Δίκαιη ανθεκτικότητα

Βασικά μηνύματα

• Υπάρχει σαφής ανάγκη να ενταθούν οι εκτιμήσεις περί δικαιοσύνης κατά την προσαρμογή. Από την τοπική έως την παγκόσμια κλίμακα, τα πλέον ευάλωτα άτομα και κοινότητες διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, έχουν τη μικρότερη ικανότητα προσαρμογής και είναι λιγότερο πιθανό να ακουστούν, να αναγνωριστούν και να επωφεληθούν από τις δράσεις προσαρμογής.
• Με την ενσωμάτωση της δικαιοσύνης στις προσπάθειες προσαρμογής και την αντιμετώπιση των μοναδικών αναγκών και τρωτών σημείων των διαφόρων κοινωνικών ομάδων, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής μπορούν να δημιουργήσουν πιο ανθεκτικές και δίκαιες κοινότητες που είναι καλύτερα προετοιμασμένες να αντιμετωπίσουν τους κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα.
• Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την υιοθέτηση μιας προσέγγισης «δίκαιης ανθεκτικότητας», η οποία απαιτεί από τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και τους επαγγελματίες:
• αντιμετώπιση των άνισων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής·
• να διασφαλίσει ότι, κατά την ανάπτυξη απαντήσεων προσαρμογής σε αυτές τις επιπτώσεις, τα άτομα ή οι κοινωνικές ομάδες που είναι ήδη ευάλωτα επωφελούνται δίκαια από αυτές τις απαντήσεις και δεν επιβαρύνονται δυσανάλογα («κανείς στο περιθώριο»).
• Η δίκαιη ανθεκτικότητα αποτελεί βασικό στοιχείο των πρόσφατων και των επικείμενων πολιτικών της ΕΕ που σχετίζονται με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένης της δέσμης μέτρων πολιτικής της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, της στρατηγικής της ΕΕ για την προσαρμογή και της στρατηγικής της ΕΕ για την Ένωση Ετοιμότητας για το 2025, οι οποίες τονίζουν την ανάγκη ευρύτερης ενσωμάτωσης της δικαιοσύνης στις προσπάθειες προσαρμογής και κοινωνικής ετοιμότητας.

Δίκαιη ανθεκτικότητα - αντιμετώπιση των ανισοτήτων όσον αφορά τους κλιματικούς κινδύνους και δράση προσαρμογής

Η Ευρώπη είναι η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος στον πλανήτη και η ΕΕ έχει ξεκινήσει μια σαφή πορεία προς μια οικονομία με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα. Ωστόσο, καθώς οι αλλαγές συμβαίνουν ήδη και με ταχύτερο ρυθμό από τον αναμενόμενο, δεν αρκεί πλέον απλώς να μετριαστούν οι εκπομπές CO2. Η Ευρώπη πρέπει να αυξήσει την ανθεκτικότητά της στην κλιματική αλλαγή. Παράλληλα με την προσαρμογή, πρέπει επίσης να διασφαλίσει ότι κανείς δεν θα μείνει στο περιθώριο.

Οι κοινωνικά ευάλωτες ομάδες, όπως οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι ομάδες χαμηλού εισοδήματος και τα άτομα με αναπηρία, πλήττονται αδικαιολόγητα από την κλιματική αλλαγή. Επιβαρύνονται δυσανάλογα από τις επιπτώσεις της και δεν επωφελούνται πάντα δίκαια από (ή επιβαρύνονται περαιτέρω από) τις απαντήσεις προσαρμογής στις εν λόγω επιπτώσεις.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), ο οποίος εισήχθη για πρώτη φορά ως έννοια στη στρατηγική προσαρμογής της ΕΕ για το 2021, θεωρεί ότι η δίκαιη ανθεκτικότητα σημαίνει ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι επαγγελματίες:

