An Mheánmhuir (Euro-Med)

Tíortha an réigiúin

Áirítear i limistéar comhair réigiún na Meánmhara tíortha ó chósta thuaidh na Meánmhara. Cuimsíonn Limistéar Comhair chlár Interreg EURO-MED (2021-2027) réimse iomlán an chláir roimhe seo (codanna thoir den Phortaingéil, den Spáinn agus den Fhrainc, beagnach críoch iomlán na hIodáile, agus síneadh iomlán na Slóivéine, na Cróite, na Gréige, Mhálta, na Cipire, na hAlbáine, na Boisnia agus na Heirseagaivéine agus Mhontainéagró). Le dhá thír bhreise (an Bhulgáir agus Poblacht na Macadóine Thuaidh), den chéad uair tar éis dhá chlárthréimhse roimhe seo, sroicheann sé limistéar cósta na Mara Duibhe freisin. Tá réigiúin bhreise ón Spáinn (Extremadura, Castilla-La Mancha agus Comunidad de Madrid) san áireamh freisin. Mar gheall ar Brexit, níl Giobráltar (RA)*, a ghlac páirt sa dá chlárthréimhse roimhe seo, mar chuid de réimse an Chláir thrasnáisiúnta a thuilleadh. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

* Ó theacht i bhfeidhm Chomhaontú um Tharraingt Siar na Ríochta Aontaithe an 1 Feabhra 2020, ní dhéanfar ábhar ón Ríocht Aontaithe a nuashonrú a thuilleadh ar an suíomh gréasáin seo.

Creat beartais

1. Clár um chomhar trasnáisiúnta

Is é príomhsprioc Chlár Interreg Eora-Mheánmhara 2021-2027, a ghlac an Coimisiún Eorpach an 22 Meitheamh 2022, rannchuidiú leis an ‘aistriú i dtreo sochaí aeráidneodrach athléimneach: bíonn tionchar ag an gcomhrac i gcoinne athruithe domhanda ar acmhainní na Meánmhara, agus fás inbhuanaithe agus folláine a cuid saoránach á n-áirithiú ag an am céanna’. Glacadh cur chuige straitéiseach bunaithe ar cheithre mhisean oibríochtúla.

Misean 1: geilleagar nuálach inbhuanaithe a neartú
Misean 2: ár gcomhshaol agus ár n-oidhreacht nádúrtha a chosaint, a athbhunú agus a fheabhsú
Misean 3: limistéir ghlasa mhaireachtála a chur chun cinn
Misean 4: turasóireacht inbhuanaithe a fheabhsú

Leagtar amach trí thosaíocht sa chlár:

Tosaíocht 1: An Mheánmhuir níos cliste
Tosaíocht 2: An Mheánmhuir níos glaise
Tosaíocht 3: Rialachas níos fearr don Mheánmhuir

Aithnítear an t-athrú aeráide mar cheann de mhórdhúshláin an réigiúin. Tugtar aghaidh air go háirithe faoi Thosaíocht 2, an Mheánmhuir níos glaise, lena gcuirtear spás maireachtála níos glaise chun cinn trí bhainistiú acmhainní nádúrtha a fheabhsú agus trí rioscaí a chosc agus a mhaolú. Meastar go rannchuideoidh gníomhaíochtaí maidir le hoiriúnú don athrú aeráide, a fhaigheann tacaíocht ón gClár, le Misin oibríochtúla 2, 3 agus 4.

Déantar sineirgí agus comhar le scéimeanna líonraithe trasnáisiúnta atá ann cheana, amhail na straitéisí macrairéigiúnacha atá ábhartha don réigiún (EUSAIR, EUSALP), a chur chun cinn leis an gClár Interreg Eora-Mheánmhara. Dá bhrí sin, cothaítear comhordú geallsealbhóirí agus malartuithe trasnáisiúnta dea-chleachtas leis an gclár.

