Imchuach na Meánmhara (NEXT)

Tíortha an réigiúin

An Ailgéir, an Chipir, an Éigipt, an Fhrainc, an Ghréig, Iosrael, an Iodáil, an Liobáin, an Iordáin, Málta, an Phalaistín, an Phortaingéil, an Spáinn, an Túinéis agus an Tuirc .

Creat beartais

1.     Clár um chomhar trasnáisiúnta

Eascraíonn creat comhair chlár Interreg NEXT um Imchuach na Meánmhara (NEXTMED),a formheasadh in 2023, as straitéis Interreg-Med a fhorbairt, chun tíortha nach Ballstáit den Aontas iad a áireamh ar chóstaí uile na Meánmhara.

Dá bhrí sin, comhlánaíonn agus leathnaíonn sé cur chuige chlár Interreg MED 2014-2020, a bheidh fós ina cholún ríthábhachtach do chomhar an Aontais sa mhacrairéigiún sin trína chlár leantach Interreg EURO MED (2021-2027). Cuireann sé freisin le cláir chomhair trasteorann níos leithne ENPI CBC MED (2007-2013 agus 2014-2020) do limistéar MED.

Faoi chuimsiú Bheartas Comhtháthaithe an Aontais Eorpaigh, tacóidh Interreg NEXT MED leis an gcomhar Eora-Mheánmhara ar fud réigiún agus tíortha sa limistéar sin go dtí deireadh 2027. Baineann NEXT MED le sraith B ‘Comhar trasnáisiúnta’ laistigh de ghné sheachtrach Interreg., ‘Tá sé d’aidhm ag Interreg NEXT MED rannchuidiú le forbairt chliste, inbhuanaithe, chothrom do chách, ar fud imchuach na Meánmhara trí thacú le comhar cothrom, fadtéarmach, forleathan agus rialachas il-leibhéil. Is é misean an chláir maoiniú a dhéanamh ar thionscadail chomhair lena dtugtar aghaidh ar dhúshláin chomhpháirteacha shocheacnamaíocha, chomhshaoil agus rialachais ar leibhéal na Meánmhara amhail glacadh ardteicneolaíochtaí, iomaíochas FBManna agus cruthú post, éifeachtúlacht fuinnimh, bainistiú inbhuanaithe uisce, oiriúnú don athrú aeráide, aistriú chuig geilleagar ciorclach atá tíosach ar acmhainní, oideachas agus oiliúint, agus cúram sláinte’ (suíomh gréasáin EniCBC MED).

Cumhdaíonn Clár NEXT MED na ceithre thosaíocht seo a leanas:

• Tosaíocht 1: Meánmhuir níos iomaíche agus níos cliste;
• Tosaíocht 2: Meánmhuir níos glaise, ísealcharbóin agus athléimneach;
• Tosaíocht 3: Meánmhuir níos sóisialta agus níos cuimsithí;
• Tosaíocht 4: Rialachas comhair níos fearr don Mheánmhuir.

Le Tosaíocht 2 ‘Meánmhuir níos glaise, ísealcharbóin agus athléimneach’ de chlár NEXT MED, dírítear ar bheartais aeráide agus chomhshaoil. Leithdháiltear sciar 42% de bhuiséad an chláir (96.9 billiún Euro) ar an Tosaíocht seo. I measc chuspóirí sonracha na tosaíochta sin, tá an dara agus an tríú ceann ábhartha don oiriúnú:

• Éifeachtúlacht fuinnimh a chur chun cinn agus astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú
• Oiriúnú don athrú aeráide agus cosc ar rioscaí tubaiste a chur chun cinn, athléimneacht agus cineálacha cur chuige bunaithe ar éiceachórais á gcur san áireamh
• Rochtain ar uisce agus bainistiú inbhuanaithe uisce a chur chun cinn
• An t-aistriú chuig geilleagar ciorclach atá tíosach ar acmhainní a chur chun cinn.

I ndáil leis an méid sin, tacóidh an clár le comhar trasnáisiúnta chun feasacht a mhéadú maidir le tionchair an athraithe aeráide ar an gcomhshaol, ar an ngeilleagar agus ar an tsochaí. Meastar go gcruthóidh gníomhaíochtaí timpeallacht chumasúcháin do chomhlachtaí riaracháin agus cinnteoireachta le hoiriúnú feabhsaithe don athrú aeráide, laghdú rioscaí tubaiste agus athléimneacht fheabhsaithe i leagan amach rialachais il-leibhéil agus ilearnála.

