An tsláinte

An tsláinte

Príomhtheachtaireachtaí

• Cuireann an t-athrú aeráide leis an mbásmhaireacht agus leis na tinnis a bhaineann le teagmhais adhaimsire, amhail tonnta teasa, tuilte nó falscaithe. Meastar freisin go dtabharfaidh an aeráid atá ag athrú rioscaí nua sláinte isteach do mhuintir na hEorpa, go háirithe galair a iompraíonn veicteoirí amhail muiscítí tíogracha. Déanann an tséasúracht athraitheach, adhaimsir agus galair agus lotnaidí nua difear do shláinte plandaí agus ainmhithe freisin.
• Tá ról comhordaithe ag an Aontas maidir le haghaidh a thabhairt ar bhagairtí sláinte trasteorann, lena n-áirítear iad siúd a bhaineann leis an athrú aeráide. Is é is aidhm don fhís nua EU4Health (2021-2027) ullmhú do ghéarchéimeanna sláinte a bheidh ann amach anseo.
• Chun aghaidh a thabhairt ar an mbearna eolais maidir le tionchair an athraithe aeráide ar shláinte an duine, seoladh an Fhaireachlann Eorpach Aeráide agus Sláinte in 2021 faoi Straitéis nua an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide. Bainistíonn an Lárionad Eorpach um Ghalair a Chosc agus a Rialú fianaise eolaíoch ar ghalair theagmhálacha a bhaineann leis an aeráid. Tacóidh clár maoinithe taighde Fís Eorpach tuilleadh le taighde ar an aeráid agus ar shláinte an duine.
• Cumhdaíonn Dlí an Aontais maidir le Sláinte Plandaí agus Sláinte Ainmhithe 2016 rioscaí atá dírithe ar an aeráid do bharra, d’fhoraoisí agus d’ainmhithe feirme. Tiomsaíodh eolas ar thionchair aeráide ar shláinte plandaí agus ainmhithe trí thionscadal CLEFSA de chuid an Údaráis Eorpaigh um Shábháilteacht Bia.

Tionchair agus leochaileachtaí

Cruthóidh an t-athrú aeráide rioscaí nua sláinte agus méadóidh sé na fadhbanna sláinte atá ann faoi láthair. Tá coinne le héifeachtaí díreacha agus indíreacha araon ar shláinte an duine, ar shláinte plandaí agus ar shláinte ainmhithe mar gheall ar an athrú aeráide. Eascraíonn éifeachtaí díreacha go príomha as athruithe ar dhéine agus minicíocht imeachtaí adhaimsire amhail tonnta teasa agus tuilte. Is féidir éifeachtaí indíreacha a bhrath trí athruithe ar mhinicíocht na ngalar arna dtarchur ag feithidí (i.e. galair veicteoir-iompartha de bharr muiscítí agus sceartán), creimirí, nó athruithe ar cháilíocht uisce, bia agus aeir.  Chomh maith le héifeachtaí ar shláinte an duine, réamh-mheastar go n-athróidh an t-athrú aeráide saolré plandaí agus ainmhithe. Mar shampla, leis an méadú ar theochtaí a bhfuil coinne leis, tosóidh go leor plandaí ag fás agus ag bláthú níos luaithe san earrach agus leanfaidh an séasúr fáis ar feadh tréimhse níos faide san fhómhar. Dúiseoidh roinnt ainmhithe níos luaithe ó gheimhriú nó ó imirce ag amanna éagsúla.

Creat beartais

Sláinte an duine

Ní mór aghaidh a thabhairt ar thionchair an athraithe aeráide ar shláinte an duine a chosc ar go leor leibhéal agus ar fud roinnt réimsí beartais. Faoi Chonradh Liospóin, is ar na Ballstáit atá an phríomhfhreagracht as seirbhísí sláinte agus cúram leighis a eagrú agus a sholáthar. Dá bhrí sin, comhlánaíonn beartas sláinte an Aontais beartais náisiúnta agus cinntíonn sé cosaint na sláinte i mbeartais uile an Aontais.