• Μείωση της άνισης επιβάρυνσης των κλιματικών κινδύνων — Ορισμένες ομάδες και περιφέρειες επηρεάζονται δυσανάλογα από την κλιματική αλλαγή λόγω της άνισης έκθεσης στην κλιματική αλλαγή, των προϋπαρχόντων τρωτών σημείων, των διαφορετικών οικονομικών και πολιτικών ικανοτήτων, καθώς και της διαφορετικής πρόσβασης σε δημόσιες υπηρεσίες και υποδομές (όπως κατάλληλη στέγαση για την προστασία από πλημμύρες και ακραίες θερμοκρασίες). Μια έκθεση του ΕΟΠ του 2018 παρέχει περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με τις ανισότητες όσον αφορά την ευπάθεια και την έκθεση σε κλιματικούς κινδύνους.
• Διασφάλιση της ισότητας στην κατανομή των οφελών (και των επιβαρύνσεων) της προσαρμογής — Κατά την ανάπτυξη απαντήσεων προσαρμογής σε αυτές τις επιπτώσεις, είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί ότι τα άτομα ή οι κοινωνικές ομάδες που είναι ήδη ευάλωτες επωφελούνται δίκαια από αυτές τις απαντήσεις και δεν επιβαρύνονται δυσανάλογα («κανείς στο περιθώριο»). Τα μέτρα και οι πολιτικές προσαρμογής δεν ωφελούν απαραιτήτως όλους στον ίδιο βαθμό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί ακόμη και να οδηγήσουν σε «δυσπροσαρμογή». Για παράδειγμα, οι επενδύσεις προσαρμογής (π.χ. χώροι πρασίνου, ασφάλιση έναντι πλημμυρών, τοπικά μέτρα εξοικονόμησης νερού ή ψύξης) που δεν διασφαλίζουν την οικονομική προσιτότητα μπορούν να αποκλείσουν τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος. Μια έκθεση του ΕΟΠ για το 2025 διερευνά πληρέστερα το ζήτημα αυτό, ανταλλάσσοντας επίσης παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο μπορούν να αποφευχθούν αυτά τα αρνητικά αποτελέσματα.

Για να καταστεί δυνατή η δικαιοσύνη στις προσπάθειες προσαρμογής, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να αντιμετωπίσουν τα συστημικά και διαρθρωτικά ζητήματα που διαιωνίζουν τις ανισότητες, εστιάζοντας στον μετασχηματισμό των βαθύτερων αιτίων αυτών των αδικιών. Για παράδειγμα, ένα τέτοιο ζήτημα είναι η αδύναμη εκπροσώπηση των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων στα φόρουμ λήψης αποφάσεων, πράγμα που σημαίνει ότι οι ανάγκες τους δεν αντικατοπτρίζονται στις πολιτικές προσαρμογής.

Αυτό απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που ενισχύει την κατανόηση της άνισης επιβάρυνσης της κλιματικής αλλαγής και των μέτρων προσαρμογής μεταξύ των κοινωνικών ομάδων. Απαιτεί εστίαση στις πτυχές της ισότητας σε όλα τα στάδια του σχεδιασμού, της υλοποίησης και της παρακολούθησης της προσαρμογής, καθώς και σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Και απαιτεί να δοθεί προσοχή στις διάφορες διαστάσεις της δίκαιης ανθεκτικότητας, ιδίως:

• διανεμητική δικαιοσύνη (δίκαιη κατανομή των πόρων και των επιβαρύνσεων από τις κλιματικές επιπτώσεις και τις προσπάθειες προσαρμογής)·
• δικονομική δικαιοσύνη (δίκαιες, διαφανείς και χωρίς αποκλεισμούς διαδικασίες λήψης αποφάσεων)·
• αναγνωριστική δικαιοσύνη (σεβασμός και ενσωμάτωση διαφορετικών αξιών, πολιτισμών και προοπτικών και αντιμετώπιση βαθύτερων αιτίων ανισότητας).

Η μη αντιμετώπιση των υποκείμενων συστημικών ανισοτήτων και η μη διασφάλιση δίκαιης πρόσβασης σε πόρους και διαδικασίες είναι πιθανό να επιδεινώσουν τις υφιστάμενες ανισότητες. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αισθήματα δυσαρέσκειας και αντίστασης στην αλλαγή, τα οποία μπορεί να δυσχεράνουν την επίτευξη των στόχων πολιτικής της ΕΕ. Από την άλλη πλευρά, η ενσωμάτωση της δικαιοσύνης στα μέτρα προσαρμογής μπορεί να τα καταστήσει αποτελεσματικότερα και συνάδει με τις βασικές αξίες της ΕΕ και τις διεθνείς συμφωνίες.