Bhí sé mar aidhm ag Clár INTERREG V B MED 2014-2020 fás inbhuanaithe a chur chun cinn i limistéar na Meánmhara trí choincheapa agus cleachtais nuálacha a chothú (teicneolaíochtaí, rialachas, seirbhísí nuálacha). Spreag sé freisin úsáid inbhuanaithe acmhainní nádúrtha agus cultúrtha agus thacaigh sé le lánpháirtiú sóisialta, trí chur chuige comhair comhtháite atá bunaithe ar chríocha. Cumhdaíodh oiriúnú don athrú aeráide go díreach a bheag nó a mhór le tionscadail arna gcistiú faoi Ais Tosaíochta 2 (chun straitéisí ísealcharbóin agus éifeachtúlacht fuinnimh a chothú) agus Ais Tosaíochta 3 (Acmhainní nádúrtha agus cultúrtha na Meánmhara a chosaint agus a chur chun cinn).

2. Straitéisí macrairéigiúin

Tá forluí idir codanna de réigiún na Meánmhara agus raon feidhme geografach dhá straitéis mhacrairéigiúnacha de chuid an Aontais: is é EUSAIR maidir leis an réigiún Aidriadach-Iónach an ceann is ábhartha don Mheánmhuir; agus, ar bhonn níos lú, EUSALP lena n-áirítear Alps Maritimes na Fraince, Réigiúin thuaisceartacha na hIodáile agus na Slóivéine.

3. Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Áirítear i réigiún INTERREG MED na codanna Eorpacha de chríoch iomlán na Meánmhara a chumhdaítear le Coinbhinsiún Barcelona agus le Plean Gníomhaíochta na Náisiún Aontaithe don Mheánmhuir (UNEP-MAP). Is ardán um chomhar réigiúnach é an Coinbhinsiún lena gcomhordaítear gníomhaíochtaí atá dírithe ar chosaint na muirthimpeallachta trí chur chuige réigiúnach. Trí UNEP-MAP, tá sé d’aidhm ag na páirtithe conarthacha i gCoinbhinsiún Barcelona aghaidh a thabhairt ar na dúshláin a bhaineann leis an timpeallacht mhuirí agus chósta a chosaint agus borradh a chur faoi phleananna réigiúnacha agus náisiúnta chun forbairt inbhuanaithe a bhaint amach ag an am céanna.

Glacadh Straitéis na Meánmhara UNEP-MAP don Fhorbairt Inbhuanaithe (MSSD2016-2025)in 2016. Cuireann an straitéis seo creat beartais straitéiseach ar fáil chun todhchaí inbhuanaithe a chinntiú do réigiún na Meánmhara i gcomhréir leis na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe (SDGanna). Díríonn an straitéis ar chuspóirí trasearnálacha atá sa chomhéadan idir an comhshaol agus an fhorbairt. Tá ‘aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide mar shaincheist tosaíochta don Mheánmhuir’ ar cheann de chuspóirí MSSD 2016-2025. Áirítear oiriúnú don athrú aeráide i líon leathan gníomhaíochtaí atá mar chuid de na ceithre threo straitéiseacha a bhaineann leis an gcuspóir sin. Is tionscnamh suaitheanta é MedECC (Saineolaithe na Meánmhara maidir leis an Athrú Aeráide agus Comhshaoil) a forbraíodh faoi MSSD. Is líonra saineolaithe eolaíochta idirnáisiúnta oscailte agus neamhspleách é a thugann tacaíocht do chinnteoirí agus don phobal ar bhonn faisnéis eolaíoch fhónta atá cothrom le dáta. Is é cuspóir MedECC an bhearna idir eolaithe agus lucht ceaptha beartas a dhúnadh. Tá sé d’aidhm aige freisin rannchuidiú le feabhas a chur ar bheartais ar gach leibhéal trí thacú leis an gcinnteoireacht trí fhaisnéis chruinn inrochtana a chur ar fáil maidir le tionchair an athraithe aeráide agus an athraithe comhshaoil sa Mheánmhuir faoi láthair agus amach anseo. D’ullmhaigh an líonra an Chéad Tuarascáil Mheasúnachta maidir leis an Meánmhuir (MAR1) maidir leis an athrú aeráide agus comhshaoil in Imchuach na Meánmhara, ina ndéantar anailís ar an staid reatha agus ar na rioscaí don todhchaí.