Ceann de phríomhróil bheartas sláinte an Aontais is ea gníomhaíochtaí trasteorann a chomhordú. In 2013, ghlac an tAontas Eorpach an Cinneadh maidir le bagairtí tromchúiseacha trasteorann ar an tsláinte. Leis an gcinneadh sin, neartaítear an ullmhacht san Aontas agus comhordú na bhfreagairtí ar bhagairtí sláinte. Cuidíonn sé leis na Ballstáit ullmhú do phaindéimí a d’fhéadfadh a bheith ann amach anseo agus do bhagairtí tromchúiseacha trasteorann a eascraíonn as galair theagmhálacha, teagmhais cheimiceacha, bhitheolaíocha nó chomhshaoil, lena n-áirítear iad siúd a bhaineann leis an athrú aeráide, agus saoránaigh a chosaint orthu. Faoi Straitéis nua an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide, saothróidh an tAontas bagairtí sláinte trasteorann, lena n-áirítear bagairtí ón athrú aeráide, in Údarás nua Eorpach um Fhreagairt d’Éigeandáil Sláinte agus d’Ullmhacht Sláinte.

Maidir le teagmhais adhaimsire agus sláinte, cumhdaítear le beartais an Aontais maidir le rioscaí tubaiste a laghdú príomhréimsí chun an comhar idir Ballstáit an Aontais a neartú, agus é mar chuspóir feabhas a chur ar chosaint na saoránach ar thubaistí agus ar bhainistiú rioscaí atá ag teacht chun cinn.

Mar chéad sprioc insoláthartha nithiúil de straitéis nua an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide, seoladh an Fhaireachlann Eorpach Aeráide agus Sláinte, chun tionchar an athraithe aeráide ar shláinte an duine a rianú, a anailísiú agus a chosc ar bhealach níos fearr.

Leagtar amach sa Chomhaontú Glas don Eoraip tiomantas an Choimisiúin dul i ngleic le dúshláin a bhaineann leis an aeráid agus leis an gcomhshaol. Ina theannta sin, iarrtar sa togra le haghaidh an 8ú Clár Gníomhaíochta don Chomhshaol go neartófaí na naisc idir beartais chomhshaoil (lena n-áirítear beartais aeráide) agus beartais sláinte, lena n-áirítear trí ‘fhaireachána dhéanamh ar shláinte an duine agus ar thionchair an athraithe aeráide agus oiriúnú dó’.

Mhol an Coimisiún fís nua EU4Health (2021-2027) chun an tslándáil sláinte a neartú agus chun ullmhú do ghéarchéimeanna sláinte a bheidh ann amach anseo. Tá sé beartaithe leis an Togra le haghaidh Rialachán EU4Health, i measc nithe eile, ‘rannchuidiúle dul i ngleic le tionchar diúltach an athraithe aeráide agus dhíghrádú an chomhshaoil ar shláinte an duine’. Ina theannta sin, leis an togra ón gCoimisiún Eorpach maidir le hAontas Sláinte na hEorpa, cuirfear tuilleadh feabhais ar chomhordú bagairtí tromchúiseacha trasteorann, lena n-áirítear na bagairtí sin a bhaineann leis an gcomhshaol agus le dálaí aeráide.

Sláinte Plandaí

I mí Dheireadh Fómhair 2016, glacadh an Rialachán maidir le bearta cosanta i gcoinne lotnaidí plandaí (Dlí maidir le Sláinte Plandaí), agus tháinig sé i bhfeidhm i mí na Nollag 2019. Is é is aidhm dó cosaint níos fearr a chur ar fáil i gcoinne tabhairt isteach agus leathadh lotnaidí plandaí nua. Tá sé d’aidhm ag na rialacha sin freisin trádáil shábháilte a chinntiú, chomh maith leis na tionchair agus na rioscaí a thugtar isteach le dúshláin nua a mhaolú, go háirithe leis an athrú aeráide ar shláinte ár mbarr agus ár bhforaoisí.