Πλαίσιο πολιτικής

Ένα ισχυρό πλαίσιο πολιτικής με ειδικούς μηχανισμούς χρηματοδότησης και στήριξης που βοηθούν αυτούς τους πληθυσμούς να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες είναι επίσης απαραίτητο.

Αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο η ανάγκη «να μην μείνει κανείς στο περιθώριο» σε όλους τους τομείς πολιτικής της ΕΕ, ιδίως όσον αφορά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Η δίκαιη ανθεκτικότητα είναι καίριας σημασίας τόσο για το θεματολόγιο των Ηνωμένων Εθνών για το 2030 όσο και για τη νέα στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή, η οποία εφαρμόζει τον νόμο της ΕΕ για το κλίμα. Η στρατηγική τονίζει τη σημασία της επίτευξης ανθεκτικότητας με δίκαιο και ισότιμο τρόπο και του σχεδιασμού μέτρων προσαρμογής ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι κοινωνικές πτυχές, συμπεριλαμβανομένων των διεθνών διαστάσεων του κλιματικού κινδύνου και της προσαρμογής. Δεσμεύει την Ευρωπαϊκή Ένωση να στηρίξει τη δίκαιη μετάβαση μέσω μιας σειράς πολιτικών και μηχανισμών χρηματοδότησης, καθώς και μέσω της επιβολής της υφιστάμενης εργατικής και κοινωνικής νομοθεσίας.

Οι πιο πρόσφατες κατευθυντήριες γραμμές και στρατηγικές της ΕΕ καταδεικνύουν την ευρεία εξέλιξη της έννοιας της δίκαιης ανθεκτικότητας, συμπεριλαμβανομένων εννοιών όπως η κακή προσαρμογή και η κοινωνική δικαιοσύνη.

• Κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Ιουλίου 2023 σχετικά με τις στρατηγικές και τα σχέδια προσαρμογής των κρατών μελών: Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές, οι οποίες αποσκοπούν στη στήριξη των κρατών μελών κατά την κατάρτιση των εθνικών τους σχεδίων προσαρμογής, περιλαμβάνουν ρητά την αρχή της δίκαιης ανθεκτικότητας, η οποία ορίζεται ως η «πρόληψη των άνισων επιβαρύνσεων και η μέριμνα ώστε να μην μείνει κανείς στο περιθώριο». Οι κατευθυντήριες γραμμές τονίζουν την κακή προσαρμογή, η οποία συνδέεται άμεσα με ζητήματα δικαιοσύνης, παροτρύνοντας τα κράτη μέλη να δώσουν προτεραιότητα σε κοινωνικά δίκαια μέτρα προσαρμογής.
• Ιούλιος 2024 Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029: Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές τονίζουν τη σημασία της κοινωνικής δικαιοσύνης γενικότερα, με αναφορά στον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων, καθώς και την ανάγκη για δίκαιη μετάβαση. Το έγγραφο περιγράφει την κλιματική αλλαγή ως έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την ασφάλεια που αντιμετωπίζει η Ευρώπη και ζητεί την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της ετοιμότητας για την κλιματική αλλαγή.

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 (EUCRA), η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2024 σχετικά με τη διαχείριση των κλιματικών κινδύνων και η έκθεση προόδου σχετικά με τη δράση για το κλίμα και, πιο πρόσφατα, η στρατηγική της ΕΕ για την Ένωση Ετοιμότητας 2025 τονίζουν την ανάγκη για στρατηγικές προσαρμογής που δίνουν προτεραιότητα και περιλαμβάνουν ευάλωτους πληθυσμούς, ώστε να διασφαλιστεί ότι η δικαιοσύνη ενσωματώνεται ευρύτερα στις προσπάθειες προσαρμογής και κοινωνικής ετοιμότητας.

