Rialachas il-leibhéil agus trasearnála

Tagraíonn rialachas il-leibhéil don chóras a thacaíonn le beartas agus cinnteoireacht i measc rialtais náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla (ECFE). Sa rialachas il-leibhéil, tá leibhéil éagsúla rialtais ag brath go frithpháirteach ar a chéile (GIZ, 2018). Aithnítear é sin mar ghné chinntitheach chun iliomad cuspóirí beartais a bhaint amach, mar shampla chun acmhainní nádúrtha a chaomhnú agus a athbhunú (Creat Rialachais IUCN maidir le hAcmhainní Nádúrtha) nó chun gníomhaíochtaí áitiúla a chothú chun dul chun cinn a dhéanamh i dtreo na forbartha inbhuanaithe (clár UN-HABITAT). Coincheap comhchosúil a tugadh isteach sa litríocht eolaíoch is ea rialachas polalárnach, cineál casta rialachais le hionaid chinnteoireachta iomadúla, ar féidir é a neadú ar leibhéil éagsúla dlínse (e.g. leibhéil áitiúla, stáit agus náisiúnta). D’fhéadfadh saintréithe polalárnacha a bheith in ann cothromaíocht a aimsiú ó rialachas atá go hiomlán láraithe agus go hiomlán díláraithe nó pobalbhunaithe (Carlise agus Gruby, 2019).

Is gnáthchúram rialachais il-leibhéil agus trasearnála é an t-oiriúnú. Luaitear i dtuarascáil AR6 IPCC (achoimre do lucht ceaptha beartas) go gcumasaítear forbairt atá athléimneach ó thaobh na haeráide de nuair a dhéantar próisis, maoiniú agus gníomhaíochtaí cinnteoireachta a chomhtháthú ar fud leibhéil rialachais, earnálacha agus creataí ama. Is cuid de thimthriall an bheartais oiriúnúcháin é rialachas a eagrú ar fud earnálacha agus leibhéal (tuilleadh faisnéise i gCéim 5 den Uirlis Tacaíochta um Oiriúnú don Athrú Aeráide-ADAPT) chun cur chun feidhme éifeachtach, comhleanúnach agus leanúnach gníomhaíochtaí oiriúnúcháin a áirithiú. Áirítear leis comhordú ingearach agus cothrománach.

Maidir le comhordú ingearach, agus aghaidh á tabhairt ar oiriúnú don athrú aeráide, braitheann rialtais náisiúnta ar rialtais réigiúnacha agus áitiúla chun gníomhaíochtaí a dhéanamh de straitéisí náisiúnta aeráide. Os a choinne sin, d’fhéadfadh sé nach mbeadh sé de chumhacht ag cinnteoirí ar an leibhéal áitiúil, cé go mbeidís níos oiriúnaí chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin shonracha, cásanna casta a thagann faoi fhreagracht na n-údarás réigiúnach agus náisiúnta a réiteach. Bíonn tionchar ag ionstraimí agus creataí dlíthiúla, institiúideacha agus airgeadais arna gcur i bhfeidhm ag leibhéil níos airde rialachais ar rialtais áitiúla agus réigiúnacha. Féadfaidh creataí náisiúnta tacú le gníomhaíochtaí oiriúnúcháin áirithe a dhéantar ar an leibhéal áitiúil agus srian a chur leo freisin. Mar shampla, d’fhéadfadh athúsáid uisce a bheith ina straitéis a bhfuil buntáiste áitiúil ag baint léi chun aghaidh a thabhairt ar fhadhbanna sonracha maidir le ganntanas uisce. D’fhéadfadh bearnaí sa reachtaíocht lena gceanglaítear idirghabhálacha ar an leibhéal náisiúnta a réiteach bac a chur ar an straitéis sin. Ar an gcaoi chéanna, ní mór do ghníomhaithe réigiúnacha agus náisiúnta tacú le dea-chleachtais, a thástáiltear i limistéir phíolótacha ar scála an-áitiúil, chun iad a uas-scálú agus chun go mbeidh siad éifeachtach maidir le tionchair an athraithe aeráide a mhaolú. Thairis sin, ní mór gníomhaíochtaí arna spreagadh ag údaráis áitiúla nó faoi stiúir pobail áitiúla a bheith comhsheasmhach le straitéisí agus pleananna réigiúnacha agus náisiúnta agus ní mór iad a leagan amach go cuí laistigh díobh, agus chun inbhuanaitheacht fhadtéarmach an oiriúnaithe a áirithiú freisin. Mar shampla, ba cheart cothú tránna agus roghanna oiriúnaithe cosanta cósta áitiúla eile, arna gcur chun feidhme le cuspóirí gearrthéarmacha agus raonta feidhme cúnga, a bheith mar chuid de Phleananna Comhtháite Bainistithe Criosanna Cósta ar scála níos mó, chun go mbeidh siad éifeachtach agus inbhuanaithe, agus cur chuige iomlánaíoch á ghlacadh i leith fadhbanna áitiúla i bpeirspictíocht fhadtéarmach.