Sláinte Ainmhithe

I mí an Mhárta 2016, glacadh Rialachán maidir le galar in-tarchurtha ainmhithe (Dlí maidir le Sláinte Ainmhithe). Leis an dlí nua cuimsitheach aonair seo maidir le sláinte ainmhithe, tacaítear le hearnáil beostoic an Aontais agus í ag iarraidh iomaíochas agus margadh sábháilte rianúil san Aontas a bhaint amach maidir le hainmhithe agus a dtáirgí. Tacaíonn sé freisin le luathbhrath agus rialú níos fearr galar ainmhithe, lena n-áirítear galair atá ag teacht chun cinn a bhaineann leis an athrú aeráide agus tá sé mar aidhm leis cabhrú le tarlú agus éifeachtaí eipidéimí ainmhithe a laghdú.

An cur chuige ‘Aon Sláinte Amháin’

Braitheann beatha agus cothú ár bpláinéid Domhan ar idirghníomhaíocht shiombóiseach idir daoine, ainmhithe agus an timpeallacht a roinnimid. Chun sláinte agus saol leanúnach daoine a áirithiú, is gá idirnascacht chasta agus idirspleáchas gach speicis bheo agus an chomhshaoil a scrúdú. Is cur chuige é Aon Sláinte Amháin atá bunaithe ar an tairbhe shineirgisteach a bhaineann le dlúthchomhar idir eolaíochtaí sláinte an duine, eolaíochtaí sláinte ainmhithe agus eolaíochtaí sláinte comhshaoil. Sa chomhthéacs seo, déanfaidh Coimisiún an AE sonraí, uirlisí agus saineolas a chomhthiomsú agus a nascadh chun cumarsáid, monatóireacht, anailís agus cosc a dhéanamh ar éifeachtaí an athraithe aeráide ar shláinte an duine, bunaithe ar chur chuige ‘Aon Sláinte Amháin’.

Leis an Aon Sláinte Amháin, cuirtear creat ar fáil chun cur chuige uile-shochaí agus uile-rialtais a áirithiú toisc go n-áirithítear leis rannpháirtíocht na n-earnálacha agus na ndisciplíní ábhartha uile chun aghaidh a thabhairt ar bhealach cuimsitheach comhordaithe ar na trí phríomhchuid den Aon Sláinte Amháin: Sláinte an duine, sláinte ainmhithe agus an comhshaol.

An bonn eolais a fheabhsú

Tuarascáil AR6 ó Mheitheal II IPCC maidir leis an Athrú Aeráide 2022: I dTionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht,tuairiscíodh go soiléir an chaoi, i ngach réigiún, a bhfuil méadú comhsheasmhach tagtha ar bhásmhaireacht agus galracht an duine de bharr teagmhais teasa, ar tharlú galar bia-iompartha agus uisce-iompartha a bhaineann leis an aeráid, agus ar mhinicíocht galar veicteoir-iompartha. Thairis sin, tá galair ainmhithe agus galair daoine, lena n-áirítear zónóisí, ag teacht chun cinn i réimsí nua. Maidir leis an aeráid amach anseo, leag IPCC béim ar an gcaoi a méadóidh an t-athrú aeráide agus teagmhais fhoircneacha ghaolmhara drochshláinte agus básanna anabaí go suntasach ón ngearrthéarma go dtí an fadtéarma.

Bhainfeadh earnáil na sláinte agus an dea-bhail tairbhe as cineálacha cur chuige oiriúnaithe comhtháite lena ndéanfaí an tsláinte a phríomhshruthú i mbeartais maidir le bia, slite beatha, cosaint shóisialta, bonneagar, uisce agus sláintíocht lena n-éileofaí comhar agus comhordú ar gach scála rialachais. Chun an athléimneacht laistigh d’earnáil na sláinte a neartú, go deimhin tá an iliomad deiseanna ann le haghaidh infheistíochtaí agus maoiniú spriocdhírithe amhail córais luathrabhaidh agus freagartha le haghaidh teas foircneach; feabhas a chur ar rochtain ar uisce óil, nochtadh uisce agus eachtraí adhaimsire a laghdú; agus, faireachas éifeachtúil, córais réamhrabhaidh chun faireachán a dhéanamh ar na galair veicteoir-iompartha agus chun iad a laghdú.

