Παράκτιες περιοχές

Βασικά μηνύματα

• Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές, ιδίως λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, των καταιγίδων και των καταιγίδων, αλλά και της διείσδυσης αλμυρών υδάτων στα παράκτια οικοσυστήματα, της αύξησης της θερμοκρασίας των υδάτων και της οξίνισης των ωκεανών. Τελικά, οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν την απώλεια πολλαπλών οικοσυστημικών υπηρεσιών που παρέχονται από παράκτιες περιοχές, περιβαλλοντικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αξίας για πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς και οικονομικούς τομείς.
• Το πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στις παράκτιες περιοχές περιλαμβάνει οριζόντια μέσα, όπως η ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών και ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός. Άλλες οδηγίες της ΕΕ που σχετίζονται άμεσα με την ανθεκτικότητα των παράκτιων ζωνών στην κλιματική αλλαγή είναι η οδηγία για τις πλημμύρες και η οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική.
• Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα θα μπορούσαν ενδεχομένως να προσφέρουν μελλοντικές επιλογές για τη μέτρηση της προόδου της προσαρμογής στις παράκτιες περιοχές σε επίπεδο ΕΕ.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Ufuk Turpcan, Climate Change PIX /EEA

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, καθώς και λόγω αλλαγών στη συχνότητα και το μέγεθος των σοβαρών καταιγίδων και των σχετικών καταιγίδων. Αυτό μπορεί να προκαλέσει πλημμύρες, διάβρωση των ακτών και απώλεια περιοχών χαμηλού υψομέτρου που φιλοξενούν οικοτόπους υψηλής περιβαλλοντικής αξίας, καθώς και ανθρώπινους οικισμούς και υποδομές. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θα προκαλέσει επίσης ή θα αυξήσει τον κίνδυνο διείσδυσης αλμυρού νερού, θέτοντας σε περαιτέρω κίνδυνο τα παράκτια οικοσυστήματα. Επιπλέον, οι αναμενόμενες αυξήσεις της θερμοκρασίας των υδάτων και η οξίνιση των ωκεανών θα συμβάλουν στην αναδιάρθρωση των παράκτιων οικοσυστημάτων, με επιπτώσεις στην κυκλοφορία των ωκεανών και στον βιογεωχημικό κύκλο. Οι επιβλαβείς ανθίσεις φυκών έχουν αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες στις παράκτιες περιοχές ως αντίδραση στον ευτροφισμό σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή. Τελικά, οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν την απώλεια πολλαπλών οικοσυστημικών υπηρεσιών που παρέχονται από παράκτιες περιοχές, περιβαλλοντικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αξίας για πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς και οικονομικούς τομείς.

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής επιδεινώνουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ήδη οι παράκτιες περιοχές, λόγω της αυξανόμενης αστικοποίησης των ακτών και της παρουσίας υποδομών και πολλαπλών ανθρώπινων δραστηριοτήτων, τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα. Τέτοιοι παράγοντες μη κλιματικών επιπτώσεων αλληλεπιδρούν με παράγοντες κλιματικών επιπτώσεων που καθορίζουν τη συνολική ευπάθεια των φυσικών και ανθρώπινων συστημάτων των παράκτιων περιοχών.

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων (EUCRA), ο κίνδυνος από παράκτιες πλημμύρες στον πληθυσμό, τις υποδομές και τις οικονομικές δραστηριότητες, καθώς και ο κίνδυνος διάβρωσης των ακτών και πλημμύρας στα παράκτια οικοσυστήματα απαιτούν την πλέον επείγουσα δράση. Άλλοι σχετικοί κίνδυνοι περιλαμβάνουν τον κίνδυνο από την εμφάνιση επιβλαβών φυκών και παθογόνων για την ανθρώπινη υγεία, τον κίνδυνο διαταραχής της ενέργειας λόγω ζημιών στις υποδομές μεταφοράς ή αποθήκευσης ενέργειας από παράκτιες πλημμύρες και τον κίνδυνο εκτεταμένης διαταραχής των παράκτιων και θαλάσσιων μεταφορών. Οι παράκτιες περιοχές προσδιορίζονται στο EUCRA ως περιοχές κομβικών σημείων επειδή είναι εκτεθειμένες σε πολλαπλούς κλιματικούς κινδύνους.

