περιφέρειας

Αλγερία, Κύπρος, Αίγυπτος, Γαλλία, Ελλάδα, Ισραήλ, Ιταλία, Λίβανος, Ιορδανία, Μάλτα, Παλαιστίνη, Πορτογαλία, Ισπανία, Τυνησία και Τουρκία.

Πλαίσιο πολιτικής

1.     Πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας

Το πλαίσιο συνεργασίας του προγράμματος Interreg NEXT Mediterranean Sea Basin (NEXTMED), που εγκρίθηκε το 2023, απορρέει από την ανάπτυξη της στρατηγικής Interreg-Med, ώστε να συμπεριληφθούν τρίτες χώρες σε όλες τις ακτές της Μεσογείου.

Ως εκ τούτου, συμπληρώνει και επεκτείνει την προσέγγιση του προγράμματος Interreg MED 2014-2020, το οποίο θα παραμείνει καίριος πυλώνας για τη συνεργασία της ΕΕ σε αυτή τη μακροπεριφέρεια μέσω του προγράμματος παρακολούθησης Interreg EURO MED (2021-2027). Βασίζεται επίσης στα ευρύτερα προγράμματα διασυνοριακής συνεργασίας ENPI CBC MED (2007-2013 και 2014-2020) για την περιοχή MED.

Στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Interreg NEXT MED θα στηρίξει την ευρωμεσογειακή συνεργασία μεταξύ περιφερειών και χωρών στον τομέα αυτό έως το τέλος του 2027. Το NEXT MED ανήκει στο σκέλος Β «Διακρατική συνεργασία» στο πλαίσιο της εξωτερικής διάστασης του Interreg. Το Interreg NEXT MED έχει ως στόχο να συμβάλει στην έξυπνη, βιώσιμη και δίκαιη ανάπτυξη για όλους, σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, στηρίζοντας την ισορροπημένη, μακροχρόνια, εκτεταμένη συνεργασία και την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση. Αποστολή του προγράμματος είναι η χρηματοδότηση έργων συνεργασίας που αντιμετωπίζουν κοινές κοινωνικοοικονομικές, περιβαλλοντικές και σχετικές με τη διακυβέρνηση προκλήσεις σε μεσογειακό επίπεδο, όπως η υιοθέτηση προηγμένων τεχνολογιών, η ανταγωνιστικότητα των ΜΜΕ και η δημιουργία θέσεων εργασίας, η ενεργειακή απόδοση, η βιώσιμη διαχείριση των υδάτων, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, η μετάβαση σε μια κυκλική και αποδοτική ως προς τη χρήση των πόρων οικονομία, η εκπαίδευση και η κατάρτιση και η υγειονομική περίθαλψη» (δικτυακός τόπος EniCBC MED).

Το πρόγραμμα NEXT MED καλύπτει τις ακόλουθες τέσσερις προτεραιότητες:

• Προτεραιότητα 1: Μια πιο ανταγωνιστική και πιο έξυπνη Μεσόγειος·
• Προτεραιότητα 2: Μια πιο πράσινη, ανθεκτική Μεσόγειος με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα·
• Προτεραιότητα 3: Μια πιο κοινωνική και χωρίς αποκλεισμούς Μεσόγειος·
• Προτεραιότητα 4: Καλύτερη διακυβέρνηση συνεργασίας για τη Μεσόγειο.

Η προτεραιότητα 2 «Μια πιο πράσινη, ανθεκτική και με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα Μεσόγειος» του προγράμματος NEXT MED επικεντρώνεται στις πολιτικές για το κλίμα και το περιβάλλον. Στην προτεραιότητα αυτή διατίθεται μερίδιο 42% του προϋπολογισμού του προγράμματος (96,9 δισ. ευρώ). Μεταξύ των ειδικών στόχων αυτής της προτεραιότητας, ο δεύτερος και ο τρίτος αφορούν την προσαρμογή:

• Προώθηση της ενεργειακής απόδοσης και μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου
• Προώθηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της πρόληψης του κινδύνου καταστροφών, της ανθεκτικότητας, λαμβανομένων υπόψη των προσεγγίσεων που βασίζονται στο οικοσύστημα
• Προώθηση της πρόσβασης στο νερό και της βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων
• Προώθηση της μετάβασης σε μια κυκλική και αποδοτική ως προς τη χρήση των πόρων οικονομία.