Is uirlis aitheanta é bainistiú comhtháite cósta (ICM) chun déileáil le dúshláin chósta atá ann faoi láthair agus le dúshláin chósta fhadtéarmacha, lena n-áirítear an t-athrú aeráide agus a thionchair. Rinneadh an Prótacal maidir le Bainistiú Comhtháite an Limistéir Cósta (Prótacal ICZM) a ghabhann le Coinbhinsiún Barcelona a fhorbairt in 2008, dhaingnigh an Chomhairle Eorpach é in 2010 agus tháinig sé i bhfeidhm in 2011. Cuireann sé creat coiteann ar fáil do na Páirtithe Conarthacha chun ICZM a chur chun cinn agus a chur chun feidhme. In 2019, ghlac na Páirtithe Conarthacha an Comhchreat Réigiúnach le haghaidh ICZM (CRF). I measc a chuspóirí, tá sé d’aidhm ag CRF ‘aghaidh a thabhairt ar ghuaiseacha nádúrtha agus ar éifeachtaí tubaistí nádúrtha, go háirithe creimeadh cósta agus an t-athrú aeráide’.

Cuireann Lárionad Réigiúnach Gníomhaíochta UNEP/MAP an Chláir Gníomhaíochta Tosaíochta (PAP/RAC) tacaíocht ar fáil do chur chun feidhme Phrótacal ICZM don Mheánmhuir agus do MSSD. Cuirtear oiriúnú don athrú aeráide san áireamh ann freisin. Is spás idirghníomhach ar líne é Ardán ICZM. Tá sé deartha mar ‘bhainc’ ildisciplíneach faisnéise, doiciméadachta agus dea-chleachtas a bhaineann le ICZM sa Mheánmhuir (agus in áiteanna eile), chomh maith le háit le haghaidh líonraithe agus malartaithe. Óstálann sé spás oibre MSP a thacaíonn le pleanálaithe an réigiúin chun Pleanáil Spásúil Mhuirí a fhorbairt, agus dúshláin maidir leis an athrú aeráide á gcur san áireamh freisin (uirlisPleanála um Ghníomhú ar son na hAeráide).

Cuirtear comhar trasnáisiúnta maidir le hoiriúnú don athrú aeráide sa réigiún chun cinn freisin trí na tionscnaimh seo a leanas:

Is comhpháirtíocht iltaobhach é an tAontas don Réigiún Meánmhuirí (UfM)a cruthaíodh in 2008. Is éard atá ann tíortha Meánmhara uile an Aontais Eorpaigh agus 15 thír chomhpháirtíochta Meánmhara eile. Is é is aidhm don Aontas don Réigiún Meánmhuirí gníomhú mar ardán uathúil chun idirphlé agus comhar réigiúnach a éascú agus a chur chun cinn chomh maith le tionscadail agus tionscnaimh nithiúla i réimsí an fhuinnimh agus an ghníomhaithe ar son na haeráide. In 2014, bhunaigh an tAontas don Réigiún Meánmhuirí ‘Grúpa Saineolaithe um an Athrú Aeráide’ chun malartú faisnéise agus dea-chleachtas a chothú ar fud réigiún iomlán na Meánmhara, chomh maith le forbairt tionscadal agus tionscnamh nithiúil a chur chun cinn.

