Παράκτιες περιοχές

Παράκτιες περιοχές

Βασικά μηνύματα

• Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές, ιδίως λόγω της αύξησης της στάθμης της θάλασσας, των καταιγίδων και των καταιγίδων, αλλά και της διείσδυσης αλμυρού νερού στα παράκτια οικοσυστήματα, των αυξημένων θερμοκρασιών των υδάτων και της οξίνισης των ωκεανών. Τελικά, οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν την απώλεια πολλαπλών οικοσυστημικών υπηρεσιών που παρέχονται από παράκτιες περιοχές, περιβαλλοντικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αξίας για πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς και οικονομικούς τομείς.
• Το πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στις παράκτιες περιοχές περιλαμβάνει εγκάρσια μέσα, όπως η ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών και ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός. Άλλες οδηγίες της ΕΕ που σχετίζονται άμεσα με την ανθεκτικότητα των παράκτιων ζωνών στην κλιματική αλλαγή είναι η οδηγία για τις πλημμύρες και η οδηγία πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική.
• Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα θα μπορούσαν δυνητικά να προσφέρουν μελλοντικές επιλογές για τη μέτρηση της προόδου της προσαρμογής στις παράκτιες περιοχές σε επίπεδο ΕΕ.

Επιπτώσεις και τρωτά σημεία

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές, ιδίως λόγω της αύξησης της στάθμης της θάλασσας και των αλλαγών στη συχνότητα και το μέγεθος των σοβαρών καταιγίδων και των σχετικών καταιγίδων. Αυτό μπορεί να προκαλέσει πλημμύρες, διάβρωση των ακτών και απώλεια περιοχών χαμηλού υψομέτρου που φιλοξενούν οικοτόπους υψηλής περιβαλλοντικής αξίας, καθώς και ανθρώπινους οικισμούς και υποδομές. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θα προκαλέσει επίσης ή θα αυξήσει τον κίνδυνο εισβολής αλμυρού νερού, θέτοντας σε περαιτέρω κίνδυνο τα παράκτια οικοσυστήματα. Επιπλέον, οι αναμενόμενες αυξήσεις της θερμοκρασίας των υδάτων και της οξίνισης των ωκεανών θα συμβάλουν στην αναδιάρθρωση των παράκτιων οικοσυστημάτων, με επιπτώσεις στην κυκλοφορία των ωκεανών και στη βιογεωχημική ποδηλασία. Τελικά, οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν την απώλεια πολλαπλών οικοσυστημικών υπηρεσιών που παρέχονται από παράκτιες περιοχές, περιβαλλοντικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αξίας για πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς και οικονομικούς τομείς.

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής επιδεινώνουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ήδη οι παράκτιες περιοχές, λόγω της αυξανόμενης αστικοποίησης των ακτών και της παρουσίας υποδομών και πολλαπλών ανθρώπινων δραστηριοτήτων, τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα. Αυτές οι μη κλιματικές κινητήριες δυνάμεις αλληλεπιδρούν με παράγοντες που σχετίζονται με το κλίμα και καθορίζουν τη συνολική ευπάθεια των φυσικών και ανθρώπινων συστημάτων των παράκτιων περιοχών.

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ του 2021 για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, προκειμένου να καταστεί η διαδικασία προσαρμογής πιο έξυπνη, αναγνωρίζει τη σημασία της γεφύρωσης του χάσματος όσον αφορά τις κλιματικές επιπτώσεις και την ανθεκτικότητα σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων περιοχών. Στο πλαίσιο του στόχου να καταστεί η προσαρμογή πιο συστημική, η στρατηγική προσαρμογής προωθεί τις λύσεις που βασίζονται στη φύση (NbS) και τις προσεγγίσεις που βασίζονται στο οικοσύστημα ως βασικά μέτρα για τη διατήρηση υγιών οικοσυστημάτων έναντι των απειλών της κλιματικής αλλαγής. Για τις παράκτιες περιοχές, αυτό συνεπάγεται, για παράδειγμα, την αποκατάσταση των υγροτόπων και των παράκτιων οικοσυστημάτων. Οι προσεγγίσεις αυτές χρησιμοποιούν τις γαλαζοπράσινες υποδομές ως πολλαπλού σκοπού και «μη θλιβερές» αποτελεσματικές λύσεις για την ενίσχυση της παράκτιας άμυνας έναντι των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Τα οφέλη για την αφαίρεση του άνθρακα που προσφέρουν τα αποκατεστημένα παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα αναγνωρίζονται επίσης στο πλαίσιο της στρατηγικής. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή προωθεί νέους μηχανισμούς πιστοποίησης που θα επιτρέψουν την αξιόπιστη παρακολούθηση και τον ποσοτικό προσδιορισμό των κλιματικών οφελών για την αφαίρεση του άνθρακα που προσφέρουν πολλές NbS σε παράκτιες περιοχές.

