Kustgebieden

Kustgebieden

Kernboodschappen

• De klimaatverandering zal naar verwachting ernstige gevolgen hebben voor kustgebieden, met name als gevolg van de stijging van de zeespiegel, stormen en stormvloeden, maar ook voor het binnendringen van zout water in kustecosystemen, hogere watertemperaturen en verzuring van de oceaan. Uiteindelijk kunnen deze effecten leiden tot het verlies van meerdere ecosysteemdiensten die door kustgebieden worden geleverd, van ecologische, economische, sociale en culturele waarde voor veel belanghebbenden en economische sectoren.
• Het bestaande EU-beleidskader om de gevolgen van de klimaatverandering voor kustgebieden aan te pakken, omvat horizontale instrumenten, zoals geïntegreerd beheer van kustgebieden en maritieme ruimtelijke ordening. Andere EU-richtlijnen die rechtstreeks relevant zijn om kustgebieden klimaatbestendig te maken, zijn de overstromingsrichtlijn en de kaderrichtlijn mariene strategie.
• De stroomgebiedbeheerplannen van de kaderrichtlijn water zouden in de toekomst mogelijkheden kunnen bieden om de voortgang van de aanpassing in kustgebieden op EU-niveau te meten.

Impacts en kwetsbaarheden

De klimaatverandering zal naar verwachting ernstige gevolgen hebben voor kustgebieden, met name als gevolg van de stijging van de zeespiegel en veranderingen in de frequentie en omvang van zware stormen en daarmee samenhangende stormvloeden. Dit kan leiden tot overstromingen, kusterosie en het verlies van laaggelegen gebieden met habitats van hoge milieuwaarde, evenals menselijke nederzettingen en infrastructuur. De stijging van de zeespiegel zal ook het risico van indringing van zout water veroorzaken of vergroten, waardoor kustecosystemen verder in gevaar komen. Bovendien zullen de verwachte stijgingen van de watertemperaturen en de verzuring van de oceanen bijdragen tot een herstructurering van kustecosystemen, met gevolgen voor de oceaancirculatie en biogeochemische cycli. Uiteindelijk kunnen deze effecten leiden tot het verlies van meerdere ecosysteemdiensten die door kustgebieden worden geleverd, van ecologische, economische, sociale en culturele waarde voor veel belanghebbenden en economische sectoren.

De gevolgen van de klimaatverandering verergeren de problemen waarmee kustgebieden al worden geconfronteerd, als gevolg van de toenemende verstedelijking van de kusten en de aanwezigheid van infrastructuur en meerdere menselijke activiteiten, zowel op het land als op zee. Dergelijke niet-klimaatgerelateerde drijvende krachten werken samen met klimaatgerelateerde factoren die de algehele kwetsbaarheid van natuurlijke en menselijke systemen in kustgebieden bepalen.

Beleidskader

In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 wordt, om het aanpassingsproces slimmer te maken, erkend dat het belangrijk is de kloof op het gebied van klimaateffecten en -veerkracht in alle sectoren, met inbegrip van kustgebieden, te dichten. In het kader van de doelstelling om aanpassing meer systemisch te maken, bevordert de aanpassingsstrategie op de natuur gebaseerde oplossingen (NbS) en op ecosystemen gebaseerde benaderingen als essentiële maatregelen om gezonde ecosystemen te ondersteunen tegen de dreigingen van klimaatverandering. Voor kustgebieden betekent dit bijvoorbeeld het herstel van wetlands en kustecosystemen. Bij deze benaderingen wordt gebruikgemaakt van blauwgroene infrastructuur als multifunctionele en “no-regret”-efficiënte oplossingen om de kustverdediging tegen de gevolgen van de klimaatverandering te versterken. De voordelen van herstelde kust- en mariene ecosystemen voor koolstofverwijdering worden ook erkend in de strategie. In dit verband bevordert de Commissie nieuwe certificeringsmechanismen die een robuuste monitoring en kwantificering van de klimaatvoordelen van koolstofverwijdering door veel NbS in kustgebieden mogelijk maken.

Tot de sectoroverschrijdende beleidsmaatregelen en instrumenten van de EU die relevant zijn voor de klimaatbestendigheid van kustgebieden behoren geïntegreerd beheer van kustgebieden (ICZM) en maritieme ruimtelijke ordening (MSP).