Στο πλαίσιο αυτό, το πρόγραμμα θα στηρίξει τη διακρατική συνεργασία για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνία. Οι δράσεις αναμένεται να δημιουργήσουν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τα όργανα διοίκησης και λήψης αποφάσεων με βελτιωμένη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, μείωση του κινδύνου καταστροφών και ενισχυμένη ανθεκτικότητα σε ένα πολυεπίπεδο και πολυτομεακό πλαίσιο διακυβέρνησης.

2.     Μακροπεριφερειακές στρατηγικές

Σε μια ευρεία μεσογειακή προοπτική, μια ομάδα μεσογειακών χωρών (Κροατία, Σλοβενία, Αλβανία, Μαυροβούνιο, Ελλάδα, Ιταλία, οι δύο τελευταίες αποτελούν επίσης μέρος της περιοχής της λεκάνης της Μεσογείου) περιλαμβάνονται στη στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Αδριατικής Θάλασσας και του Ιονίου Πελάγους (EUSAIR), η οποία καλύπτει ολόκληρη την περιοχή συνεργασίας ADRION. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την EUSAIR, βλ. την ιστοσελίδα της περιφέρειας Αδριατικής-Ιονίου.

3.     Διεθνείς συμβάσεις και άλλες πρωτοβουλίες συνεργασίας

Στην κλίμακα της Μεσογείου Θάλασσας, η συνεργασία για την προστασία του περιβάλλοντος (συμπεριλαμβανομένης της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή) σε διακρατικό επίπεδο επισημοποιείται στο πλαίσιο της Σύμβασης της Βαρκελώνης και των σχετικών πρωτοκόλλων.

Ένα ευρύ φόρουμ διεθνούς συνεργασίας στην περιοχή αυτή είναι η Ένωση για τη Μεσόγειο, ένας ευρύς διακυβερνητικός ευρωμεσογειακός οργανισμός στον οποίο συμμετέχουν όλες οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και 16 χώρες της Νότιας και Ανατολικής Μεσογείου.

Αντίστοιχα, η πρωτοβουλία WESTMED καλύπτει τη συνεργασία για τη βιώσιμη γαλάζια ανάπτυξη μεταξύ των χωρών της λεκάνης της Δυτικής Μεσογείου τόσο από τις νότιες ακτές (Αλγερία, Μαυριτανία, Μαρόκο, Μάλτα, Τυνησία) όσο και από τις βόρειες (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία).

Προκειμένου να δοθεί νέα ώθηση και να ενισχυθεί η στρατηγική εταιρική σχέση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των εταίρων της στη Νότια Γειτονία,το νέο θεματολόγιο για τη Μεσόγειο, που δρομολογήθηκε το 2021, προτείνει να ενωθούν οι δυνάμεις σε όλες τις ακτές της Μεσογείου για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και την επιτάχυνση της διττής πράσινης και ψηφιακής μετάβασης. Επικεντρώνεται σε πέντε τομείς πολιτικής: i) ανθρώπινη ανάπτυξη, χρηστή διακυβέρνηση και κράτος δικαίου· ii) ανθεκτικότητα, ευημερία και ψηφιακή μετάβαση· iii) ειρήνη και ασφάλεια· iv) μετανάστευση και κινητικότητα και v) πράσινη μετάβαση. Το σχέδιο υποστηρίζεται από ειδικό οικονομικό επενδυτικό σχέδιο για τις νότιες γειτονικές χώρες (έως 7 δισ. ευρώ για την περίοδο 2021-2027), το οποίο επικεντρώνεται στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και στη δίκαιη ανάκαμψη μετά την πανδημία COVID-19. Όσον αφορά τη δράση για την κλιματική αλλαγή και την προσαρμογή σε αυτήν, το θεματολόγιο έχει συγκεκριμένους στόχους για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και για την προστασία των υδάτινων πόρων. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις πρωτοβουλίες συνεργασίας διατίθενται στη σελίδα της περιοχής της Μεσογείου και στη σελίδα Αδριατικής-Ιονίου .

