Scéimeanna rialachais il-leibhéil agus trasearnála le haghaidh oiriúnú don athrú aeráide

Tagraíonn rialachas il-leibhéil don chóras a thacaíonn le beartas agus cinnteoireacht i measc rialtais náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla (ECFE). Sa rialachas il-leibhéil, tá leibhéil éagsúla rialtais ag brath go frithpháirteach ar a chéile (GIZ, 2018). Aithnítear é sin mar ghné chinntitheach chun iliomad cuspóirí beartais a bhaint amach, mar shampla chun acmhainní nádúrtha a chaomhnú agus a athbhunú (CreatRialachais IUCN maidir le hAcmhainní Nádúrtha) nó chun gníomhaíochtaí áitiúla a chothú chun dul chun cinn a dhéanamh i dtreo na forbartha inbhuanaithe (clárUN-HABITAT). Coincheap comhchosúil a tugadh isteach sa litríocht eolaíoch is ea rialachas polalárnach, cineál casta rialachais le hionaid chinnteoireachta iomadúla, ar féidir é a neadú ar leibhéil éagsúla dlínse (e.g. leibhéil áitiúla, stáit agus náisiúnta). D’fhéadfadh saintréithe polalárnacha a bheith in ann cothromaíocht a aimsiú ó rialachas atá go hiomlán láraithe agus go hiomlán díláraithe nó pobalbhunaithe (Carlise agus Gruby, 2019).

Is gnáthchúram rialachais il-leibhéil agus trasearnála é an t-oiriúnú. Luaitear i dtuarascáil AR6 IPCC (achoimredo lucht ceaptha beartas)go gcumasaítear forbairt atá athléimneach ó thaobh na haeráide de nuair a dhéantar próisis, maoiniú agus gníomhaíochtaí cinnteoireachta a chomhtháthú ar fud leibhéil rialachais, earnálacha agus creataí ama. Is cuid de thimthriall an bheartais oiriúnúcháin é rialachas a eagrú ar fud earnálacha agus leibhéal (tuilleadh faisnéise i gCéim 5 den Uirlis Tacaíochta um Oiriúnú don Athrú Aeráide-ADAPT) chun cur chun feidhme éifeachtach, comhleanúnach agus leanúnach gníomhaíochtaí oiriúnúcháin a áirithiú. Áirítear leis comhordú ingearach agus cothrománach.

Maidir le comhordú ingearach, agus aghaidh á tabhairt ar oiriúnú don athrú aeráide, braitheann rialtais náisiúnta ar rialtais réigiúnacha agus áitiúla chun gníomhaíochtaí a dhéanamh de straitéisí náisiúnta aeráide. Os a choinne sin, d’fhéadfadh sé nach mbeadh sé de chumhacht ag cinnteoirí ar an leibhéal áitiúil, cé go mbeidís níos oiriúnaí chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin shonracha, cásanna casta a thagann faoi fhreagracht na n-údarás réigiúnach agus náisiúnta a réiteach. Bíonn tionchar ag ionstraimí agus creataí dlíthiúla, institiúideacha agus airgeadais arna gcur i bhfeidhm ag leibhéil níos airde rialachais ar rialtais áitiúla agus réigiúnacha. Féadfaidh creataí náisiúnta tacú le gníomhaíochtaí oiriúnúcháin áirithe a dhéantar ar an leibhéal áitiúil agus srian a chur leo freisin. Mar shampla, d’fhéadfadh athúsáid uisce a bheith ina straitéis a bhfuil buntáiste áitiúil ag baint léi chun aghaidh a thabhairt ar fhadhbanna sonracha maidir le ganntanas uisce. D’fhéadfadh bearnaí sa reachtaíocht lena gceanglaítear idirghabhálacha ar an leibhéal náisiúnta a réiteach bac a chur ar an straitéis sin. Ar an gcaoi chéanna, ní mór do ghníomhaithe réigiúnacha agus náisiúnta tacú le dea-chleachtais, a thástáiltear i limistéir phíolótacha ar scála an-áitiúil, chun iad a uas-scálú agus chun go mbeidh siad éifeachtach maidir le tionchair an athraithe aeráide a mhaolú. Thairis sin, ní mór gníomhaíochtaí arna spreagadh ag údaráis áitiúla nó faoi stiúir pobail áitiúla a bheith comhsheasmhach le straitéisí agus pleananna réigiúnacha agus náisiúnta agus ní mór iad a leagan amach go cuí laistigh díobh, agus chun inbhuanaitheacht fhadtéarmach an oiriúnaithe a áirithiú freisin. Mar shampla, ba cheart cothú tránna agus roghanna oiriúnaithe cosanta cósta áitiúla eile, arna gcur chun feidhme le cuspóirí gearrthéarmacha agus raonta feidhme cúnga, a bheith mar chuid de Phleananna Comhtháite Bainistithe Criosanna Cósta ar scála níos mó, chun go mbeidh siad éifeachtach agus inbhuanaithe, agus cur chuige iomlánaíoch á ghlacadh i leith fadhbanna áitiúla i bpeirspictíocht fhadtéarmach.