Οι διατομεακές πολιτικές και τα μέσα της ΕΕ που σχετίζονται με την ανθεκτικότητα των παράκτιων περιοχών στην κλιματική αλλαγή περιλαμβάνουν την ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών ( ICZM) και τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό (MSP).

Η ΟΔΠΖ προωθεί μια στρατηγική και ολοκληρωμένη προσέγγιση στη διαχείριση των παράκτιων ζωνών με στόχο την αξιοποίηση συνεργειών και την εξάλειψη των ασυνεπειών μεταξύ των διαφόρων πολιτικών και τομέων. Η στρατηγική προσέγγιση που απαιτείται από τη σύσταση της ΕΕ του 2002 για την ΟΔΠΖ περιλαμβάνει τη γενική αρχή της οικοσυστημικής προσέγγισης για τη διατήρηση της ακεραιότητας και της λειτουργίας των παράκτιων περιοχών, έναντι των απειλών που θέτει η κλιματική αλλαγή. Η οδηγία της ΕΕ του 2014 για τον ΘΧΣ συνιστά στα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη τις αλληλεπιδράσεις ξηράς-θάλασσας κατά την ανάπτυξη του ΘΧΣ τους και να λαμβάνουν υπόψη τις μακροπρόθεσμες αλλαγές λόγω της κλιματικής αλλαγής στη συνολική διαδικασία σχεδιασμού.

Άλλες οδηγίες της ΕΕ σχετικά με τη βιώσιμη διαχείριση των παράκτιων περιοχών υπό το πρίσμα της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή είναι οι εξής:

• Την οδηγία για τις πλημμύρες, η οποία εξετάζει την αξιολόγηση και τη διαχείριση των κινδύνων πλημμύρας των υδάτινων ρευμάτων και των ακτών σε σχέση με τη μεταβλητότητα του κλίματος και την κλιματική αλλαγή·
• Την οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική για τη θέσπιση κοινού πλαισίου εντός του οποίου τα κράτη μέλη καλούνται να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την επίτευξη και διατήρηση της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των παράκτιων και θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ έως το 2020 και για την προστασία της βάσης των πόρων από την οποία εξαρτώνται οι οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητες που σχετίζονται με τη θάλασσα.

Οι οδηγίες αυτές πρέπει να εφαρμοστούν σύμφωνα με τις απαιτήσεις της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, η οποία θεσπίζει κοινό πλαίσιο για την προστασία των εσωτερικών επιφανειακών υδάτων, των μεταβατικών υδάτων, των παράκτιων και των υπόγειων υδάτων.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Έκθεση της IPCC AR6 της ομάδας εργασίας ΙΙ για την κλιματική αλλαγή 2022: Οι επιπτώσεις, η προσαρμογή και η ευπάθεια περιγράφουν την τρέχουσα κατανόηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στις παράκτιες περιοχές, τα οικοσυστήματα και τη βιοποικιλότητά τους, καθώς και τις πιθανές επιλογές προσαρμογής, τη σκοπιμότητα και τα όριά τους.

Προηγουμένως, η ειδική έκθεση για τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα και η ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C αξιολογούσαν τον τρόπο με τον οποίο οι ωκεανοί και η κρυόσφαιρα αναμένεται να αλλάξουν με τη συνεχιζόμενη υπερθέρμανση του πλανήτη, τους κινδύνους και τις ευκαιρίες που αυτές οι αλλαγές φέρνουν στα οικοσυστήματα και τους ανθρώπους, καθώς και τις επιλογές μετριασμού, προσαρμογής και διακυβέρνησης για τη μείωση των μελλοντικών κινδύνων.

Ο Ευρωπαϊκός Άτλας των Ευρωπαϊκών Θαλασσών είναι ένα διαδικτυακό εργαλείο που παρέχει διαδραστικές και διαφοροποιημένες πληροφορίες σχετικά με τα φυσικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά στις παράκτιες και θαλάσσιες περιοχές της Ευρώπης. Περιλαμβάνει επίσης πληροφορίες σχετικά με τα έργα ICZM που συμμετείχαν στην πρώην πρωτοβουλία OURCOAST.