GBKG bevordert een strategische en geïntegreerde aanpak van het beheer van kustgebieden om te profiteren van synergieën en inconsistenties tussen verschillende beleidsmaatregelen en sectoren weg te werken. De strategische aanpak die in de aanbeveling van de EU van 2002 inzake GBKG wordt vereist, omvat het overkoepelende beginsel van een ecosysteembenadering om de integriteit en de werking van de kusten te beschermen tegen de dreigingen van de klimaatverandering. In de EU-richtlijn inzake MRO van 2014 wordt de lidstaten aanbevolen om bij de ontwikkeling van hun MRO rekening te houden met interacties tussen land en zee en om in het algemene planningsproces rekening te houden met langetermijnveranderingen als gevolg van klimaatverandering.

Andere EU-richtlijnen die relevant zijn voor het duurzame beheer van kustgebieden in het licht van de aanpassing aan de klimaatverandering zijn:

• de overstromingsrichtlijn, die betrekking heeft op de beoordeling en het beheer van het overstromingsrisico van waterlopen en kusten in verband met klimaatschommelingen en klimaatverandering;
• De kaderrichtlijn mariene strategie tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader waarbinnen de lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om uiterlijk in 2020 een goede milieutoestand van de kust- en mariene wateren van de EU te bereiken en te behouden en om de hulpbronnenbasis te beschermen waarvan de mariene economische en sociale activiteiten afhankelijk zijn.

Deze richtlijnen moeten worden uitgevoerd in overeenstemming met de eisen van de kaderrichtlijn water, die voorziet in een gemeenschappelijk kader voor de bescherming van oppervlaktewateren, overgangswateren, kustwateren en grondwater.

Verbetering van de kennisbasis

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability beschrijft het huidige inzicht in de effecten van klimaatverandering op kustgebieden, hun ecosystemen en biodiversiteit, evenals mogelijke aanpassingsopties, hun haalbaarheid en beperkingen.

Eerder beoordeelden het speciaal verslag over de oceaan en de cryosfeer in een veranderend klimaat en het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C hoe de oceaan en de cryosfeer naar verwachting zullen veranderen met de aanhoudende opwarming van de aarde, de risico's en kansen die deze veranderingen brengen voor ecosystemen en mensen, en mitigatie-, aanpassings- en governanceopties om toekomstige risico's te verminderen.

De Europese atlas van de Europese zeeën is een online-instrument dat interactieve en gediversifieerde informatie biedt over natuurlijke en sociaal-economische kenmerken in de kust- en mariene regio's van Europa. Het bevat ook informatie over ICZM-projecten die betrokken zijn bij het voormalige OURCOAST-initiatief.

Global Extreme Sea Level-gegevens en -modellen ter ondersteuning van de bevindingen van de meest recente studies over overstromingen aan de kust zijn beschikbaar in het LISCoAsT-register (Large scale Integrated Sea-level and Coastal Assessment Tool) van de gegevenscatalogus van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek. Het JRC heeft ook de PESETA-projecten uitgevoerd, waarbij de gevolgen van de klimaatverandering voor kustsystemen sinds PESETA I in 2009 onder de loep werden genomen.

De Copernicus Climate Change Service (C3S) ondersteunt het aanpassings- en mitigatiebeleid van de Europese Unie door consistente en gezaghebbende informatie over klimaatverandering te verstrekken. De dienst biedt gebruikers toegang tot voorbeelden van echte toepassingen van zijn Climate Data Store voor verschillende sectoren, waaronder kustgebieden, en laat zien hoe klimaatgegevens toegankelijk, getransformeerd en relevant kunnen worden gemaakt om specifieke klimaatuitdagingen en klimaatgerelateerde besluitvorming aan te pakken.

De EEA-indicator Extreme zeespiegel en kustoverstromingen toont de verwachte verandering in de frequentie van overstromingsgebeurtenissen in Europa volgens twee verschillende scenario’s, waarbij kustbescherming op lokaal of regionaal niveau moet worden gepland.

Een aantal onderzoeksprojecten die door verschillende EU-programma’s worden ondersteund, hebben bovendien bijgedragen met kennis over kustgebieden (zoals FAIR). In het kader van de Europese Onderzoeksruimte voor klimaatdiensten heeft ECLISEA tot doel de kustklimaatwetenschap met betrekking tot de dynamiek van het zeeoppervlak over de Europese kusten en zeeën te bevorderen door aanbevelingen en beste praktijken op te stellen met betrekking tot kustklimaat- en kustimpactaspecten.INSeaPTION heeft tot doel samen met gebruikers kustklimaatdiensten te ontwerpen en te ontwikkelen op basis van geavanceerde zeespiegelstijging, impact, aanpassing en transdisciplinaire wetenschap.