Áirítear le rialachas il-leibhéil freisin comhordú cothrománach ar oiriúnú trí chomhoibriú agus trí mhalartuithe idir ranna rialtais éagsúla nó páirtithe leasmhara ó earnálacha eacnamaíocha éagsúla. Tá gá le cur chuige trasearnála toisc go n-éilíonn oiriúnú don athrú aeráide cuir chuige shistéamacha, lena dtugtar le chéile eolas atá faoi úinéireacht gníomhaithe éagsúla agus riachtanais earnálacha éagsúla beartais agus eacnamaíocha á gcur san áireamh. Mar shampla, ní mór do na húdaráis atá freagrach as bainistiú uisce déileáil le húsáidí contrártha acmhainní tearca uisce ó roinnt earnálacha, agus uisce á chaomhnú sa chomhshaol chun an bhithéagsúlacht a chothú ag an am céanna. Is féidir le rialachas trasearnála cuidiú le réitigh ‘bua-bua’ a chur chun cinn a bhfuil tairbhí iomadúla acu d’earnálacha éagsúla, lena n-íoslaghdaítear na tionchair ar acmhainní nádúrtha agus, ar an gcaoi sin, mí-oiriúnú a sheachaint.

Ós rud é nach n-aithnítear teorainneacha riaracháin le tionchair an athraithe aeráide, áirítear comhar idir rialtais chomharsanacha sa chomhordú cothrománach freisin. Is éard atá i gceist leis sin comhordú idir bardais chomharsanacha, réigiúin chomharsanacha agus fiú tíortha i limistéir trasteorann. Tá sé ábhartha, mar shampla, maidir le bainistiú uisce in abhantracha agus maidir le haghaidh a thabhairt ar rioscaí tuilte. Is iad ceantair abhantraí na príomhaonaid bhainistíochta de réir na Creat-Treorach Uisce agus na Treorach maidir le Tuilte. Féadfar aonaid rialachais shainchuspóireacha (údaráis cheantair abhantraí) a thrasnaíonn dlínsí a bhunú chun Pleananna Bainistíochta Abhantraí (RBMP) agus Pleananna Bainistithe Riosca i gCás Tuilte (FRMP) a ullmhú chun na treoracha gaolmhara a chur chun feidhme. Éilíonn pleananna den sórt sin comhar idir údaráis náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla éagsúla. Maidir le habhantracha a thrasnaíonn teorainneacha náisiúnta, tá struchtúir rialachais á gcur ar bhonn foirmiúil de réir a chéile, agus tá RBMPanna idirnáisiúnta á bhforbairt níos mó agus níos mó (COM(2019) 95 final). Mar shampla, in Abhantrach Sava, forbraíodh córas oibríochtúil le roinnt uirlisí in iarracht chomhpháirteach ó pháirtithe leasmhara ó thíortha a bhí mar chuid den abhantrach chun freagairt chomhordaithe ar thuilte foircneacha agus ar theagmhais truaillithe a éascú (cás-staidéarAbhantrach Sava). D’ainneoin sin, de réir chóras tuairiscithe Bhallstáit an Aontais, bhí an rialachas ar cheann de na baic ba shuntasaí (COM(2021) 970 final),agus an Creat Uisce agus na treoracha maidir le Tuilte á gcur chun feidhme.