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ του 2021 για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, προκειμένου να καταστεί εξυπνότερη η διαδικασία προσαρμογής, αναγνωρίζει τη σημασία της γεφύρωσης του χάσματος όσον αφορά τις κλιματικές επιπτώσεις και την ανθεκτικότητα σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων περιοχών. Στο πλαίσιο του στόχου να καταστεί η προσαρμογή πιο συστημική, η στρατηγική προσαρμογής προωθεί λύσεις που βασίζονται στη φύση (NbS) και προσεγγίσεις που βασίζονται στο οικοσύστημα ως βασικά μέτρα για τη διατήρηση υγιών οικοσυστημάτων έναντι των απειλών της κλιματικής αλλαγής. Για τις παράκτιες περιοχές, αυτό συνεπάγεται, για παράδειγμα, την αποκατάσταση των υγροτόπων και των παράκτιων οικοσυστημάτων. Οι προσεγγίσεις αυτές χρησιμοποιούν γαλαζοπράσινες υποδομές ως αποτελεσματικές λύσεις πολλαπλού σκοπού και «χωρίς λύπη» για την ενίσχυση της άμυνας των ακτών έναντι των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Τα οφέλη απορρόφησης άνθρακα που προσφέρουν τα αποκατεστημένα παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα αναγνωρίζονται επίσης στο πλαίσιο της στρατηγικής. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή προωθεί νέους μηχανισμούς πιστοποίησης που θα καταστήσουν δυνατή την αυστηρή παρακολούθηση και τον ποσοτικό προσδιορισμό των κλιματικών οφελών από την απορρόφηση άνθρακα που προσφέρουν πολλές NbS στις παράκτιες περιοχές.

Οι διατομεακές πολιτικές και τα μέσα της ΕΕ που σχετίζονται με την ανθεκτικότητα των παράκτιων περιοχών στην κλιματική αλλαγή περιλαμβάνουν την ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών (ΟΔΠΖ) και τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό (ΘΧΣ).

Η ΟΔΠΖ προωθεί μια στρατηγική και ολοκληρωμένη προσέγγιση για τη διαχείριση των παράκτιων ζωνών με στόχο την αξιοποίηση των συνεργειών και την εξάλειψη των ασυνεπειών μεταξύ των διαφόρων πολιτικών και τομέων. Η στρατηγική προσέγγιση που απαιτείται από τη σύσταση της ΕΕ του 2002 για την ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών περιλαμβάνει τη γενική αρχή της οικοσυστημικής προσέγγισης για τη διατήρηση της ακεραιότητας και της λειτουργίας των παράκτιων ζωνών, έναντι των απειλών που θέτει η κλιματική αλλαγή. Η οδηγία της ΕΕ του 2014 για τον ΘΧΣ συνιστά στα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη τις αλληλεπιδράσεις ξηράς-θάλασσας κατά την ανάπτυξη του ΘΧΣ τους και να λαμβάνουν υπόψη τις μακροπρόθεσμες αλλαγές που οφείλονται στην κλιματική αλλαγή στη συνολική διαδικασία σχεδιασμού.

Άλλες οδηγίες της ΕΕ σχετικά με τη βιώσιμη διαχείριση των παράκτιων περιοχών υπό το πρίσμα της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή είναι οι εξής:

• την οδηγία για τις πλημμύρες, η οποία εξετάζει την αξιολόγηση και τη διαχείριση του κινδύνου πλημμύρας των υδατορευμάτων και των ακτών σε σχέση με τη μεταβλητότητα του κλίματος και την κλιματική αλλαγή·
• Η οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική θεσπίζει κοινό πλαίσιο εντός του οποίου τα κράτη μέλη υποχρεούνται να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την επίτευξη και τη διατήρηση καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των παράκτιων και θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ έως το 2020 και για την προστασία της βάσης των πόρων από την οποία εξαρτώνται οι οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητες που σχετίζονται με τη θάλασσα.

Οι οδηγίες αυτές πρέπει να εφαρμόζονται σύμφωνα με τις απαιτήσεις της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, η οποία θεσπίζει κοινό πλαίσιο για την προστασία των εσωτερικών επιφανειακών υδάτων, των μεταβατικών υδάτων, των παράκτιων υδάτων και των υπόγειων υδάτων.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τις παράκτιες περιοχές.

Η έκθεση της IPCC AR6 WG II για την κλιματική αλλαγή 2022: Οι επιπτώσεις, η προσαρμογή και η ευπάθεια περιγράφουν την τρέχουσα κατανόηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στις παράκτιες περιοχές, τα οικοσυστήματά τους και τη βιοποικιλότητά τους, καθώς και τις πιθανές επιλογές προσαρμογής, τη σκοπιμότητα και τα όριά τους.