Tá 10 dtír ó thaobh thuaidh agus ó thaobh theas imchuach na Meánmhara Thiar páirteach i dTionscnamh Muirí WESTMED (an Ailgéir, an Fhrainc, an Iodáil, an Libia, Málta, an Mháratáin, Maracó, an Phortaingéil, an Spáinn agus an Túinéis). Leis an tionscnamh, a ghlac an Coimisiún Eorpach agus a d’fhormhuinigh Comhairle an Aontais Eorpaigh, sainaithnítear trí phríomhsprioc: (1) spás muirí níos sábháilte agus níos sláine; (2) geilleagar gorm cliste athléimneach; (3) rialachas níos fearr ar an bhfarraige. Luaitear oiriúnú don athrú aeráide laistigh den dara cuspóir. Tagraíonn sé d’fhorbairt réiteach saincheaptha agus teicneolaíochtaí nua chun leas a bhaint as fuinneamh in-athnuaite muirí, chun an t-athrú aeráide a mhaolú agus oiriúnú dó chomh maith le héifeachtúlacht fuinnimh agus oiriúnú don athrú aeráide a chur chun cinn i gcathracha cósta. In 2018, tháinig sínitheoirí an Tionscnaimh ar chomhaontú maidir le treochlár chun geilleagar gorm inbhuanaithe a fhorbairt i bhfo-imchuach na Meánmhara Thiar. Ba cheart a áirithiú leis an treochlár sin go gcaomhnófar na seirbhísí a dhéanann éiceachóras na Meánmhara. Faoin tosaíocht treochláir ‘Bithéagsúlacht agus caomhnú agus athbhunú gnáthóg muirí’, chomhaontaigh Ballstáit an Tionscnaimh gníomhaíochtaí a dhéanamh chun aghaidh a thabhairt ar chreimeadh cósta agus ar dhíghrádú gnáthóg. Is é is aidhm do na gníomhaíochtaí sin ‘dea-stádas éiceolaíoch’ na muirthimpeallachta sa Mheánmhuir a bhaint amach agus athléimneacht na limistéar cósta in aghaidh an athraithe aeráide a fheabhsú. Is tionscnamh beartais í Cairt Bologna arb é is aidhm di ról na riarachán réigiúnach cósta a neartú i gcomhthéacs na mbeartas agus na dtionscnamh Eorpach ar scála na Meánmhara a bhaineann leis an méid seo a leanas: cosaint cósta, bainistiú comhtháite agus oiriúnú don athrú aeráide. Cuireann an chairt tionscnamh macrathionscadail chun cinn freisin, rud a shonraítear sa Phlean Gníomhaíochta Comhpháirteach.

Is tionscnamh ilpháirtí é an Lárionad um Lánpháirtiú na Meánmhara (CMI),a théann isteach i dtíortha ó thaobh thuaidh agus ó thaobh theas an réigiúin. Tagann gníomhaireachtaí forbartha, rialtais, údaráis áitiúla agus an tsochaí shibhialta ó gach cearn den Mheánmhuir le chéile chun smaointe a mhalartú, beartais phoiblí a phlé, agus réitigh réigiúnacha a shainaithint chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin réigiúnacha sa Mheánmhuir. Faoin dara colún téamach don tréimhse 2019-2021 (Athléimneacht: maolú agus oiriúnú do thurraingí seachtracha, go príomha an t-athrú aeráide agus freagairt ar éifeachtaí coinbhleachtaí), sheol CMI an ‘Clár Gníomhach um Athléimneacht Chríochach i leith an Athraithe Aeráide’ le cur chuige il-spásúil agus il-earnálach

4. Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

faoi chuimsiú chomhar trasnáisiúnta INTERREG nó cineálacha eile comhair, níor forbraíodh straitéisí agus pleananna oiriúnaithe do Limistéar na Meánmhara. In 2016, áfach, ag an 19ú cruinniú de chuid na bPáirtithe Conarthacha (COP19) i gCoinbhinsiún Barcelona, formhuiníodh an ‘CreatRéigiúnach maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide do Limistéir Mhuirí agus Chósta na Meánmhara’. Is é is aidhm don doiciméad cur chuige straitéiseach réigiúnach comhchoiteann a fhorbairt chun athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide agus acmhainneacht oiriúnaithe a mhéadú.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020.