2.     Straitéisí macrairéigiúin

I bpeirspictíocht leathan na Meánmhara, áirítear grúpa tíortha Meánmhara (an Chróit, an tSlóivéin, an Albáin, Montainéagró, an Ghréig, an Iodáil, an dá thír sin mar chuid de limistéar Imchuach na Meánmhara freisin) i Straitéis an Aontais Eorpaigh don Réigiún Aidriadach agus Iónach (EUSAIR), lena gcumhdaítear limistéar comhair ADRION ina iomláine. Chun tuilleadh eolais a fháil faoi EUSAIR, féach leathanach gréasáin an réigiúin Aidriadach-Iónach.

3.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Ar scála na Meánmhara, déantar comhar maidir le cosaint an chomhshaoil (lena n-áirítear oiriúnú don athrú aeráide) ar an leibhéal trasnáisiúnta a chur ar bhonn foirmiúil faoi chuimsiú Choinbhinsiún Barcelona agus na bprótacal gaolmhar.

Fóram leathan don chomhar idirnáisiúnta sa réigiún seo is ea an tAontas don Réigiún Meánmhuirí, eagraíocht leathan idir-rialtasach Eora-Mheánmhara a thugann le chéile tíortha uile an Aontais Eorpaigh agus 16 thír i nDeisceart agus in Oirthear na Meánmhara.

Ar an gcaoi chéanna, cumhdaíonn Tionscnamh WESTMED comhar maidir le fás gorm inbhuanaithe i measc tíortha in imchuach na Meánmhara Thiar ón deisceart (an Ailgéir, an Mháratáin, Maracó, Málta, an Túinéis) agus ó thuaisceart (an Iodáil, an Spáinn, an Fhrainc) araon.

Chun an chomhpháirtíocht straitéiseach idir an tAontas Eorpach agus a chomhpháirtithe i gComharsanacht an Deiscirt a athsheoladh agus a neartú, moltar saChlár Oibre nua don Mheánmhuir, a seoladh in 2021, dul i gcomhar le chéile ar fud chóstaí na Meánmhara chun an t-athrú aeráide a chomhrac agus chun dlús a chur leis an aistriú glas agus leis an aistriú digiteach. Díríonn sé ar chúig réimse beartais: (i) Forbairt dhaonna, dea-rialachas, agus an smacht reachta; (ii) athléimneacht, rathúnas agus aistriú digiteach; (iii) síocháin agus slándáil; (iv) imirce agus soghluaisteacht, agus (v) aistriú glas. Tacaítear leis an bplean le Plean Infheistíochta Eacnamaíche tiomnaithe do Chomharsana an Deiscirt (suas le €7 mbilliún don tréimhse 2021-2027) atá dírithe ar dhálaí maireachtála a fheabhsú agus ar théarnamh díreach tar éis COVID-19. Maidir le gníomhú ar son na haeráide agus oiriúnú don athrú sin, tá cuspóirí sonracha ag an gClár Oibre chun an t-athrú aeráide a chomhrac agus chun acmhainní uisce a chosaint. Tá tuilleadh eolais faoi thionscnaimh chomhair le fáil ar leathanach Limistéar na Meánmhara agus ar an leathanach Aidriadach-Iónach.

4.      Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

Níor eisíodh aon straitéis ná plean oiriúnaithe ar leibhéal na Meánmhara. Go sonrach, faoi chuimsiú chomhar trasnáisiúnta INTERREG nó cineálacha eile comhair, níor forbraíodh straitéisí agus pleananna oiriúnaithe do Limistéar na Meánmhara. In 2016, áfach, ag an 19ú cruinniú de chuid na bPáirtithe Conarthacha (COP19) i gCoinbhinsiún Barcelona, formhuiníodh an ‘CreatRéigiúnach maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide do Limistéir Mhuirí agus Chósta na Meánmhara’. Is é is aidhm don doiciméad cur chuige straitéiseach réigiúnach comhchoiteann a fhorbairt chun athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide agus acmhainneacht oiriúnaithe a mhéadú.

Thairis sin, sainaithnítear i roinnt pointí straitéiseacha a áirítear i ndoiciméad chlár Interreg NEXT-MED na príomhthosaíochtaí seo a leanas maidir le hoiriúnú i limistéar NEXT MED:

• cur leis an tuiscint ar na tionchair ilsrathacha idirnasctha chasta atá ag an athrú aeráide, seachas iad a thuiscint mar shraith saincheisteanna earnála neamhspleácha;
• an comhar idir tíortha a fhorbairt i dtéarmaí freagairtí comhordaithe idirnáisiúnta ar na bagairtí a bhaineann leis an athrú aeráide - ós rud é gur léirigh COVID-19 neamh-leordhóthanacht gníomhaíochtaí náisiúnta neamhchomhordaithe ar bhagairtí domhanda.
• feabhas a chur ar acmhainneacht freagartha na ngníomhaireachtaí cosanta sibhialta um rioscaí a chosc agus um fhreagairt do thubaistí: ‘Is gá comhar agus acmhainneacht a mhéadú trí threoirthionscadail agus nósanna imeachta taispeána le haghaidh imscaradh comhpháirteach, cruthúnas coincheapa a sholáthar agus nuálaíocht a fheabhsú’.
• an cur chuige freagartha do thubaistí a chomhlánú le straitéisí níos costéifeachtaí amhail gníomhaíochtaí ullmhúcháin amhail cuir chuige bunaithe ar éiceachórais agus pleanáil réamhchúraim.

Dírítear go sonrach sa doiciméad céanna ar an uisce, agus tugtar le fios ann gur gá feabhas a chur ar cháilíocht, athléimneacht agus bainistiú an uisce, ar príomhacmhainn é sa limistéar agus go bhféadfadh sé a bheith níos teirce mar gheall ar an athrú aeráide. Go háirithe, iarrtar sa doiciméad gníomhaíochtaí beartais atá dírithe ar theicneolaíochtaí ábhartha a aistriú agus iad a chur in oiriúint do na riachtanais áitiúla, agus ar a nglacadh le teicneolaíochtaí ábhartha a mhéadú trí threoirthionscadail ‘chun a dtairbhí teicniúla, airgeadais agus comhshaoil a léiriú’. Iarrann sé freisin go mbeadh creat ann chun na dreasachtaí cearta a shocrú, agus chun rialacháin agus córais faireacháin leordhóthanacha a chur chun feidhme, trí úsáid a bhaint as méadrú cliste agus praghsáil uisce, gan dul i ngleic le beartais áitiúla agus le creataí rialála áitiúla. 

Go dtí seo, níor tugadh faoi aon ghníomhaíochtaí sonracha lena saothraítear spriocanna oiriúnaithe sonracha go fóill. Mar sin féin, rinneadh gníomhaíochtaí níos leithne i réimse na n-acmhainní uisce trí bhíthin tionscadail arna gcistiú laistigh de chlár CBC MED ENI (féach an chéad roinn eile).

Samplaí de thionscadail chlár ENI CBC MED a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020

Tá tionscadail nua faoi chuimsiú Interreg Next-MED fós á bhforbairt ach tá tionscadail ábhartha á maoiniú laistigh den chlár roimhe seo, eadhon ENI CBC MED. Díríonn na tionscadail sin go príomha ar úsáid chliste agus neamhthraidisiúnta acmhainní uisce atá gann. 

MEDISS (Córas Comhtháite na Meánmhara maidir le Soláthar Uisce, 2019-2023). Tíortha: An Phalaistín, an Iodáil, an Iordáin, an Túinéis; Tionscadal chlár ENI CBC MED.

Déanann MEDISS tástáil ar réitigh nuálacha maidir le fuíolluisce cóireáilte a úsáid agus uisce goirt a dhíshalannú. D’fhéadfadh tionscnaimh shonracha feasachta d’úsáideoirí deiridh dúshlán a thabhairt don drogall atá orthu i leith acmhainní uisce neamhghnácha (NCWR) agus oiliúint a chur orthu maidir leis na Cleachtais Talmhaíochta is Fearr. San fhadtéarma, táthar ag súil go rannchuideoidh an tionscadal le strus ar fhionnuisce a laghdú, chomh maith le costais don soláthar uisce, agus táirgiúlacht agus éagsúlú barr a mhéadú agus, dá bhrí sin, slándáil bia agus ioncam d’fheirmeoirí. 

MEDWAYCAP (Conair MEDiterranean le haghaidh CAPitalisation nuálaíochta i dtreo forbairt chomhtháite uirbeach-tuaithe ar acmhainní uisce neamhghnácha, 2021-2023), Tíortha: An Ghréig, an Iodáil, an Éigipt, Málta, an Phalaistín, an Túinéis, an Iordáin.

Le MEDWAYCAP, cuirtear chun cinn comhar atá dírithe ar dhúshláin agus idirphlé leanúnach trasteorann a bhfuil múscailt feasachta idir údaráis phoiblí agus lucht ceaptha beartas ar an leibhéal réigiúnach/náisiúnta mar bhonn taca leis, fothú acmhainneachta, rochtain éasca ar fhaisnéis agus úsáid uirlisí le haghaidh foghlaim fhrithpháirteach i réimse na hacmhainne uisce neamhghnách (NCWR). Is é an aidhm atá ann rannchuidiú le géarchéimeanna áitiúla uisce a mhaolú, trí eolas úrscothach a chur ar fáil maidir le teicnící, bainistiú, pleanáil agus scileanna NCWR chun iad a athúsáid ar an leibhéal críochach chun críoch intíre agus talmhaíochta.