Áirítear le rialachas il-leibhéil freisin comhordú cothrománach ar oiriúnú trí chomhoibriú agus trí mhalartuithe idir ranna rialtais éagsúla nó páirtithe leasmhara ó earnálacha eacnamaíocha éagsúla. Tá gá le cur chuige trasearnála toisc go n-éilíonn oiriúnú don athrú aeráide cuir chuige shistéamacha, lena dtugtar le chéile eolas atá faoi úinéireacht gníomhaithe éagsúla agus riachtanais earnálacha éagsúla beartais agus eacnamaíocha á gcur san áireamh. Mar shampla, ní mór do na húdaráis atá freagrach as bainistiú uisce déileáil le húsáidí contrártha acmhainní tearca uisce ó roinnt earnálacha, agus uisce á chaomhnú sa chomhshaol chun an bhithéagsúlacht a chothú ag an am céanna. Is féidir le rialachas trasearnála cuidiú le réitigh ‘bua-bua’ a chur chun cinn a bhfuil tairbhí iomadúla acu d’earnálacha éagsúla, lena n-íoslaghdaítear na tionchair ar acmhainní nádúrtha agus, ar an gcaoi sin, mí-oiriúnú a sheachaint.

Ós rud é nach n-aithnítear teorainneacha riaracháin le tionchair an athraithe aeráide, áirítear comhar idir rialtais chomharsanacha sa chomhordú cothrománach freisin. Is éard atá i gceist leis sin comhordú idir bardais chomharsanacha, réigiúin chomharsanacha agus fiú tíortha i limistéir trasteorann. Tá sé ábhartha, mar shampla, maidir le bainistiú uisce in abhantracha agus maidir le haghaidh a thabhairt ar rioscaí tuilte. Is iad ceantair abhantraí na príomhaonaid bhainistíochta de réir na Creat-Treorach Uisce agus na Treorach maidir le Tuilte. Féadfar aonaid rialachais shainchuspóireacha (údaráis cheantair abhantraí) a thrasnaíonn dlínsí a bhunú chun Pleananna Bainistíochta Abhantraí (RBMP) agus Pleananna Bainistithe Riosca i gCás Tuilte (FRMP) a ullmhú chun na treoracha gaolmhara a chur chun feidhme. Éilíonn pleananna den sórt sin comhar idir údaráis náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla éagsúla. Maidir le habhantracha a thrasnaíonn teorainneacha náisiúnta, tá struchtúir rialachais á gcur ar bhonn foirmiúil de réir a chéile, agus tá RBMPanna idirnáisiúnta á bhforbairt níos mó agus níos mó (COM(2019) 95 final). Mar shampla, in Abhantrach Sava, forbraíodh córas oibríochtúil le roinnt uirlisí in iarracht chomhpháirteach ó pháirtithe leasmhara ó thíortha a bhí mar chuid den abhantrach chun freagairt chomhordaithe ar thuilte foircneacha agus ar theagmhais truaillithe a éascú (cás-staidéar Abhantrach Sava). D’ainneoin sin, de réir chóras tuairiscithe Bhallstáit an Aontais, bhí an rialachas ar cheann de na baic ba shuntasaí (COM (2021) 970 final), agus an Creat Uisce agus na treoracha maidir le Tuilte á gcur chun feidhme.