Προηγουμένως, η ειδική έκθεση για τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα και η ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C αξιολόγησαν τον τρόπο με τον οποίο αναμένεται να αλλάξουν οι ωκεανοί και η κρυόσφαιρα με τη συνεχιζόμενη υπερθέρμανση του πλανήτη, τους κινδύνους και τις ευκαιρίες που συνεπάγονται οι αλλαγές αυτές για τα οικοσυστήματα και τους ανθρώπους, καθώς και τις επιλογές μετριασμού, προσαρμογής και διακυβέρνησης για τη μείωση των μελλοντικών κινδύνων.

Ο Ευρωπαϊκός Άτλαντας των Ευρωπαϊκών Θαλασσών είναι ένα διαδικτυακό εργαλείο που παρέχει διαδραστικές και διαφοροποιημένες πληροφορίες σχετικά με τα φυσικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά στις παράκτιες και θαλάσσιες περιοχές της Ευρώπης. Περιλαμβάνει επίσης πληροφορίες σχετικά με τα έργα ICZM που συμμετείχαν στην προηγούμενη πρωτοβουλία OURCOAST.

Τα δεδομένα και τα μοντέλα για την παγκόσμια ακραία στάθμη της θάλασσας που υποστηρίζουν τα πορίσματα των πλέον πρόσφατων μελετών σχετικά με τις παράκτιες πλημμύρες είναι διαθέσιμα στο αποθετήριο LISCoAsT (Large scale Integrated Sea-level and Coastal Assessment Tool) του καταλόγου δεδομένων του Κοινού Κέντρου Ερευνών. Το ΚΚΕρ υλοποίησε επίσης τα έργα PESETA, όπου ο αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής στα παράκτια συστήματα ήταν στο πεδίο εφαρμογής από το PESETA I το 2009.

Η υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή (C3S) υποστηρίζει τις πολιτικές προσαρμογής και μετριασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρέχοντας συνεπείς και έγκυρες πληροφορίες σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Η υπηρεσία επιτρέπει στους χρήστες να έχουν πρόσβαση σε παραδείγματα πραγματικών εφαρμογών του αποθέματός της κλιματικών δεδομένων για διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων περιοχών, καταδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο τα κλιματικά δεδομένα μπορούν να είναι προσβάσιμα, να μετασχηματιστούν και να καταστούν συναφή για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων κλιματικών προκλήσεων και τη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με το κλίμα.

Ο δείκτης του ΕΟΠ για την ακραία στάθμη της θάλασσας και τις παράκτιες πλημμύρες δείχνει την προβλεπόμενη αλλαγή στη συχνότητα των πλημμυρικών φαινομένων στην Ευρώπη σύμφωνα με δύο διαφορετικά σενάρια, τα οποία απαιτούν τον σχεδιασμό της προστασίας των ακτών σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο.

Ορισμένα ερευνητικά έργα που υποστηρίζονται από διάφορα προγράμματα της ΕΕ έχουν επίσης συμβάλει με γνώσεις σχετικά με τις παράκτιες περιοχές (όπως για παράδειγμα το FAIR). Στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας για τις Κλιματικές Υπηρεσίες, το ECLISEA αποσκοπεί στην προώθηση της επιστήμης του παράκτιου κλίματος σχετικά με τη δυναμική της επιφάνειας της θάλασσας πάνω από τις ευρωπαϊκές ακτές και θάλασσες, με την παραγωγή συστάσεων και βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τις πτυχές του παράκτιου κλίματος και των παράκτιων επιπτώσεων. Το INSeaPTION αποσκοπεί στον από κοινού σχεδιασμό και την από κοινού ανάπτυξη, από κοινού με τους χρήστες, παράκτιων κλιματικών υπηρεσιών με βάση την υπερσύγχρονη άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τον αντίκτυπο, την προσαρμογή και τη διεπιστημονική επιστήμη.

Διάφορα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ συνέβαλαν στην επίδειξη του δυναμικού των NbS για τον μετριασμό των πλημμυρών και την ανθεκτικότητα των ακτών (π.χ. SARCC, ADAPTA BLUES, ADAPTO), παρέχοντας σημαντική βάση γνώσεων και αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με το θέμα αυτό, με τις ερευνητικές προσπάθειες να επικεντρώνονται ιδίως σε παρεμβάσεις μικρής κλίμακας. Το RECONECT αποσκοπεί στην ταχεία ενίσχυση του ευρωπαϊκού πλαισίου αναφοράς για τις NbS για τη μείωση των υδρομετεωρολογικών κινδύνων μέσω της επίδειξης, της αναφοράς, της αναβάθμισης και της εκμετάλλευσης των NbS μεγάλης κλίμακας σε αγροτικές και φυσικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων ζωνών.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) της ΕΕ για την περίοδο 2021-27 ανέρχεται σε 1,21 τρισεκατομμύρια ευρώ, με επιπλέον 807 δισεκατομμύρια ευρώ από το μέσο ανάκαμψης της ΕΕ επόμενης γενιάς. Το 30 % του προϋπολογισμού αυτού προορίζεται για δραστηριότητες που συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων για το κλίμα.