Sláinte an duine

Luaitear i Straitéis nua an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide go bhfuil gá le tuiscint níos doimhne ar na rioscaí aeráide don tsláinte. Forbairt thábhachtach faoin straitéis nua is ea an Fhaireachlann Eorpach um an Aeráid agus an tSláinte, tionscnamh de chuid an Choimisiúin a bhfuil sé d’aidhm aige tacú leis an Eoraip ullmhú do thionchair an athraithe aeráide ar an tsláinte agus oiriúnú dóibh trí rochtain a thabhairt ar fhaisnéis ábhartha, lena n-áirítear comhthéacs an bheartais Eorpaigh agus náisiúnta, tionchair an athraithe aeráide ar an tsláinte san Eoraip, táscairí ar an aeráid agus ar an tsláinte, córais faisnéise agus uirlisí maidir leis an aeráid agus an tsláinte, agus córais luathrabhaidh maidir leis an aeráid agus leis an tsláinte. Cothaíonn sé freisin malartú faisnéise agus comhar idir gníomhaithe ábhartha idirnáisiúnta, Eorpacha, náisiúnta agus neamhrialtasacha.

Tá an Lárionad Eorpach um Ghalair a Chosc agus a Rialú (ECDC) i gceannas ar fhianaise eolaíoch agus measúnuithe riosca ar ghalair theagmhálacha, lena n-áirítear iad siúd a bhaineann le haeráid atá ag athrú. D’fhorbair ECDC an Líonra Eorpach Comhshaoil agus Eipidéimeolaíochta, a sholáthraíonn uirlisí faireacháin fíor-ama ar dhálaí meitéareolaíocha chun measúnú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le galair uisce-iompartha agus galair veicteoir-iompartha chomh maith le huirlisí eile le haghaidh measúnuithe riosca. Thairis sin, déileálann ECDC le córas bailithe sonraí agus faireachais maidir le galair bhia-iompartha agus uisce-iompartha agus zónóisí, a bhfuiltear ag súil go dtiocfaidh méadú ar chuid acu mar gheall ar thionchair an athraithe aeráide. Ina theannta sin, óstálann ECDC agus an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia (EFSA) VectorNet, ardán chun sonraí a mhalartú maidir le dáileadh geografach veicteoirí galair artrapóid san Eoraip, agus tá raon leathan staidéar curtha ar fáil acu atá dírithe ar thionchair agus leochaileachtaí Eorpacha i leith an athraithe aeráide a mheas.

Mhaoinigh an tAontas Eorpach forbairt na faisnéise agus an tsaineolais ábhartha i réimse na haeráide agus na sláinte trí Fhís 2020, clár taighde agus nuálaíochta an Aontais, agus trí Sheirbhís Copernicus um an Athrú Aeráide a fhorbairt. Tá tuilleadh faisnéise faoi na tionscadail taighde agus eolais is ábhartha ar fáil i gCatalóg Acmhainní na Faireachlainne Eorpaí Aeráide agus Sláinte.

Cuid lárnach de chreat taighde Fís Eorpach (2021-2027) is ea misin an Aontais, ar gealltanais iad chun mórdhúshláin shochaíocha a réiteach, lena n-áirítear oiriúnú don athrú aeráide. Feidhmeoidh Misean an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide mar phunann gníomhaíochtaí (tionscadail taighde, bearta beartais nó fiú tionscnaimh reachtacha) chun oiriúnú don athrú aeráide. Leagtar béim in achoimre an mhisin atá beartaithe ar an ngá atá le sláinte agus folláine an duine a chosaint ar thionchair aeráide (lena n-áirítear teochtaí arda, teagmhais adhaimsire agus galair thógálacha), agus béim ar leith á leagan ar ghrúpaí leochaileacha sa daonra. Ina theannta sin, áirítear sa Mhisean maidir le cathracha aeráidneodracha cliste aistriú cóir a chothú chun sláinte agus folláine daoine a fheabhsú, lena mbaineann comhthairbhí, amhail cáilíocht aeir fheabhsaithe nó stíleanna maireachtála níos sláintiúla, agus béim á leagan ar an nasc tábhachtach idir oiriúnú don athrú aeráide, maolú ar an athrú aeráide agus sláinte an athraithe aeráide.