Τα δεδομένα και τα μοντέλα παγκόσμιας ακραίας στάθμης της θάλασσας που υποστηρίζουν τα πορίσματα των πλέον πρόσφατων μελετών σχετικά με τις παράκτιες πλημμύρες είναι διαθέσιμα στο αποθετήριο LISCoAsT ( Ολοκληρωμένο εργαλείο αξιολόγησης της στάθμης της θάλασσας και των ακτών μεγάλης κλίμακας) του καταλόγου δεδομένων του Κοινού Κέντρου Ερευνών. Το ΚΚΕρ διηύθυνε επίσης τα έργα PESETA, όπου οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα παράκτια συστήματα ήταν στο πεδίο εφαρμογής από την PESETA I το 2009.

Η υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή (C3S) υποστηρίζει τις πολιτικές προσαρμογής και μετριασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρέχοντας συνεπείς και έγκυρες πληροφορίες σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Η υπηρεσία επιτρέπει στους χρήστες να έχουν πρόσβαση σε παραδείγματα πραγματικών εφαρμογών του καταστήματος δεδομένων για το κλίμα σε διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων περιοχών, αποδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να προσπελαστούν, να μετασχηματιστούν και να καταστούν σχετικά με τα δεδομένα για το κλίμα για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων κλιματικών προκλήσεων και τη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με το κλίμα.

Ο δείκτης ΕΟΠ Ακραία στάθμη της θάλασσας και παράκτιες πλημμύρες δείχνει την προβλεπόμενη αλλαγή στη συχνότητα των πλημμυρών στην Ευρώπη σύμφωνα με δύο διαφορετικά σενάρια, σύμφωνα με τα οποία απαιτείται ο προγραμματισμός της προστασίας των ακτών σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο.

Ορισμένα ερευνητικά έργα που υποστηρίζονται από διάφορα προγράμματα της ΕΕ συνέβαλαν περαιτέρω στη γνώση σχετικά με τις παράκτιες περιοχές (όπως για παράδειγμα το FAIR). Στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας για τις Κλιματικές Υπηρεσίες, το ECLISEA αποσκοπεί στην προώθηση της επιστήμης για το κλίμα των παράκτιων περιοχών όσον αφορά τη δυναμική της επιφάνειας της θάλασσας στις ευρωπαϊκές ακτές και θάλασσες, στην παραγωγή συστάσεων και βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τις πτυχές του παράκτιου κλίματος και των παράκτιων επιπτώσεων. Η INSeaPTIONαποσκοπεί στον από κοινού σχεδιασμό και συνανάπτυξη, από κοινού με τους χρήστες, των παράκτιων υπηρεσιών για το κλίμα με βάση την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τον αντίκτυπο, την προσαρμογή και τη διεπιστημονική επιστήμη.

Διάφορα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ συνέβαλαν στην επίδειξη των δυνατοτήτων της NbS για τον μετριασμό των πλημμυρών και την ανθεκτικότητα των παράκτιων ζωνών (π.χ. SARCC, ADAPTA BLUES, ADAPTO), παρέχοντας σημαντική βάση γνώσεων και τεκμηρίωσης σχετικά με το θέμα αυτό, με ερευνητικές προσπάθειες που επικεντρώνονται ιδιαίτερα σε παρεμβάσεις μικρής κλίμακας. Στόχος του RECONECT είναι η ταχεία ενίσχυση του ευρωπαϊκού πλαισίου αναφοράς για τη NbS για τη μείωση του υδρομετεωρολογικού κινδύνου μέσω της επίδειξης, της αναφοράς, της αναβάθμισης και της εκμετάλλευσης μεγάλης κλίμακας NbS σε αγροτικές και φυσικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων ζωνών.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) της ΕΕ για την περίοδο 2021-27 ανέρχεται σε 1,21 τρισεκατομμύρια ευρώ, με επιπλέον 807 δισ. EUR από το μέσο ανάκαμψης της ΕΕ επόμενης γενιάς. Το 30 % του προϋπολογισμού αυτού προορίζεται για δραστηριότητες που συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων για το κλίμα.

