Kustgebieden

Kernboodschappen

• De klimaatverandering zal naar verwachting ernstige gevolgen hebben voor kustgebieden, met name als gevolg van de stijging van de zeespiegel, stormen en stormvloeden, maar ook voor het binnendringen van zout water in kustecosystemen, hogere watertemperaturen en verzuring van de oceanen. Uiteindelijk kunnen deze effecten leiden tot het verlies van meerdere ecosysteemdiensten die door kustgebieden worden geleverd, van ecologische, economische, sociale en culturele waarde voor veel belanghebbenden en economische sectoren.
• Het bestaande EU-beleidskader om de gevolgen van de klimaatverandering voor kustgebieden aan te pakken, omvat horizontale instrumenten, zoals geïntegreerd beheer van kustgebieden en maritieme ruimtelijke ordening. Andere EU-richtlijnen die rechtstreeks relevant zijn om kustgebieden klimaatbestendig te maken, zijn de overstromingsrichtlijn en de kaderrichtlijn mariene strategie.
• De stroomgebiedbeheerplannen van de kaderrichtlijn water kunnen toekomstige opties bieden om de vooruitgang van de aanpassing in kustgebieden op EU-niveau te meten.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Ufuk Turpcan, Climate Change PIX /EEA

De klimaatverandering zal naar verwachting ernstige gevolgen hebben voor kustgebieden als gevolg van de stijging van de zeespiegel en veranderingen in de frequentie en omvang van zware stormen en de daarmee samenhangende stormvloeden. Dit kan leiden tot overstromingen, kusterosie en het verlies van laaggelegen gebieden met habitats met een hoge milieuwaarde en menselijke nederzettingen en infrastructuur. De stijging van het zeeniveau zal ook het risico op binnendringen van zout water veroorzaken of vergroten, waardoor kustecosystemen verder in gevaar komen. Bovendien zullen de verwachte stijgingen van de watertemperaturen en de verzuring van de oceanen bijdragen tot een herstructurering van de kustecosystemen, met gevolgen voor de oceaancirculatie en de biogeochemische cycli. Schadelijke algenbloei is de afgelopen decennia in kustgebieden toegenomen als reactie op eutrofiëring in combinatie met klimaatverandering. Uiteindelijk kunnen deze effecten leiden tot het verlies van meerdere ecosysteemdiensten die door kustgebieden worden geleverd, van ecologische, economische, sociale en culturele waarde voor veel belanghebbenden en economische sectoren.

De gevolgen van de klimaatverandering verergeren de problemen waarmee kustgebieden al worden geconfronteerd, als gevolg van de toenemende verstedelijking van de kusten en de aanwezigheid van infrastructuur en meerdere menselijke activiteiten, zowel op het land als op zee. Dergelijke niet-klimatologische impactfactoren hebben een wisselwerking met klimaatimpactfactoren die bepalend zijn voor de algehele kwetsbaarheid van natuurlijke en menselijke systemen van kustgebieden.

Volgens de Europese klimaatrisicobeoordeling (EUCRA) vereisen het risico van kustoverstromingen voor de bevolking, infrastructuur en economische activiteiten en het risico van kusterosie en -overstromingen voor kustecosystemen de meest dringende maatregelen. Andere relevante risico’s zijn het risico van het ontstaan van schadelijke algenbloei en ziekteverwekkers voor de menselijke gezondheid, het risico van verstoring van de energietoevoer als gevolg van schade aan de infrastructuur voor energietransport of -opslag als gevolg van overstromingen aan de kust, en het risico van wijdverbreide verstoring van het kust- en zeevervoer. Kustregio’s worden in de EUCRA aangemerkt als hotspotregio’s omdat zij aan meerdere klimaatrisico’s worden blootgesteld.

Beleidskader

Om het aanpassingsproces slimmer te maken, wordt in de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 erkend dat het belangrijk is de kloof op het gebied van klimaateffecten en -veerkracht in alle sectoren, met inbegrip van kustgebieden, te dichten. In het kader van de doelstelling om aanpassing systemischer te maken, bevordert de aanpassingsstrategie op de natuur gebaseerde oplossingen (NbS) en ecosysteemgerichte benaderingen als essentiële maatregelen om gezonde ecosystemen in stand te houden tegen de bedreigingen van de klimaatverandering. Voor kustgebieden betekent dit bijvoorbeeld het herstel van wetlands en kustecosystemen. Bij deze benaderingen wordt gebruikgemaakt van blauwgroene infrastructuur als multifunctionele en “no-regret” doeltreffende oplossingen ter versterking van de kustverdediging tegen de gevolgen van de klimaatverandering. De voordelen van koolstofverwijdering die worden geboden door herstelde kust- en mariene ecosystemen worden ook erkend in de strategie. In dit verband bevordert de Commissie nieuwe certificeringsmechanismen die robuuste monitoring en kwantificering mogelijk zullen maken van de klimaatvoordelen van koolstofverwijdering die veel NbS in kustgebieden bieden.