Is iomaí sásra atá ann chun rialachas il-leibhéil maidir le hoiriúnú don athrú aeráide a chur i bhfeidhm agus féadfar iad a dhéanamh trí bhealaí foirmiúla (e.g., arna mbunú le dlí, le conarthaí dlíthiúla agus le comhaontuithe dlíthiúla) nó trí bhealaí neamhfhoirmiúla (e.g. mar gheall ar chaidrimh agus ar mhuinín). Seo a leanas samplaí (ECFE, 2022, UN-HABITATS, 2022) atá ábhartha maidir le hoiriúnú don athrú aeráide:

• Beartais agus reachtaíocht ábhartha a fhorbairt (lena n-áirítear straitéisí agus pleananna oiriúnaithe). Éilíonn na beartais sin gníomhaíocht ó ghníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialtais agus earnálacha beartais. Dá bhrí sin, tá gá le cur chuige rialachais il-leibhéil chun iad a chur chun feidhme.

• Comhlachtaí Idir-rialtasacha a chruthú a bhfuil ionadaíocht il-gheallsealbhóra acu, a mbeidh cinnteoirí agus páirtithe leasmhara eile rannpháirteach iontu. Is samplaí coiteanna iad meithleacha idir-aireachta chun aghaidh a thabhairt ar chineál trasearnálach an oiriúnaithe, coistí, comhdhálacha agus comhairlí buana nó sealadacha il-gheallsealbhóra agus il-leibhéil. Tá sé tábhachtach leibhéil níos ísle rialtais a bheith rannpháirteach i gceapadh beartas chun a áirithiú go gcuirfear tosaíochtaí fonáisiúnta san áireamh agus go mbeidh na páirtithe leasmhara uile ar bord chun rannchuidiú le cur chun feidhme rathúil beartais. Féadfar aonaid rialachais chomhordúcháin nua (aonaid rialachais sainchuspóireacha a thrasnaíonn dlínsí) a chruthú freisin. Is féidir leo aghaidh a thabhairt ar shaincheisteanna a théann thar theorainneacha dlínse agus is fearr a oireann don scála nua anailíse (údaráis abhantraí, aontas bardas).
• Comhaontuithe déthaobhacha nó iltaobhacha a fhorbairt idir leibhéil rialtais nó idir geallsealbhóirí éagsúla. Comhaontaíonn na hinstitiúidí lena mbaineann (ar féidir leo a bheith ina mbaill de thíortha éagsúla fiú) sprioc chomhchoiteann a shaothrú, lena dtugtar le chéile eolas agus freagrachtaí comhlántacha. Is uirlisí iad conarthaí nó comhaontuithe deonacha comhshaoil atá á n-úsáid chun prionsabail rialachais il-leibhéil a chur i bhfeidhm go praiticiúil maidir le réimsí sonracha. Bunaítear iad ar bhonn deonach ach glactar go foirmiúil iad (sínithe ag na comhpháirtithe uile) agus tá siad ceangailteach ó thaobh dliteanais, maoinithe agus uainiúcháin de. Is féidir le gníomhaithe poiblí agus príobháideacha araon a bheith ina sínitheoirí leis na conarthaí sin. Is féidir leo a bheith ina gconarthaí abhann i bhFlóndras, sa Bheilg), ina gconarthaí bogaigh (e.g. Contrat delta de Camargue, sa Fhrainc), nó ina gcomhaontuithe foraoise (Occhito Lake, an Iodáil). Is féidir le conarthaí cumhachtaithe nó conarthaí tarmligin a bheith ina gcineálacha eile comhaontuithe il-leibhéil, ina ndéanann an riarachán lárnach údaráis áitiúla a chumhachtú nó a tharmligean de réir a chéile chun cúraimí áirithe a chomhlíonadh.
• Líonrú le húdaráis áitiúla agus réigiúnacha eile. Le rannpháirtíocht i líonraí amhail creataí comhair théamaigh idirnáisiúnta agus ardáin chomhroinnte, is féidir comhpháirtithe nua agus deiseanna nua a aimsiú le haghaidh cineálacha cur chuige comhbheartaithe maidir le hoiriúnú trí chomhar idirbhardasach agus idir-réigiúnach.