4.      Στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής

Δεν έχουν εκδοθεί στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής σε μεσογειακό επίπεδο. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της διακρατικής συνεργασίας INTERREG ή άλλων μορφών συνεργασίας, δεν έχουν αναπτυχθεί στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής για την περιοχή της Μεσογείου. Ωστόσο, το 2016 η 19η σύνοδος των συμβαλλόμενων μερών (COP19) της σύμβασης της Βαρκελώνης ενέκρινε το «Περιφερειακόπλαίσιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τις θαλάσσιες και παράκτιες περιοχές της Μεσογείου». Το έγγραφο αποσκοπεί στην οικοδόμηση μιας κοινής περιφερειακής στρατηγικής προσέγγισης για την αύξηση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και της ικανότητας προσαρμογής σε αυτήν.

Επιπλέον, ορισμένα στρατηγικά σημεία που περιλαμβάνονται στο έγγραφο του προγράμματος Interreg NEXT-MED προσδιορίζουν τις ακόλουθες βασικές προτεραιότητες για την προσαρμογή στον τομέα NEXT MED:

• να βελτιώσει την κατανόηση των πολυεπίπεδων και περίπλοκα διασυνδεδεμένων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, αντί να τις αντιλαμβάνεται ως μια σειρά ανεξάρτητων τομεακών ζητημάτων·
• να αναπτύξουν τη συνεργασία μεταξύ των χωρών όσον αφορά τις διεθνώς συντονισμένες αντιδράσεις στις απειλές που θέτει η κλιματική αλλαγή —καθώς η νόσος COVID-19 ανέδειξε την ανεπάρκεια των ασυντόνιστων εθνικών δράσεων έναντι των παγκόσμιων απειλών.
• βελτίωση της ικανότητας αντίδρασης των οργανισμών πρόληψης κινδύνων πολιτικής προστασίας και αντιμετώπισης καταστροφών: «Είναι αναγκαίο να αυξηθεί η συνεργασία και η ικανότητα μέσω πιλοτικών έργων και διαδικασιών επίδειξης για κοινή ανάπτυξη, να αποδειχθεί η ορθότητα της ιδέας και να ενισχυθεί η καινοτομία».
• να συμπληρώσει την προσέγγιση αντιμετώπισης καταστροφών με οικονομικά αποδοτικότερες στρατηγικές, όπως προπαρασκευαστικές δράσεις, όπως προσεγγίσεις με βάση τα οικοσυστήματα και προληπτικό σχεδιασμό.

Το ίδιο έγγραφο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα ύδατα, επισημαίνοντας την ανάγκη βελτίωσης της ποιότητας, της ανθεκτικότητας και της διαχείρισης των υδάτων, που αποτελούν βασικό πόρο στην περιοχή και είναι πιθανό να καταστούν σπανιότεροι λόγω της κλιματικής αλλαγής. Ειδικότερα, το έγγραφο ζητεί δράσεις πολιτικής που αποσκοπούν στη μεταφορά σχετικών τεχνολογιών και στην προσαρμογή τους στις τοπικές ανάγκες, καθώς και στην αύξηση της υιοθέτησης των σχετικών τεχνολογιών μέσω πιλοτικών έργων «για να καταδειχθούν τα τεχνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη τους». Ζητεί επίσης ένα πλαίσιο για τον καθορισμό των κατάλληλων κινήτρων και την εφαρμογή κατάλληλων κανονισμών και συστημάτων παρακολούθησης, με τη χρήση έξυπνων συστημάτων μέτρησης και τιμολόγησης του νερού, χωρίς να έρχεται σε σύγκρουση με τις τοπικές πολιτικές και τα ρυθμιστικά πλαίσια. 

Μέχρι στιγμής, δεν έχουν αναληφθεί ακόμη συγκεκριμένες δράσεις για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων προσαρμογής. Ωστόσο, έχουν αναληφθεί ευρύτερες δράσεις στον τομέα των υδάτινων πόρων μέσω έργων που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του προγράμματος ENI CBC MED (βλ. επόμενη ενότητα).