Πηγή: ΕΟΧ (2025). Κοινωνική δικαιοσύνη για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Μολονότι ο όρος «δίκαιη ανθεκτικότητα» είναι σχετικά νέος στο τοπίο της πολιτικής για το κλίμα, υπάρχει ήδη ένα καθιερωμένο πεδίο έρευνας σχετικά με τις κοινωνικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και η βάση γνώσεων σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο αυξάνεται.

Αρκετές εκθέσεις καλύπτουν ειδικά το θέμα, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ενωσιακό επίπεδο. Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων για το 2024 (EUCRA) παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Η έκθεση της EUCRA επισημαίνει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται διάφοροι κίνδυνοι κλιματικής αλλαγής μεταξύ διαφορετικών κοινωνικά ευάλωτων ατόμων ή ομάδων. Οι πτυχές της διανεμητικής δικαιοσύνης εξετάζονται όλο και περισσότερο στον σχεδιασμό της προσαρμογής, αλλά η ενσωμάτωση της διαδικαστικής δικαιοσύνης και της δικαιοσύνης αναγνώρισης εξακολουθεί να απουσιάζει σε κάποιο βαθμό.

Στην 5η έκθεση αξιολόγησης της IPCC (AR5)  αναγνωρίζεται ήδη η άνιση κατανομή των κλιματικών κινδύνων στους διάφορους τομείς, ενώ στην πιο πρόσφατη 6η έκθεση αξιολόγησης της IPCC (AR6) επισημαίνεται ότι η δικαιοσύνη αποτελεί βασική ποιότητα της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Ειδικότερα, η συμβολή της ομάδας εργασίας ΙΙ στην AR6 προσδιορίζει τις αρχές της δικαιοσύνης που θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την αξιολόγηση των επιλογών προσαρμογής.

Η όγδοη έκθεση για την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή παρουσιάζει τις τρέχουσες κοινωνικοοικονομικές και εδαφικές ανισότητες στην Ευρώπη και τον τρόπο με τον οποίο επιδεινώνονται από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, υποδεικνύοντας ότι η πολιτική συνοχής θα πρέπει να εξελιχθεί για να ανταποκριθεί σε αυτές τις προκλήσεις.

Το τεχνικό έγγραφο των αρμόδιων αρχών της ΕΕΣ του 2021 με τίτλο «Leaving No One Behind» in Climate Resilience Policy and Practice in Europe» διερευνά τις πρακτικές επιπτώσεις της «δίκαιης μετάβασης» στο πλαίσιο της προσαρμογής και της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή — «δίκαιη ανθεκτικότητα». Παρέχει πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο εξέτασης των πτυχών της δικαιοσύνης σε όλα τα στάδια του κύκλου πολιτικής προσαρμογής σύμφωνα με το εργαλείο στήριξης της προσαρμογής. Άλλα προϊόντα ΑΑ του ΕΟΠ και της ΕΕΣ που είναι σημαντικά για την κατανόηση της δίκαιης ανθεκτικότητας εξετάζουν πτυχές των πολιτικών δίκαιης ανθεκτικότητας που σχετίζονται με την υγεία και τις αστικές περιοχές.