Τα βασικά μέσα της ΕΕ που διατίθενται για τη στήριξη της προσαρμογής είναι τα εξής:

• Το πρόγραμμα LIFE στηρίζει έργα τόσο για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής όσο και για την προσαρμογή σε αυτήν, καλύπτοντας επίσης ζητήματα παράκτιων περιοχών.
• Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» περιλαμβάνει τις αποστολές: «Προσαρμογή στην αλλαγή του κλίματος» για τη στήριξη τουλάχιστον 150 ευρωπαϊκών περιφερειών και κοινοτήτων ώστε να καταστούν ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή έως το 2030» και «Αποκατάσταση των ωκεανών και των υδάτων μας έως το 2030».

Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα «Χρηματοδότηση των μέτρων προσαρμογής από την ΕΕ».

Στήριξη της εφαρμογής

Οι παράκτιες πόλεις και οι τοπικές κυβερνήσεις έχουν σημαντική εξουσία επί των πολιτικών και των κανονισμών χρήσης γης, έτσι ώστε οι ενωσιακές και παγκόσμιες πρωτοβουλίες (πλατφόρμες και δίκτυα) που συνδέουν τις τοπικές κυβερνήσεις να μπορούν να παρέχουν στήριξη στην εφαρμογή των μέτρων προσαρμογής. Πρωτοβουλίες όπως το Σύμφωνο των Δημάρχων για την Ενέργεια και το Κλίμα και η C40 (συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων πόλεων και των πόλεων δέλτα) συνδέουν τις τοπικές αρχές σε όλο τον κόσμο για να συνεργαστούν προς μια βιώσιμη δράση για την κλιματική αλλαγή.

Η πλατφόρμα European Natural Water Retention Measures (NWRM) υποστηρίζει την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Περιβαλλοντικής Πολιτικής για τις πράσινες υποδομές ως έναν τρόπο συμβολής σε ολοκληρωμένους στόχους που αφορούν τη διατήρηση και αποκατάσταση της φύσης και της βιοποικιλότητας. Η πλατφόρμα NWRM καλύπτει ένα ευρύ φάσμα λύσεων και περιπτωσιολογικών μελετών, ορισμένες από τις οποίες είναι επίσης σημαντικές για τις παράκτιες περιοχές.

MRE προσαρμογής

Η οδηγία για τις πλημμύρες υπογραμμίζει ότι η κλιματική αλλαγή οδηγεί σε μεγαλύτερη πιθανότητα και δυσμενείς επιπτώσεις πλημμυρικών φαινομένων, καλώντας τα κράτη μέλη να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή στις προκαταρκτικές εκτιμήσεις των κινδύνων πλημμύρας και στα σχέδια διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας (ΣΔΚΠ) και να αντιμετωπίσουν τις πιθανές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην εμφάνιση πλημμυρών κατά την επανεξέταση των οικείων ΣΔΚΠ. Λαμβάνοντας υπόψη την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τον πιθανό αυξανόμενο κίνδυνο καταιγίδων, οι πλημμύρες αναμένεται να έχουν αυξανόμενες επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές. Σύμφωνα με την τελευταία ευρωπαϊκή επισκόπηση των σχεδίων διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας , 24 από τα 26 κράτη μέλη εξέτασαν τουλάχιστον ορισμένες πτυχές της κλιματικής αλλαγής στα ΣΔΚΠ τους και δέκα παρείχαν ισχυρά στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ελήφθησαν υπόψη οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, λίγα μόνο κράτη μέλη περιέγραψαν μεθόδους για τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας των μέτρων ενόψει σεναρίων για την κλιματική αλλαγή, ενώ αρκετά κράτη μέλη προσδιόρισαν μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής με προσέγγιση που δεν εκφράζει λύπη.

Η κλιματική αλλαγή, λαμβάνοντας υπόψη τις πλημμύρες, περιλαμβάνεται επίσης στα Σχέδια Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής Ποταμών (ΣΔΛΑΠ) της ΟΠΥ - που περιλαμβάνει επίσης τα παράκτια ύδατα - παράλληλα με την αξιολόγηση των πιέσεων από την κλιματική αλλαγή. Στην ευρωπαϊκή επισκόπηση των δεύτερων σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών αναφέρεται ότι μόνο το ένα τρίτο των κρατών μελών έχει εφαρμόσει ειδικά μέτρα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.