Τα βασικά μέσα της ΕΕ που είναι διαθέσιμα για τη στήριξη της προσαρμογής είναι τα εξής:

• Το πρόγραμμα LIFE στηρίζει τόσο τα έργα μετριασμού της κλιματικής αλλαγής όσο και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, τα οποία καλύπτουν επίσης ζητήματα παράκτιων περιοχών.
• Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» περιλαμβάνει τις αποστολές: «Προσαρμογή στην κλιματικήαλλαγή γιατη στήριξη τουλάχιστον 150 ευρωπαϊκών περιφερειών και κοινοτήτων ώστε να καταστούν ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή έως το 2030» και «Αποκατάσταση των ωκεανών και των υδάτων μας έως το 2030».

Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα «Χρηματοδότηση από την ΕΕ για τα μέτρα προσαρμογής».

Στήριξη της εφαρμογής

Οι παράκτιες πόλεις και οι τοπικές κυβερνήσεις έχουν σημαντική εξουσία όσον αφορά τις πολιτικές και τους κανονισμούς για τη χρήση της γης, έτσι ώστε οι πρωτοβουλίες της ΕΕ και οι παγκόσμιες πρωτοβουλίες (πλατφόρμες και δίκτυα) που συνδέουν τις τοπικές κυβερνήσεις να μπορούν να στηρίξουν την εφαρμογή των μέτρων προσαρμογής. Πρωτοβουλίες όπως το Σύμφωνο των Δημάρχων για την Ενέργεια και το Κλίμα και το C40 ( συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων πόλεων και των πόλεων δέλτα) συνδέουν τις τοπικές αρχές σε όλο τον κόσμο για να συνεργαστούν για μια βιώσιμη δράση για την κλιματική αλλαγή.

Η πλατφόρμα Ευρωπαϊκών Μέτρων Διατήρησης Φυσικών Υδάτων (NWRM) υποστηρίζει την εφαρμογή της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής για τις πράσινες υποδομές ως έναν τρόπο συμβολής στην επίτευξη ολοκληρωμένων στόχων που αφορούν τη διατήρηση και αποκατάσταση της φύσης και της βιοποικιλότητας. Η πλατφόρμα NWRM καλύπτει ένα ευρύ φάσμα λύσεων και περιπτωσιολογικών μελετών, ορισμένες από τις οποίες αφορούν επίσης τις παράκτιες περιοχές.

MRE προσαρμογής

Η οδηγία για τις πλημμύρες υπογραμμίζει ότι η κλιματική αλλαγή οδηγεί σε μεγαλύτερη πιθανότητα και δυσμενείς επιπτώσεις των πλημμυρών, καλώντας τα κράτη μέλη να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή στις προκαταρκτικές εκτιμήσεις κινδύνου πλημμύρας και τα σχέδια διαχείρισης κινδύνων πλημμύρας (ΣΔΚΠ) και να αντιμετωπίσουν τις πιθανές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην εμφάνιση πλημμυρών κατά την επανεξέταση των ΣΔΚΠ τους. Λαμβάνοντας υπόψη την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τον πιθανό αυξανόμενο κίνδυνο καταιγίδων, οι πλημμύρες αναμένεται να έχουν αυξανόμενες επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές. Σύμφωνα με την τελευταία ευρωπαϊκή επισκόπηση των σχεδίων διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας, 24 από τα 26 κράτη μέλη εξέτασαν τουλάχιστον ορισμένες πτυχές της κλιματικής αλλαγής στα ΣΔΚΠ τους και δέκα παρείχαν ισχυρές αποδείξεις ότι εξετάστηκαν οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, λίγα μόνο κράτη μέλη περιέγραψαν μεθόδους για τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας των μέτρων ενόψει των σεναρίων για την κλιματική αλλαγή, ενώ αρκετά κράτη μέλη προσδιόρισαν μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής με μια μη θλιβερή προσέγγιση.

Η κλιματική αλλαγή, λαμβάνοντας υπόψη τις πλημμύρες, περιλαμβάνεται επίσης στα σχέδια διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών (ΣΔΛΑΠ) της ΟΠΥ -που περιλαμβάνει επίσης τα παράκτια ύδατα- παράλληλα με την αξιολόγηση των πιέσεων από την κλιματική αλλαγή. Σε μια ευρωπαϊκή επισκόπηση των δεύτερων σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, αναφέρεται ότι μόνο το ένα τρίτο των κρατών μελών έχει εφαρμόσει ειδικά μέτρα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.