Ενημερωτικό σημείωμα του ΕΟΠ για το 2022 με τίτλο «Towards ‘just resilience’» (Προς μια δίκαιη ανθεκτικότητα): το να μην μείνει κανείς στο περιθώριο κατά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τις ευάλωτες ομάδες και τον τρόπο με τον οποίο οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να προληφθούν ή να μειωθούν μέσω δίκαιων δράσεων προσαρμογής. Παρουσιάζει επίσης παραδείγματα πολιτικών και μέτρων με γνώμονα την ισότητα από ολόκληρη την Ευρώπη. Το τεχνικό έγγραφο των αρμόδιων αρχών της ΕΕΣ του 2023 με τίτλο «TowardsMeasuring Justice in Climate Change Adaptation» (Προς τη μέτρηση της δικαιοσύνης στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή)συμβάλλει στο να καταστεί λειτουργική η έννοια της δίκαιης ανθεκτικότητας, ιδίως με την παροχή σχετικών πληροφοριών για τη μέτρηση της προόδου όσον αφορά τη δίκαιη ανθεκτικότητα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, συμπεριλαμβανομένου του προσδιορισμού δυνητικών δεικτών. Η έκθεση του ΕΟΠ για το 2025 με τίτλο «Κοινωνικήδικαιοσύνη κατά την προετοιμασία για την κλιματική αλλαγή: πώς ακριβώς η ανθεκτικότητα μπορεί να ωφελήσει τις κοινότητες σε ολόκληρη την Ευρώπη»εμβαθύνει τη συζήτηση παρέχοντας πληροφορίες σχετικά με το επίπεδο της εθνικής και υποεθνικής προόδου όσον αφορά την ενσωμάτωση της δικαιοσύνης στις προσπάθειες προσαρμογής. Διερευνά επίσης τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται και εφαρμόζεται η ανθεκτικότητα σε τέσσερα βασικά συστήματα: το δομημένο περιβάλλον, τη γεωργία και τα τρόφιμα, το νερό και τις μεταφορές, ρίχνοντας φως στο πού τα μέτρα προσαρμογής μπορούν ακούσια να επιδεινώσουν τις υφιστάμενες ανισότητες εντός αυτών των συστημάτων. Στη συνέχεια παρέχονται εμπνευσμένα παραδείγματα πρακτικών προσεγγίσεων που χρησιμοποιούνται για να διασφαλιστεί ότι κανείς δεν θα μείνει στο περιθώριο.

Ο ΕΟΠ αποσκοπεί επίσης στην αντιμετώπιση της συνεκτίμησης των πτυχών της δικαιοσύνης στις πολιτικές μετριασμού και προσαρμογής στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης. Σε ενημερωτικό σημείωμα του ΕΟΠ με τίτλο «Exploringthe social challenges of low-carbon energy policies in Europe » (Διερεύνηση των κοινωνικών προκλήσεων των ενεργειακών πολιτικών χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στην Ευρώπη),οι πτυχές της προσαρμογής εξετάζονται στην αξιολόγηση των αθέμιτων επιπτώσεων των φόρων άνθρακα και ενέργειας και στην ανάλυση πολιτικής για τη μεγιστοποίηση των οφελών για τους στόχους που σχετίζονται με την προσαρμογή.

Η ΕΕ αναλαμβάνει επίσης διάφορες δράσεις για να βοηθήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και τους επαγγελματίες να αποκτήσουν περαιτέρω γνώσεις και μεθοδολογίες για την εφαρμογή δίκαιων πολιτικών και μέτρων ανθεκτικότητας. Για παράδειγμα, η ομάδα εμπειρογνωμόνων για τον οικονομικό και κοινωνικό αντίκτυπο της έρευνας (ESIR) παρέχει τεκμηριωμένες συμβουλές πολιτικής στην Επιτροπή σχετικά με τον τρόπο ανάπτυξης δίκαιης, μακρόπνοης και μετασχηματιστικής πολιτικής έρευνας και καινοτομίας.

Σε συνεργασία με διάφορους ενωσιακούς και παγκόσμιους εταίρους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ο ΕΟΠ έχουν αναπτύξει το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για το Κλίμα και την Υγεία. Παρέχει πρόσβαση στους σημαντικότερους πόρους γνώσης σχετικά με την ευπάθεια των κοινωνικών ομάδων στις κλιματικές επιπτώσεις και κινδύνους που σχετίζονται με την υγεία, καθώς και σχετικά με τη δικαιοσύνη στο πλαίσιο των πολιτικών απαντήσεων.

Η δικαιοσύνη στις πολιτικές για το κλίμα αποτελεί επίσης βασικό θέμα του προγράμματος «Ορίζων 2020», ιδίως για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Όσον αφορά την προσαρμογή, ορισμένα εν εξελίξει έργα μελετούν τις διανεμητικές επιπτώσεις των κλιματικών κινδύνων και των σχετικών πολιτικών. Για παράδειγμα, το έργο CASCADE μελετά τη διάδοση των κλιματικών κινδύνων σε διεθνές επίπεδο στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, αξιολογώντας τα πιθανά κοινωνικοοικονομικά μειονεκτήματα. Οι πολιτικές βρίσκονται στο επίκεντρο του έργου NAVIGATE, το οποίο αναπτύσσει νέα μοντέλα ολοκληρωμένης αξιολόγησης ικανά να μοντελοποιήσουν τις ανισότητες και να αξιολογήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτικές μετριασμού και προσαρμογής τις επηρεάζουν. Επιπλέον, το έργο JustNature σκοπεύει να ενεργοποιήσει λύσεις που βασίζονται στη φύση ως εργαλεία για τη διασφάλιση του δικαιώματος στην υγεία και την ευημερία σε επτά πιλοτικές πόλεις.