MENAWARA (Athúsáid Uisce Neamh-Choinbhinsiúin sa Talmhaíocht i dtíortha na Meánmhara, 2019-2023). Tíortha: An Iodáil, an Phalaistín, an Iordáin, an Túinéis, an Spáinn.

Lorgaíonn MENAWARA réitigh chun acmhainní uisce a mhéadú trí dhraenáil agus fuíolluisce a athchúrsáil, caillteanais uisce a thapú, cleachtais úsáide uisce a chuíchóiriú agus samhlacha rialachais a dhearadh i gcomhréir le pleananna náisiúnta agus idirnáisiúnta. Is é is aidhm don tionscadal feabhas a chur ar an rochtain ar uisce trí chóireáil fuíolluisce atá le hathúsáid mar uisciú comhlántach agus acmhainneacht institiúidí rialtais, gníomhaithe neamhstáit atá ag feidhmiú san earnáil, teicneoirí agus feirmeoirí a neartú.

NAWAMED (réitigh dhúlrabhunaithe le haghaidh athúsáid uisce tí sa Mheánmhuir; 2019-2023) Tíortha: An Iodáil, an Túinéis, an Iordáin, Málta, an Liobáin.

Is féidir úsáid uisce tí per capita a laghdú go suntasach trí acmhainní uisce neamhghnácha (NCW) a úsáid chun críocha nach bhfuil inólta. Is féidir uisce liath (agus uisce báistí nuair atá sé ar fáil) a athúsáid le haghaidh sruthlú agus uisciú WC ach ní mór córais chóireála dhíláraithe a chur chun feidhme, a fhreastalaíonn ar fhoirgneamh amháin nó ar roinnt foirgneamh. Tá sé mar aidhm ag NAWAMED an cleachtas bainistíochta uisce uirbigh a athrú trí theicneolaíochtaí cóireála nuálacha, inbhuanaithe agus ar chostas íseal. Ba cheart iad sin a bheith infheidhme ar bhealach díláraithe, chun cáilíocht mhaith NCW a chur in ionad úsáid uisce inólta.

PROSIM (Bainistiú Inbhuanaithe Uisciúcháin agus úsáid neamhghnách uisce a chur chun cinn sa Mheánmhuir, 2019-2023). Tíortha: An Iodáil, an Iordáin, an Liobáin, an Túinéis, an Spáinn.

Ag díriú ar éileamh agus soláthar uisce le haghaidh uisciúcháin, féachann PROSIM ar shaincheisteanna uisce atá tipiciúil i limistéar na Meánmhara, amhail caillteanas uisce, cumas institiúideach teoranta chun pleananna éifeachtacha bainistithe uisce a fhorfheidhmiú agus easpa feasachta ar réitigh nua-aimseartha ar leibhéal na feirme. Táthar ag súil go dtabharfaidh an tionscadal réitigh nuálacha a chomhcheanglaíonn éifeachtúlacht úsáide uisce agus NCW. Ba cheart go gcuideodh sé freisin le hacmhainneachtaí áitiúla a fhorbairt chun na réitigh sin a ghlacadh agus a mhéadú agus fothú acmhainneachta trasteorann a fhorbairt, chomh maith le treochláir agus pleananna le haghaidh bainistiú uisce feabhsaithe.

Faigh
amach conas a spreag an t-eolasa thaispeántar ar an leathanach seo gníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialachais chun réitigh shaincheaptha a fhorbairt i gcomhthéacsanna éagsúla beartais agus cleachtais.

• Ard-Stiúrthóireacht an Aontais Eorpaigh um Thaighde agus um Nuálaíocht: Climate-ADAPT a úsáid chun teacht ar an eolas eolaíoch is déanaí maidir le hoiriúnú chun cláir oibre a shocrú do chistiú taighde agus nuálaíochta an Aontais
• Sléibhte Cairp: Faisnéis tíre ó Climate-ADAPT a úsáid chun leathanach réigiúin trasnáisiúnta Shléibhte Cairp a fhorbairt agus chun cur le beartais oiriúnaithe idirnáisiúnta
• Faireachlann na bPiréiní um an Athrú Aeráide: Leathanaigh na réigiún trasnáisiúnta ó Climate-ADAPT a úsáid chun straitéis oiriúnaithe trasteorann a fhorbairt sna Piréiní