Tot de sectoroverschrijdende beleidsmaatregelen en instrumenten van de EU die relevant zijn voor de klimaatbestendigheid van kustgebieden behoren geïntegreerd beheer van kustgebieden (ICZM) en maritieme ruimtelijke ordening (MSP).

ICZM bevordert een strategische en geïntegreerde aanpak van het beheer van kustgebieden om te profiteren van synergieën en inconsistenties tussen verschillende beleidsmaatregelen en sectoren weg te werken. De door de EU-aanbeveling van 2002 inzake GBKG vereiste strategische aanpak omvat het overkoepelende beginsel van een ecosysteembenadering om de integriteit en het functioneren van kustgebieden te beschermen tegen de bedreigingen van de klimaatverandering. In de EU-richtlijn van 2014 inzake MRO wordt de lidstaten aanbevolen om bij de ontwikkeling van hun MRO rekening te houden met interacties tussen land en zee en om in het algemene planningsproces rekening te houden met langetermijnveranderingen als gevolg van klimaatverandering.

Andere EU-richtlijnen die relevant zijn voor het duurzame beheer van kustgebieden in het licht van de aanpassing aan de klimaatverandering zijn:

• de overstromingsrichtlijn, die betrekking heeft op de beoordeling en het beheer van het overstromingsrisico van waterlopen en kusten in verband met klimaatvariabiliteit en klimaatverandering;
• De kaderrichtlijn mariene strategie tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader waarbinnen de lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om uiterlijk in 2020 een goede milieutoestand van de kust- en mariene wateren van de EU te bereiken en te behouden en om de hulpbronnenbasis waarvan mariene economische en sociale activiteiten afhankelijk zijn, te beschermen.

Deze richtlijnen moeten worden uitgevoerd in samenhang met de vereisten van de kaderrichtlijn water, die een gemeenschappelijk kader vaststelt voor de bescherming van oppervlaktewateren in het binnenland, overgangswateren, kustwateren en grondwater.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Er worden 36 grote klimaatrisico’s vastgesteld die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de kustgebieden.

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability beschrijft het huidige inzicht in de gevolgen van klimaatverandering voor kustgebieden, hun ecosystemen en biodiversiteit, evenals mogelijke aanpassingsopties, hun haalbaarheid en grenzen.

Eerder beoordeelden het speciaal verslag over de oceaan en de cryosfeer in een veranderend klimaat en het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C hoe de oceaan en de cryosfeer naar verwachting zullen veranderen met de aanhoudende opwarming van de aarde, de risico’s en kansen die deze veranderingen met zich meebrengen voor ecosystemen en mensen, en opties voor mitigatie, aanpassing en governance om toekomstige risico’s te verminderen.

De Europese zeeatlas is een webgebaseerd instrument dat interactieve en gediversifieerde informatie biedt over natuurlijke en sociaal-economische kenmerken in de kust- en mariene regio's van Europa. Het bevat ook informatie over ICZM-projecten die betrokken zijn bij het voormalige initiatief OURCOAST.

Gegevens en modellen ter ondersteuning van de bevindingen van de meest recente studies over overstromingen aan de kust zijn beschikbaar in het LISCoAsT-register (Large scale Integrated Sea-level and Coastal Assessment Tool) van de gegevenscatalogus van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek. Het JRC heeft ook de PESETA-projecten uitgevoerd, waarbij de impact van klimaatverandering op kustsystemen sinds PESETA I in 2009 van toepassing was.

De Copernicus-dienst voor klimaatverandering (C3S) ondersteunt het aanpassings- en mitigatiebeleid van de Europese Unie door consistente en gezaghebbende informatie over klimaatverandering te verstrekken. De dienst biedt gebruikers toegang tot voorbeelden van echte toepassingen van zijn Climate Data Store voor verschillende sectoren, waaronder kustgebieden, waaruit blijkt hoe klimaatgegevens kunnen worden geraadpleegd, getransformeerd en relevant kunnen worden gemaakt om specifieke klimaatuitdagingen en klimaatgerelateerde besluitvorming aan te pakken.

De EER-indicator Extreme zeespiegels en overstromingen aan de kust toont de verwachte verandering in de frequentie van overstromingen in Europa volgens twee verschillende scenario’s, waarbij kustbescherming op lokaal of regionaal niveau moet worden gepland.