Is iomaí sásra atá ann chun rialachas il-leibhéil maidir le hoiriúnú don athrú aeráide a chur i bhfeidhm agus féadfar iad a dhéanamh trí bhealaí foirmiúla (e.g., arna mbunú le dlí, le conarthaí dlíthiúla agus le comhaontuithe dlíthiúla) nó trí bhealaí neamhfhoirmiúla (e.g. mar gheall ar chaidrimh agus ar mhuinín). Seo a leanas samplaí (ECFE, 2022, UN-HABITATS, 2022) atá ábhartha maidir le hoiriúnú don athrú aeráide:

• Beartais agus reachtaíocht ábhartha a fhorbairt (lena n-áirítear straitéisí agus pleananna oiriúnaithe). Éilíonn na beartais sin gníomhaíocht ó ghníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialtais agus earnálacha beartais. Dá bhrí sin, tá gá le cur chuige rialachais il-leibhéil chun iad a chur chun feidhme.

• Comhlachtaí Idir-rialtasacha a chruthú a bhfuil ionadaíocht il-gheallsealbhóra acu, a mbeidh cinnteoirí agus páirtithe leasmhara eile rannpháirteach iontu. Is samplaí coiteanna iad meithleacha idir-aireachta chun aghaidh a thabhairt ar chineál trasearnálach an oiriúnaithe, coistí, comhdhálacha agus comhairlí buana nó sealadacha il-gheallsealbhóra agus il-leibhéil. Tá sé tábhachtach leibhéil níos ísle rialtais a bheith rannpháirteach i gceapadh beartas chun a áirithiú go gcuirfear tosaíochtaí fonáisiúnta san áireamh agus go mbeidh na páirtithe leasmhara uile ar bord chun rannchuidiú le cur chun feidhme rathúil beartais. Féadfar aonaid rialachais chomhordúcháin nua (aonaid rialachais sainchuspóireacha a thrasnaíonn dlínsí) a chruthú freisin. Is féidir leo aghaidh a thabhairt ar shaincheisteanna a théann thar theorainneacha dlínse agus is fearr a oireann don scála nua anailíse (údaráis abhantraí, aontas bardas).
• Comhaontuithe déthaobhacha nó iltaobhacha a fhorbairt idir leibhéil rialtais nó idir geallsealbhóirí éagsúla. Comhaontaíonn na hinstitiúidí lena mbaineann (ar féidir leo a bheith ina mbaill de thíortha éagsúla fiú) sprioc chomhchoiteann a shaothrú, lena dtugtar le chéile eolas agus freagrachtaí comhlántacha. Is uirlisí iad conarthaí nó comhaontuithe deonacha comhshaoil atá á n-úsáid chun prionsabail rialachais il-leibhéil a chur i bhfeidhm go praiticiúil maidir le réimsí sonracha. Bunaítear iad ar bhonn deonach ach glactar go foirmiúil iad (sínithe ag na comhpháirtithe uile) agus tá siad ceangailteach ó thaobh dliteanais, maoinithe agus uainiúcháin de. Is féidir le gníomhaithe poiblí agus príobháideacha araon a bheith ina sínitheoirí leis na conarthaí sin. Is féidir leo a bheith ina gconarthaí abhann (conarthaí abhann i bhFlóndras, an Bheilg), conarthaí bogaigh (e.g. Contrat delta de Camargue, an Fhrainc), nó comhaontuithe foraoise (Occhito Lake, an Iodáil). Is féidir le conarthaí cumhachtaithe nó conarthaí tarmligin a bheith ina gcineálacha eile comhaontuithe il-leibhéil, ina ndéanann an riarachán lárnach údaráis áitiúla a chumhachtú nó a tharmligean de réir a chéile chun cúraimí áirithe a chomhlíonadh.
• Líonrú le húdaráis áitiúla agus réigiúnacha eile. Le rannpháirtíocht i líonraí amhail creataí comhair théamaigh idirnáisiúnta agus ardáin chomhroinnte, is féidir comhpháirtithe nua agus deiseanna nua a aimsiú le haghaidh cineálacha cur chuige comhbheartaithe maidir le hoiriúnú trí chomhar idirbhardasach agus idir-réigiúnach.