Verschillende door de EU gefinancierde projecten hebben bijgedragen tot het aantonen van het potentieel van NbS voor overstromingsmitigatie en kustveerkracht (bv. SARCC, ADAPTA BLUES, ADAPTO), met aanzienlijke kennis en empirische onderbouwing over dit onderwerp, waarbij de onderzoeksinspanningen vooral gericht waren op kleinschalige interventies. RECONECT heeft tot doel het Europees referentiekader voor NbS voor hydrometeorologische risicobeperking snel te verbeteren door grootschalige NbS in landelijke en natuurlijke gebieden, met inbegrip van kustgebieden, aan te tonen, te relateren, op te schalen en te exploiteren.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het meerjarig financieel kader (MFK) van de EU voor 2021-2027 bedraagt 1,21 biljoen EUR, met nog eens 807 miljard EUR uit het EU-herstelinstrument van de volgende generatie. 30% van dit budget is bestemd voor activiteiten die bijdragen aan klimaatdoelstellingen.

De belangrijkste EU-instrumenten die beschikbaar zijn om aanpassing te ondersteunen, zijn:

• Het LIFE-programma ondersteunt zowel projecten voor de matiging van de klimaatverandering als projecten voor de aanpassing aan de klimaatverandering, die ook betrekking hebben op kwesties in kustgebieden.
• Horizon Europa omvat de missies: “Aanpassingaan de klimaatverandering “om ten minste 150 Europese regio’s en gemeenschappen te ondersteunen om tegen 2030 klimaatbestendig te worden” en “Onzeoceanen en wateren tegen 2030 herstellen”.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

Ondersteuning van de uitvoering

Kuststeden en lokale overheden hebben een belangrijke autoriteit op het gebied van beleid en regelgeving inzake landgebruik, zodat EU- en wereldwijde initiatieven (platforms en netwerken) die lokale overheden met elkaar verbinden, ondersteuning kunnen bieden bij de uitvoering van aanpassingsmaatregelen. Initiatieven zoals het Burgemeestersconvenant voor energie en klimaat en C40 (inclusief kust- en deltasteden) verbinden lokale overheden over de hele wereld om samen te werken aan een duurzame actie tegen klimaatverandering.

Het platform European Natural Water Retention Measures (NWRM) ondersteunt de uitvoering van het Europees milieubeleid inzake groene infrastructuur als een manier om bij te dragen aan geïntegreerde doelstellingen op het gebied van natuur- en biodiversiteitsbehoud en -herstel. Het NWRM-platform omvat een breed scala aan oplossingen en casestudy’s, waarvan sommige ook relevant zijn voor kustgebieden.

MRE van aanpassing

In de overstromingsrichtlijn wordt benadrukt dat klimaatverandering leidt tot een grotere kans op en negatieve gevolgen van overstromingsgebeurtenissen, waarbij de lidstaten worden opgeroepen om klimaatverandering aan te pakken in hun voorlopige overstromingsrisicobeoordelingen en overstromingsrisicobeheerplannen (FRMP’s) en om de waarschijnlijke gevolgen van klimaatverandering voor het optreden van overstromingen aan te pakken in de evaluaties van hun FRMP’s. Gezien de stijging van de zeespiegel en het waarschijnlijk toenemende risico op stormvloeden, zullen overstromingen naar verwachting toenemende gevolgen hebben in kustgebieden. Volgens het meest recente Europese overzicht van overstromingsrisicobeheerplannen hebben 24 van de 26 lidstaten in hun overstromingsrisicobeheerplannen ten minste enkele aspecten van de klimaatverandering in aanmerking genomen en hebben tien lidstaten sterk aangetoond dat de gevolgen van de klimaatverandering in aanmerking zijn genomen. Slechts enkele lidstaten hebben echter methoden beschreven om de doeltreffendheid van maatregelen in het licht van klimaatveranderingsscenario’s te controleren, terwijl verschillende lidstaten maatregelen hebben vastgesteld die de klimaatverandering aanpakken met een “no-regret”-benadering.

Klimaatverandering, rekening houdend met overstromingen, is ook opgenomen in de stroomgebiedbeheersplannen (SGBP's) van de KRW - die ook kustwateren omvatten - naast de beoordeling van de druk van klimaatverandering. In A European Overview of the second River Basin Management Plans (Een Europees overzicht van de tweede stroomgebiedbeheerplannen) wordt slechts een derde van de lidstaten genoemd die specifieke maatregelen hebben genomen om zich aan de klimaatverandering aan te passen.