Το πρόγραμμα LIFE συμβάλλει επίσης στην επέκταση της βάσης γνώσεων. Για παράδειγμα, το έργο για τις εξελισσόμενες περιφέρειες θα παράσχει πρακτική εμπειρία σχετικά με τη χαρτογράφηση των ευάλωτων ομάδων για τις εκτιμήσεις κινδύνου και την εξέταση των πτυχών της δικαιοσύνης στον χάρτη πορείας για την προσαρμογή των δήμων και των περιφερειών.

Στήριξη της χρηματοδότησης και των επενδύσεων

Η ΕΕ έχει δεσμευτεί να στηρίξει μια «δίκαιη μετάβαση» μέσω ειδικών χρηματοδοτικών συστημάτων, όπως το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης.

Χρηματοδότηση για την προσαρμογή διατίθεται από διάφορες χρηματοδοτικές ροές της ΕΕ και πολλές από αυτές στηρίζουν επίσης τη δίκαιη ανθεκτικότητα. Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 διασφαλίζει ότι οι δράσεις προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή έχουν ενσωματωθεί σε όλα τα σημαντικά προγράμματα δαπανών της ΕΕ, όπως προβλέπεται επίσης στη στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέχει επίσης κονδύλια μέσω του προγράμματος Next Generation EU (750 δισ. ευρώ) για την ανάκαμψη από την οικονομική κρίση που συνδέεται με την επιδημία COVID-19. Το πρόγραμμα χρηματοδοτεί τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας που αποσκοπούν στον ριζικό μετασχηματισμό των ευρωπαϊκών οικονομιών μέσω μιας δίκαιης κλιματικής και ψηφιακής μετάβασης.

Το πρόγραμμα LIFE είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στο περιβάλλον και διαθέτει προϋπολογισμό ύψους 1,9 δισ. ευρώ για τη δράση για το κλίμα, ο οποίος περιλαμβάνει την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Η αντιμετώπιση των ανισοτήτων στην πράσινη μετάβαση βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο των βασικών στρατηγικών προσανατολισμών του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» (95,5 δισ. EUR). Σύμφωνα με το στρατηγικό σχέδιο 2025-2027, το πρόγραμμα συμβάλλει, μέσω της έρευνας, στη δημιουργία μιας πιο ανθεκτικής, ανταγωνιστικής, χωρίς αποκλεισμούς και δημοκρατικής ευρωπαϊκής κοινωνίας. Για τον σκοπό αυτό, το θέμα της ισότητας στις δράσεις μετριασμού και προσαρμογής διασταυρώνει τα προγράμματα εργασίας του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» και, ειδικότερα, οι τρέχουσες και μελλοντικές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων θα συμβάλουν στην υλοποίηση της αποστολής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, ενώ κατά την υλοποίησή τους θα λαμβάνεται υπόψη η δικαιοσύνη σύμφωνα με τους στόχους της αποστολής της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή».

Άλλα σχετικά ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα είναι:

• Η Κοινή Γεωργική Πολιτική (378,5 δισ. ευρώ) στηρίζει την προσαρμογή του γεωργικού τομέα, με ιδιαίτερη προσοχή στις ευάλωτες ομάδες γεωργών.
• Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+ (ΕΚΤ+) αποτελεί βασικό χρηματοδοτικό μέσο για τη στήριξη των πλέον ευάλωτων ομάδων στην Ευρώπη. Το ΕΚΤ χρηματοδοτεί την εφαρμογή των αρχών του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων: ίσες ευκαιρίες και πρόσβαση στην αγορά εργασίας· δίκαιες συνθήκες εργασίας και κοινωνική προστασία και ένταξη.
• Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) μπορεί επίσης να αφιερωθεί στην προσαρμογή και την κοινωνική διάσταση της προσαρμογής. Οι προτεραιότητες χρηματοδότησης του ΕΤΠΑ περιλαμβάνουν τόσο την «Πιο πράσινη, με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και ανθεκτική [Ευρώπη]» όσο και την «Πιο κοινωνική».