Is gné lárnach í rannpháirtíocht na bpáirtithe leasmhara lena gcumasaítear rialachas il-leibhéil. Áirítear rannpháirtíocht na bpáirtithe leasmhara i ngach cineál rialachais il-leibhéil a liostaítear i roinn na Tuairisce. Athraíonn cineálacha agus líon na bpáirtithe leasmhara a bheidh rannpháirteach bunaithe ar an tsaincheist théamach agus ar mhéid an limistéir. Is féidir leibhéil éagsúla rannpháirtíochta (ECNL, 2016) a shainaithint: rochtain bhunúsach ar fhaisnéis chun an pobal a chur ar an eolas faoi na saincheisteanna, na roghanna agus na réitigh;  2) próisis chomhairliúcháin chun a áirithiú go mbaileofar aiseolas chun tionchar a imirt ar chinntí; agus ar deireadh 3) rannpháirtíocht ghníomhach agus comhfhorbairt réiteach chun go mbeidh gníomhaithe éagsúla in ann páirt réamhghníomhach a ghlacadh sa phróiseas cinnteoireachta.

Is gné láidir iad líonraí cathrach a thacaíonn le rialachas il-leibhéil agus a chuireann chun cinn é, rud a chothaíonn comhar cothrománach idir bardais. Méaraí Oiriúnaithe - sheol an Coimisiún Eorpach Tionscnamh Chúnant na Méaraí maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide agus thacaigh an Ghníomhaireacht Eorpach Chomhshaoil (EEA) leis i gcomhthéacs Straitéis Oiriúnaithe an Aontais. Cuireadh chun feidhme é laistigh de Chúnant na Méaraí, an tionscnamh suaitheanta Eorpach do chathracha chun a n-astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú. Cuireann Méaraí Oiriúnaithe creat ar fáil d'údaráis áitiúla chun beart a dhéanamh. Cuireann sé ardán ar fáil freisin le haghaidh rannpháirtíocht agus líonrú níos fearr ag cathracha, agus ardaíonn sé feasacht an phobail maidir le hoiriúnú agus na bearta is gá. Le Misean an Aontais maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide, cumhachtaítear réigiúin agus údaráis áitiúla Eorpacha roghnaithe chun athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a bhaint amach.

Thairis sin, tá líonraí limistéar faoi chosaint ríthábhachtach chun tacú le rialachas comhordaithe acmhainní nádúrtha. Fágann siad gur féidir éiceachórais a nascadh go héiceolaíoch, cumas daoine aonair nó daonraí speiceas bogadh idir láithreáin a chothú, agus ar an gcaoi sin athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a sholáthar.

Agus conarthaí á mbunú ar fud leibhéil rialtas chun comhordú cothrománach agus ingearach a chumasú (ECFE, 2022), d’fhéadfaí an méid seo a leanas a áireamh ar thosca ratha:

• aghaidh a thabhairt ar neamhshiméadrachtaí faisnéise ar bhealach trédhearcach agus le hidirghníomhaíocht idir leibhéil rialtais;
• spriocanna coiteanna a shainaithint;
• na ranníocaíochtaí a dhéanann na páirtithe a shainiú go soiléir, lena n-áirithítear go bhfuil siad cuntasach as a ranníocaíochtaí;
• táscairí a shonrú chun measúnú a dhéanamh ar chur chun feidhme na gcúraimí comhaontaithe;
• sásra forfheidhmiúcháin a chur i bhfeidhm chun an gealltanas a dhéanamh inchreidte (inmheánach, seachtrach nó ag tríú páirtí).