Sláinte plandaí agus ainmhithe

Tá comhpháirtíocht shuntasach sa Chlár Comhpháirteach Eorpach ‘Aon Sláinte Amháin’ (EJP), trí na naisc atá ann cheana leis na húdaráis náisiúnta agus le lucht ceaptha beartas laistigh de Bhallstáit an Aontais, ina bhfuil 38 saotharlann agus institiúid bia, tréidliachta agus leighis a bhfuil moladh faighte acu, agus é mar aidhm leis cineálacha cur chuige, modheolaíochtaí, bunachair sonraí agus nósanna imeachta a chomhchuibhiú chun Zónóisí Bia-iompartha (FBZ), Frithsheasmhacht in aghaidh Ábhair Fhrithmhiocróbacha (AMR) atá ag teacht chun cinn agus Bagairtí atá ag Teacht Chun Cinn (ET) a mheasúnú agus a bhainistiú ar fud na hEorpa. Treisíodh an comhoibriú idir institiúidí trí chomhar trasdisciplíneach agus comhtháthú gníomhaíochtaí a fheabhsú. Baineadh é sin amach trí na Comhthionscadail Taighde thiomnaithe, na Comhthionscadail Lánpháirtithe, agus trí ghníomhaíochtaí Oideachais agus Oiliúna.

Rinne EFSA an tionscadal ‘An t-athrú aeráide mar spreagadh do rioscaí atá ag teacht chun cinn maidir le sábháilteacht bia agus beatha, sláinte plandaí, sláinte ainmhithe agus cáilíocht chothaitheach’ (CLEFSA) a reáchtáil idir 2018 agus 2020. Tá go leor saincheisteanna sainaitheanta ag CLEFSA arb é an t-athrú aeráide is cúis leo agus a d’fhéadfadh difear a dhéanamh do shábháilteacht bia san Eoraip, lena n-áirítear tarlú agus déine roinnt galar bia-iompartha agus bunú speiceas coimhthíoch ionrach atá díobhálach do shláinte plandaí agus ainmhithe; láithreacht, déine agus tocsaineacht blásanna algaí agus baictéar muirí agus fionnuisce a d’fhéadfadh a bheith tocsaineach, maidir le ceannas agus marthanacht seadán, fungas, víreas, veicteoirí agus speiceas ionrach éagsúil, atá díobhálach do shláinte plandaí agus ainmhithe; agus guaiseacha nua (ath)teacht chun cinn, nochtadh nó soghabháltacht i leith guaiseacha aitheanta a mhéadú agus leibhéil na micreachothaitheach agus na macrachothaitheach in ítimí bia agus beatha a athrú.

Sláinte plandaí

In 2021, sholáthair IPCC agus FAO athbhreithniú eolaíoch ar thionchar an athraithe aeráide ar lotnaidí plandaí. Moltar bearta maolaithe agus oiriúnaithe sa tuarascáil seo. Thairis sin, chuir sí i dtábhacht go bhfuil bearnaí fós sa taighde ar thionchar an athraithe aeráide ar lotnaidí agus ar shláinte plandaí.

Tá an tAontas ina bhall den Choinbhinsiún Idirnáisiúnta Cosanta Plandaí (IPPC) ina nglacann sé páirt ghníomhach i mbunú caighdeán cáilíochta idirnáisiúnta do phlandaí agus do tháirgí plandaí. Is conradh idir-rialtasach é IPPC a shínigh níos mó ná 180 tír, a bhfuil sé mar aidhm aige acmhainní plandaí an domhain a chosaint ar leathadh agus tabhairt isteach lotnaidí, agus trádáil shábháilte a chur chun cinn. Thug an Coinbhinsiún Caighdeáin Idirnáisiúnta do Bhearta Fíteashláintíochta (ISPManna) isteach mar phríomhuirlis chun a spriocanna a bhaint amach, rud a fhágann gurb é an t-aon eagraíocht dhomhanda é chun caighdeáin a leagan síos do shláinte plandaí.