Σε μελέτη του 2024 που ανατέθηκε από την Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου διερευνήθηκαν πολυάριθμα πρόσθετα κονδύλια που ήταν διαθέσιμα για την αντιμετώπιση των αρνητικών επιπτώσεων των πολιτικών για το κλίμα.

Στήριξη της εφαρμογής

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η δίκαιη ανθεκτικότητα ενσωματώνεται και υλοποιείται μέσω δράσεων που απορρέουν από την ευρωπαϊκή στρατηγική προσαρμογής και μέσω άλλων πρωτοβουλιών της ΕΕ.

Το Σύμφωνο των Δημάρχων της ΕΕ αναγνωρίζει την αυξανόμενη ανάγκη οι υπογράφοντες να ενσωματώσουν ζητήματα ισότητας και δικαιοσύνης στις λύσεις τους για το κλίμα. Στο καθοδηγητικό σημείωμα του 2023 με τίτλο «Embedding Equity Considerations in Sustainable Energy and Climate Action Planning (SECAP), Implementation and Monitoring Processes» (Ενσωμάτωση των ζητημάτων μετοχικού κεφαλαίου στον σχεδιασμό βιώσιμης ενέργειας και δράσης για το κλίμα (SECAP), Διαδικασίες εφαρμογής και παρακολούθησης) προσδιορίζονται ευκαιρίες στο πλαίσιο του σχεδιασμού, της υλοποίησης και της παρακολούθησης ώστε οι υπογράφοντες να αντιμετωπίσουν τις διάφορες διαστάσεις της δικαιοσύνης τόσο στο πλαίσιο των δράσεων μετριασμού όσο και στο πλαίσιο των δράσεων προσαρμογής. Επιπλέον, το πιλοτικό πρόγραμμα του Μηχανισμού Στήριξης Πολιτικής 2022-2023 του Συμφώνου, το οποίο είναι αφιερωμένο στη στήριξη των προσπαθειών προσαρμογής των υπογραφόντων, επέλεξε την ανθεκτικότητα ως ένα από τα τέσσερα βασικά θέματα του προγράμματός του.

Η αποστολή της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή ενσωματώνει τη δίκαιη ανθεκτικότητα στην υλοποίηση των στόχων της με διάφορους τρόπους. Στόχος του είναι να στηρίξει τουλάχιστον 150 περιφέρειες ώστε να καταστούν ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή έως το 2030. Η πλατφόρμα αποστολής της έχει δημιουργηθεί για την παροχή εργαλείων υποστήριξης, τα οποία αναπτύσσονται μέσω διαφόρων έργων. Η κακομεταχείριση και η δικαιοσύνη αποτελούν κεντρικές έννοιες για τα έργα αυτά, συμπεριλαμβανομένων των REGILIENCE, NBRACER, DESIRMED και ARCADIA, τα οποία αντιμετωπίζουν ρητά τη δίκαιη ανθεκτικότητα διασφαλίζοντας ότι οι προσπάθειες προσαρμογής ωφελούν τις ευάλωτες κοινότητες. Τα έργα αυτά αποσκοπούν στην προώθηση λύσεων που βασίζονται στη φύση (NbS), τη δίκαιη κατανομή των πόρων και τη μετασχηματιστική διακυβέρνηση. Οι Regions4Climate, Pathways2Resilience και CLIMAAX εργάζονται επίσης για την ανάπτυξη πλαισίων δίκαιης προσαρμογής που δίνουν προτεραιότητα στις ευάλωτες περιφέρειες και κοινωνικές ομάδες που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή. Εν τω μεταξύ, το έργο AGORA επικεντρώνεται ειδικά στην κοινωνική ευπάθεια στη θερμότητα, ενώ το έργο FairFuture θα εργαστεί για να φέρει την κλιματική δικαιοσύνη στο θεματολόγιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.