Thairis sin, is príomhchoinníollacha cumasúcháin iad fothú acmhainneachta, dílárú fioscach, rannpháirtíocht geallsealbhóirí, sainordú áitiúil maidir le gníomhú ar son na haeráide, bailiú agus comhroinnt sonraí, chomh maith le creataí dlíthiúla tacaíochta arna n-aithint ag gnáthóg na Náisiún Aontaithe i rialachas il-leibhéil don fhorbairt inbhuanaithe áitiúil (NA-HABITAT, 2022) Tá feidhm acu freisin maidir le hoiriúnú don athrú aeráide.

Ba cheart eolas agus treoir maidir le hoiriúnú, a fhorbraítear ar gach leibhéal rialachais nó in earnálacha aonair, a chur ar fáil ar bhealach comhordaithe, mar shampla ardán faisnéise comhroinnte amháin a chruthú nó ardáin éagsúla atá ann cheana a idirnascadh chun ilroinnt na faisnéise ábhartha a sheachaint. Ba cheart cistiú oiriúnúcháin ar gach leibhéal rialachais a bheith comhsheasmhach lena chéile chun a áirithiú go dtabharfar aghaidh ar na tosaíochtaí céanna (chun mí-oiriúnú a sheachaint freisin). Moltar go láidir tuairisciú comhordaithe beartais i measc leibhéil éagsúla rialachais chun dul chun cinn an oiriúnaithe a rianú ar bhealach comhsheasmhach.

Tá róil chinntitheacha ag creataí dlíthiúla maidir le conarthaí deonacha nó comhaontuithe deonacha a bhunú (e.g. conarthaí abhann, conarthaí deilte, féach Gnéithe dlíthiúla den rogha seo). Os a choinne sin, fuarthas go bhfuil bearnaí sa reachtaíocht ina mbacainn ar chur chun feidhme iomlán na sásraí céanna. D’fhéadfadh spéis íseal nó feasacht íseal ar luach na bpróiseas rannpháirtíochta teorainn a chur le cur chun feidhme scéimeanna rialachais il-leibhéil, go háirithe i gcomhthéacsanna a úsáidtear le cur chuige traidisiúnta ón mbarr anuas. Leis an gcaidreamh ordlathach idir institiúidí, le húdaráis cheannasacha agus roinnt ghéar na bhfreagrachtaí idir leibhéil éagsúla rialachais, cuirtear cosc breise ar ghrúpaí rialachais il-leibhéil a bhunú.

D’fhéadfadh sé a bheith fadálach creataí rialachais il-leibhéil a bhunú, go háirithe más cur chuige nua é sin do réigiúin áirithe. Is féidir cinntí a dhéanamh a scaipeadh i measc údaráis éagsúla, go háirithe mura leagtar síos aon rialacha soiléire. D’fhéadfadh sé go mbeadh tréimhse fhada ag teastáil chun teacht ar chomhaontú maidir le cuspóirí comhchoiteanna agus réitigh chomhchoiteanna idir leibhéil éagsúla rialachais. Mar sin féin, má éiríonn leis an bpróiseas gníomhaíochtaí comhbheartaithe a aimsiú, meastar go mbeidh sé sin níos dlisteanaí agus go mbeidh oidhreacht fhadtéarmach aige.

Tá gá le hacmhainní leordhóthanacha airgeadais agus daonna chun comhairliúchán agus comhordú rathúil a dhéanamh ar gheallsealbhóirí agus ar údaráis ar gach leibhéal rialachais. Ba cheart dóibh a bheith ina bpróisis leanúnacha agus institiúidithe seachas ina n-imeachtaí ad hoc, arna gcistiú laistigh de thionscadail a bhfuil teorainn ama leo. D’fhéadfadh costais bhreise a bheith i gceist le sásraí rialachais il-leibhéil chun aonad comhordúcháin a bhunú, próisis fhorleathana idirphlé a chur chun feidhme, saineolas agus seirbhísí seachtracha, speansais a bhaineann leis an bhfoireann (poist bhuana nó shealadacha nua), agus cruinnithe.