Παραδείγματα έργων του προγράμματος ENI CBC MED που χρηματοδοτήθηκαν κατά την περίοδο 2014-2020

Νέα έργα στο πλαίσιο του Interreg Next-MED βρίσκονται ακόμη υπό ανάπτυξη, αλλά υπάρχουν σχετικά έργα που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο του προηγούμενου προγράμματος, δηλαδή του ΕΜΓ CBC MED. Τα έργα αυτά επικεντρώνονται κυρίως στην έξυπνη και μη συμβατική χρήση των σπάνιων υδάτινων πόρων. 

MEDISS (Μεσογειακό Ολοκληρωμένο Σύστημα Ύδρευσης, 2019-2023). Χώρες: Παλαιστίνη, Ιταλία, Ιορδανία, Τυνησία· Έργο του προγράμματος ENI CBC MED.

Η MEDISS δοκιμάζει καινοτόμες λύσεις στη χρήση επεξεργασμένων λυμάτων και στην αφαλάτωση υφάλμυρου νερού. Ειδικές πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης για τους τελικούς χρήστες μπορούν να θέσουν υπό αμφισβήτηση την απροθυμία τους όσον αφορά τους μη συμβατικούς υδάτινους πόρους (NCWR) και να τους εκπαιδεύσουν σχετικά με τις βέλτιστες γεωργικές πρακτικές. Μακροπρόθεσμα, το έργο αναμένεται να συμβάλει στη μείωση της πίεσης στο γλυκό νερό, καθώς και του κόστους για την παροχή νερού, αυξάνοντας παράλληλα την παραγωγικότητα και τη διαφοροποίηση των καλλιεργειών και, ως εκ τούτου, την επισιτιστική ασφάλεια και το εισόδημα των γεωργών. 

MEDWAYCAP (The MEDiterranean pathWAY for innovation CAPitalisation towards an urban-rural integrated development of non-conventional water resources, 2021 -2023), Χώρες: Ελλάδα, Ιταλία, Αίγυπτος, Μάλτα, Παλαιστίνη, Τυνησία, Ιορδανία.

Το MEDWAYCAP προωθεί τη συνεργασία με γνώμονα τις προκλήσεις και τον συνεχή διασυνοριακό διάλογο που υποστηρίζεται από την ευαισθητοποίηση των δημόσιων αρχών και των υπευθύνων χάραξης πολιτικής σε περιφερειακό/εθνικό επίπεδο, την ανάπτυξη ικανοτήτων, την εύκολη πρόσβαση σε πληροφορίες και τη χρήση εργαλείων αμοιβαίας μάθησης στον τομέα των μη συμβατικών υδάτινων πόρων (NCWR). Στόχος είναι να συμβάλει στον μετριασμό των τοπικών κρίσεων στον τομέα των υδάτων, παρέχοντας γνώσεις αιχμής σχετικά με τις τεχνικές, τη διαχείριση, τον σχεδιασμό και τις δεξιότητες NCWR για επαναχρησιμοποίηση σε εδαφικό επίπεδο για οικιακούς και γεωργικούς σκοπούς.

MENAWARA (Επαναχρησιμοποίηση μη συμβατικών υδάτων στη γεωργία στις μεσογειακές χώρες, 2019-2023). Χώρες: Ιταλία, Παλαιστίνη, Ιορδανία, Τυνησία, Ισπανία.

Η MENAWARA αναζητά λύσεις για την αύξηση των υδάτινων πόρων ανακυκλώνοντας τα αποχετευτικά δίκτυα και τα λύματα, αξιοποιώντας τις απώλειες νερού, εξορθολογίζοντας τις πρακτικές χρήσης νερού και σχεδιάζοντας μοντέλα διακυβέρνησης σύμφωνα με τα εθνικά και διεθνή σχέδια. Το έργο αποσκοπεί στην ενίσχυση της πρόσβασης στο νερό μέσω της επεξεργασίας των λυμάτων που πρόκειται να επαναχρησιμοποιηθούν ως συμπληρωματική άρδευση και στην ενίσχυση της ικανότητας των κυβερνητικών θεσμών, των μη κρατικών φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα, των τεχνικών και των γεωργών.