Tháinig an Painéal Sláinte Plandaí (EFSA) ar an bhfód tar éis iarraidh ón gCoimisiún Eorpach a mheas ar cheart lotnaid shonrach plandaí a chur san áireamh i liostaí an Aontais d’orgánaigh dhíobhálacha trí chatagóiriú lotnaidí agus/nó measúnuithe riosca lotnaidí a dhéanamh, nó i gcásanna áirithe trí mheastóireacht a dhéanamh ar mheasúnuithe riosca lotnaidí arna dtáirgeadh ag tríú páirtí. Ó tugadh isteach an Dlí nua maidir le Sláinte Plandaí in 2016, bhí roinnt tionscadal idirnasctha ag EFSA arb é is aidhm dóibh tacú leis an gCoimisiún Eorpach críoch an Aontais a chosaint ar lotnaidí agus galair plandaí agus cabhrú leis na Ballstáit ullmhú do bhagairtí fíteashláintíochta amach anseo.

Sláinte ainmhithe

Tá próifílí idirghníomhacha galar curtha ar fáil ag EFSA lena soláthraítear faisnéis atá soláimhsithe agus bunaithe ar fhianaise maidir le galair veicteoir-iompartha agus galair a liostaítear sa Dlí maidir le Sláinte Ainmhithe. Déantar na próifílí galair a nuashonrú trí sheacht n-athbhreithniú córasach beo a chlúdaíonn: 1) Dáileadh Geografach; 2) Ionfhabhtuithe turgnamhacha; 3) Éifeachtúlacht an Vacsaínithe; 4) Marthanas Pataigine; 5) Cruinneas Tástála Diagnóiseacha; 6) Rialú Veicteoir; agus 7) Éifeachtacht Cóireála. Nuair a aimsítear agus a athbhreithnítear staidéir leordhóthanacha, déantar meitea-anailís go huathoibríoch ar na sonraí eastósctha agus déantar na torthaí a léirshamhlú sna próifílí galair. Ina theannta sin, cuirtear naisc ar fáil chuig measúnuithe riosca eile ar na galair a rinne EFSA.

Tacú le hinfheistíocht agus maoiniú

Sláinte an duine, sláinte plandaí agus sláinte ainmhithe

I mí na Nollag 2020, d’fhoilsigh an tAontas a Chreat Airgeadais Ilbhliantúil (CAI) do na blianta 2021 go 2027. Tá níos mó ná 50 % de mhéid iomlán an chéad bhuiséid fhadtéarmaigh eile agus NextGenerationEU tiomnaithe do thacaíocht a thabhairt don nuachóiriú trí bheartais lena n-áirítear taighde agus nuálaíocht, tríd an gclár Fís Eorpach; aistrithe córa aeráide agus digiteacha, tríd an gCiste um Aistriú Cóir agus tríd an gclár don Eoraip Dhigiteach; ullmhacht, téarnamh agus athléimneacht, tríd an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta, rescEU agus clár sláinte nua. Sa chomhthéacs sin, is é is aidhm do EU4Health — an clár sláinte is mó de chuid an Aontais go dtí seo (EUR 2.45 billiún, + EUR 3.30 billiún faoi Airteagal 5 den Chreat Airgeadais Ilbhliantúil) — galair a chosc agus an tsláinte agus an comhar idirnáisiúnta sláinte a chur chun cinn trí thacaíocht a thabhairt do ghníomhaíochtaí chun bagairtí sláinte trasteorann a chosc, ullmhú dóibh agus freagairt dóibh. Cuirfidh EU4Health go mór leis na blianta amach romhainn tríd an gcur chuige ‘aon sláinte amháin’ — nuair is infheidhme — agus é á aithint go foirmiúil go bhfuil sláinte an duine nasctha go docht le sláinte ainmhithe agus leis an gcomhshaol.

Beidh EUR 94 bhilliún sa chlár cistiúcháin taighde Fís Eorpach (2021-2027) chun tacaíocht Eorpach do ghníomhaíochtaí taighde agus nuálaíochta a bhaineann leis an tsláinte agus leis an aeráid a mhéadú.

Is féidir forléargas cuimsitheach a fháil ar an leathanach maidir le maoiniú ón Aontas le haghaidh bearta oiriúnúcháin.