Baineann gach leibhéal rialachais tairbhe as sásraí comhordúcháin cothrománacha agus ingearacha. Tá dúshlán ar leith ag baint le measúnú nó cainníochtú a dhéanamh ar thairbhí airgeadaíochta na bpróiseas. Táthar ag súil go mbeidh tionchar trasearnálach ag rialachas il-leibhéil in Valencia (cás-staidéar spáis comhoibrithe Valencian) ar ghníomhú ar son na haeráide amach anseo. Sa Ghearmáin, léirigh tionscadal na Réigiún atá ag Teacht Chun Cinn gur chuidigh an comhar idir an stát feidearálach, na ceantair agus leibhéil na mbardas le coinníollacha cumasúcháin a chruthú chun dlí oiriúnaithe an stáit fheidearálaigh a chur chun feidhme ar an leibhéal áitiúil. Thairis sin, leagadh síos an bunús le haghaidh oiriúnú gníomhach don athrú aeráide in 100 bardas ina bhfuil beagnach 2.4 milliún áitritheoir (Bardais bheaga tuaithe a chumhachtú i gcás-staidéar na Réine Thuaidh-Viostfáile).

Is rialachas il-leibhéil per se é beartais agus reachtaíocht a fhorbairt san Aontas, ós rud é go n-éilíonn sé comhoibriú ar leibhéil éagsúla rialachais agus comhoibriú le hearnálacha. Is féidir le dlíthe oibleagáidí atá ceangailteach ó thaobh dlí a chruthú chun gníomhaíochtaí maidir leis an athrú aeráide a phríomhshruthú i mbeartais earnála agus chun oiriúnú a áireamh i bpleananna náisiúnta agus fonáisiúnta. Thairis sin, bunaítear comhlachtaí rialachais nua go ginearálta le dlí lena soiléirítear agus lena sanntar freagrachtaí ar fud na leibhéal rialachais.

Tá an fhéidearthacht conarthaí nó comhaontuithe deonacha il-leibhéil a bhunú srianta le reachtaíocht. Tugann torthaí ó thionscadail TUNE UP (Rialachas il-leibhéil a chur chun cinn chun cosaint na bithéagsúlachta a mhéadú i limistéir mhuirí) agus WETNET le fios, aon uair a chuireann baic dhlíthiúla cosc ar an bhféidearthacht comhaontuithe il-leibhéil atá ceangailteach ó thaobh dlí a bhunú, gur féidir a áireamh ar réitigh fhéideartha céimeanna idirmheánacha a bhunú amhail ‘Meabhrán Tuisceana’, nó ‘Meabhrán Comhoibrithe’. Mar sin féin, níl gealltanais airgeadais ag na comhaontuithe sin do na sínitheoirí, ná níl forálacha buiséid acu, mar sin tá a neart níos ísle ná fíorchonarthaí (Interreg Med TUNE UP, 2021).

D’fhéadfadh sé go mbeadh gá le thart ar bhliain amháin chun scéimeanna rialachais il-leibhéil a bhunú lena gcur chun feidhme. D’fhéadfadh sé go mbeadh gá le ham breise chun aon chomhlacht buan comhordúcháin a d’fhéadfadh a bheith ann a bhunú.

Ba cheart athruithe ar na creataí rialachais chun aghaidh a thabhairt ar oiriúnú don athrú aeráide a bheith de chineál fadtéarmach nó buan, chun éifeachtacht a áirithiú le himeacht ama. Ba cheart malartuithe idir leibhéil éagsúla rialachais agus ar fud earnálacha a bheith leanúnach chun caidrimh agus malartú eolais a chomhdhlúthú. Is féidir leis na socruithe nua rialachais a bheith faoi réir feabhsuithe agus nuashonrú leanúnach, bunaithe ar eolas eolaíoch nua agus ar athruithe praiticiúla fianaise agus reachtaíochta.