Een aantal onderzoeksprojecten die door verschillende EU-programma’s worden ondersteund, hebben bovendien bijgedragen met kennis over kustgebieden (zoals FAIR). In het kader van de Europese Onderzoeksruimte voor klimaatdiensten heeft ECLISEA tot doel de kustklimaatwetenschap met betrekking tot de dynamiek van het zeeoppervlak boven de Europese kusten en zeeën te bevorderen door aanbevelingen en beste praktijken op te stellen over kustklimaat- en kusteffectaspecten.INSeaPTION heeft tot doel samen met gebruikers kustklimaatdiensten te ontwerpen en te ontwikkelen op basis van geavanceerde zeespiegelstijging, impact, aanpassing en transdisciplinaire wetenschap.

Verschillende door de EU gefinancierde projecten hebben bijgedragen tot het aantonen van het potentieel van NbS voor overstromingsmitigatie en kustveerkracht (bv. SARCC, ADAPTA BLUES, ADAPTO), en hebben een aanzienlijke kennis- en empirische basis over dit onderwerp opgeleverd, waarbij de onderzoeksinspanningen vooral gericht waren op kleinschalige interventies. RECONECT heeft tot doel het Europees referentiekader voor NbS voor hydrometeorologische risicovermindering snel te verbeteren door grootschalige NbS in plattelands- en natuurgebieden, met inbegrip van kustgebieden, aan te tonen, te relateren, op te schalen en te exploiteren.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het meerjarig financieel kader (MFK) van de EU voor 2021-2027 bedraagt 1,21 biljoen EUR, met nog eens 807 miljard EUR uit het herstelinstrument van de volgende generatie. 30 % van dit budget is bestemd voor activiteiten die bijdragen aan de klimaatdoelstellingen.

De belangrijkste EU-instrumenten die beschikbaar zijn om aanpassing te ondersteunen, zijn:

• Het LIFE-programma ondersteunt zowel projecten voor mitigatie van de klimaatverandering als projecten voor aanpassing aan de klimaatverandering, waarbij ook aandacht wordt besteed aan kustgebieden.
• Horizon Europa omvat de volgende missies: “Aanpassingaan deklimaatverandering”om ten minste 150 Europese regio’s en gemeenschappen te ondersteunen om tegen 2030 klimaatbestendig te worden” en “Onzeoceanen en wateren tegen 2030 herstellen”.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina over de EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

Ondersteuning van de uitvoering

Kuststeden en lokale overheden hebben aanzienlijke zeggenschap over het beleid en de regelgeving inzake landgebruik, zodat EU- en mondiale initiatieven (platforms en netwerken) die lokale overheden met elkaar verbinden, steun kunnen verlenen bij de uitvoering van aanpassingsmaatregelen. Initiatieven zoals het Burgemeestersconvenant voor energie en klimaat en C40 (met inbegrip van kust- en deltasteden) verbinden lokale overheden over de hele wereld om samen te werken aan een duurzame actie tegen klimaatverandering.

Het platform European Natural Water Retention Measures (NWRM) ondersteunt de uitvoering van het Europees milieubeleid inzake groene infrastructuur als een manier om bij te dragen aan geïntegreerde doelstellingen op het gebied van natuur- en biodiversiteitsbehoud en -herstel. Het NWRM-platform omvat een breed scala aan oplossingen en casestudy’s, waarvan sommige ook relevant zijn voor kustgebieden.

MRE van aanpassing

In de overstromingsrichtlijn wordt benadrukt dat klimaatverandering leidt tot een grotere waarschijnlijkheid en negatieve gevolgen van overstromingsgebeurtenissen, waarbij de lidstaten worden opgeroepen om de klimaatverandering aan te pakken in hun voorlopige overstromingsrisicobeoordelingen en overstromingsrisicobeheerplannen en om de waarschijnlijke gevolgen van klimaatverandering voor het optreden van overstromingen aan te pakken in de beoordelingen van hun overstromingsrisicobeheerplannen. Gezien de stijging van de zeespiegel en het waarschijnlijk toenemende risico op stormvloeden, wordt verwacht dat overstromingen steeds grotere gevolgen zullen hebben in kustgebieden. Volgens het meest recente Europese overzicht van overstromingsrisicobeheersplannen hebben 24 van de 26 lidstaten in hun FRMP’s ten minste enkele aspecten van klimaatverandering in aanmerking genomen en hebben tien lidstaten sterk aangetoond dat er rekening is gehouden met de gevolgen van klimaatverandering. Slechts enkele lidstaten beschreven echter methoden om de doeltreffendheid van maatregelen in het licht van klimaatveranderingsscenario’s te controleren, terwijl verschillende lidstaten maatregelen hebben vastgesteld om klimaatverandering aan te pakken met een no-regretbenadering.

Klimaatverandering, rekening houdend met overstromingen, is ook opgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen van de KRW - die ook kustwateren omvatten - naast de beoordeling van de druk van klimaatverandering. In A European Overview of the second River Basin Management Plans wordt slechts een derde van de lidstaten genoemd die specifieke maatregelen hebben toegepast om zich aan de klimaatverandering aan te passen.