NAWAMED (Nature Based Solutions for Domestic Water Reuse in Mediterranean) (Λύσεις βασισμένες στη φύση για την επαναχρησιμοποίηση του νερού οικιακής χρήσης στη Μεσόγειο· 2019-2023) Χώρες: Ιταλία, Τυνησία, Ιορδανία, Μάλτα, Λίβανος.

Η κατά κεφαλήν χρήση νερού οικιακής χρήσης μπορεί να μειωθεί δραστικά με τη χρήση πόρων μη συμβατικού νερού (NCW) για μη πόσιμους σκοπούς. Τα γκρίζα ύδατα (και τα όμβρια ύδατα, όταν είναι διαθέσιμα) μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν για έκπλυση και άρδευση WC, αλλά απαιτείται η εφαρμογή αποκεντρωμένων συστημάτων επεξεργασίας, τα οποία εξυπηρετούν ένα ή λίγα κτίρια. Το NAWAMED στοχεύει στην αλλαγή της πρακτικής διαχείρισης των αστικών υδάτων μέσω καινοτόμων, βιώσιμων και χαμηλού κόστους τεχνολογιών επεξεργασίας. Αυτές θα πρέπει να εφαρμόζονται με αποκεντρωμένο τρόπο, ώστε να αντικατασταθεί η χρήση πόσιμου νερού με καλής ποιότητας NCW.

PROSIM (Promoting Sustainable Irrigation Management and non-conventional water use in the Mediterranean, 2019-2023) (Προώθηση της βιώσιμης διαχείρισης της άρδευσης και της χρήσης μη συμβατικών υδάτων στη Μεσόγειο, 2019-2023). Χώρες: Ιταλία, Ιορδανία, Λίβανος, Τυνησία, Ισπανία.

Εστιάζοντας στη ζήτηση και την προσφορά νερού για άρδευση, η PROSIM εξετάζει ζητήματα νερού που χαρακτηρίζουν την περιοχή της Μεσογείου, όπως οι απώλειες νερού, η περιορισμένη θεσμική ικανότητα επιβολής αποτελεσματικών σχεδίων διαχείρισης των υδάτων και η έλλειψη ενημέρωσης για σύγχρονες λύσεις σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης. Το έργο αναμένεται να φέρει καινοτόμες λύσεις που συνδυάζουν την αποδοτική χρήση του νερού και το NCW. Θα πρέπει επίσης να συμβάλει στην ανάπτυξη τοπικών ικανοτήτων για την υιοθέτηση και την αναβάθμιση των εν λόγω λύσεων και στην ανάπτυξη διασυνοριακής ανάπτυξης ικανοτήτων, καθώς και χαρτών πορείας και σχεδίων για τη βελτίωση της διαχείρισης των υδάτων.

Εμπνευσμένες περιπτώσεις χρήσης Ανακαλύψτε
πώς οι γνώσεις που εμφανίζονται σε αυτή τη σελίδα ενέπνευσαν τους φορείς που εργάζονται σε διαφορετικά επίπεδα διακυβέρνησης να αναπτύξουν εξατομικευμένες λύσεις σε διαφορετικά πλαίσια πολιτικής και πρακτικής.

• Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας της ΕΕ: Χρήση της Climate-ADAPT για την εύρεση των πλέον πρόσφατων επιστημονικών γνώσεων σχετικά με την προσαρμογή για τον καθορισμό θεματολογίου για τη χρηματοδότηση της έρευνας και της καινοτομίας στην ΕΕ
• Τα Καρπάθια: Χρήση πληροφοριών ανά χώρα από την Climate-ADAPT για την ανάπτυξη μιας σελίδας για τη διακρατική περιοχή των Καρπαθίων και την τροφοδότηση των διεθνών πολιτικών προσαρμογής
• Παρατηρητήριο των Πυρηναίων για την κλιματική αλλαγή: Χρήση σελίδων διακρατικών περιφερειών από την Climate-ADAPT για την ανάπτυξη διασυνοριακής στρατηγικής προσαρμογής στα Πυρηναία