Tugtar tuairisc thíos ar shamplaí de thionscadail arna gcistiú ag Clár MED 2014-2020.

Ag bogadh ón mbreithniú gur féidir ról tábhachtach a bheith ag MPAnna (Limistéir Mhuirí faoi Chosaint) maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin, thacaigh dhá thionscadal le MPAnna na Meánmhara oiriúnú do na héifeachtaí leanúnacha maidir leis an athrú aeráide sa Mheánmhuir agus iad a mhaolú: MPA-ADAPT (Ag treorú MPAnna na Meánmhara trí ré an athraithe aeráide: oiriúnú don athléimneacht a chothú, 2016-2019) agus na tionscadail MPA-ENGAGE seo a leanas (Rannpháirtíocht na Meánmhara i gCur Chuige Éiceachórais chun Limistéir Mhuirí faoi Chosaint a bhainistiú chun aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide, 2019-2022) D’fhorbair tionscadail MPA Engage agus MPA-ADAPT prótacail faireacháin agus spreag siad a n-úsáid i ngach MPA Meánmhuirí. Tríd an dá thionscadal sin, den chéad uair, forbraíodh pleananna oiriúnaithe don athrú aeráide i limistéir mhuirí faoi chosaint Mheánmhuirí roghnaithe.

D’aithin Tionscadal POSBEMED (2016-2018), ról iarmhair Posidonia Oceanica (duilleoga, snáithíní agus riosóim a bhfuil fuireach orthu agus a bhíonn sáinnithe agus tráite go rialta) chun athléimneacht fhoriomlán an chósta in aghaidh éifeachtaí nádúrtha agus athraithe aeráide a mhéadú. Rinne an tionscadal dul chun cinn tábhachtach i dtreo cur chuige níos inbhuanaithe maidir le córais dumhcha trá Posidonia a bhainistiú. Ba é an sprioc insoláthartha deiridh straitéis chuimsitheach le haghaidh réigiún na Meánmhara ‘Rialachas agus bainistiú chórais dumhcha trá Posidonia’, lena ndírítear ar na páirtithe leasmhara ábhartha uile le haghaidh próisis chinnteoireachta i dtimpeallachtaí cósta Posidonia.

Cuireann UNEP-MAP eolas agus cleachtais a bhaineann le measúnú tionchair ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin chun cinn freisin i réigiún na Meánmhara (agus go háirithe i leith tíortha nach bhfuil san Aontas). Áirítear leo tionscadail éagsúla laistigh den MedProgramme arna chistiú ag GEF agus roinnt gníomhaíochtaí oiriúnaithe, arna gcur chun feidhme ag Lárionaid Ghníomhaíochta Réigiúnacha éagsúla UNEP/MAP. Sampla maith de ghníomhaíochtaí UNEP-MAP maidir le cruthú agus comhroinnt eolais is ea an tionscadal ClimVar & ICZM (Inathraitheacht aeráide a chomhtháthú agus athrú i straitéisí náisiúnta chun Prótacal ICZM a chur chun feidhme sa Mheánmhuir) (2012–2015).

Maoiníodh tionscadail eile laistigh de Chlár BalkansMed 2014-2020. Cumhdaíodh leis limistéar geografach mór a nglacann réigiún trasnáisiúnta na Meánmhara 2021-2027 leis go páirteach. Tá roinnt samplaí le fáil thíos.

Bhí baint ag comhpháirtithe ó thrí thír (an Ghréig, an Chipir agus an Bhulgáir) le BeRTISS (Seirbhís fíor-ama drochaimsire BalkanMed) (2017-2019). Bhí sé d’aidhm aige seirbhís adhaimsire thrasnáisiúnta phíolótach a fhorbairt chun feabhas a chur ar an tsábháilteacht, ar an gcáilíocht saoil agus ar chosaint an chomhshaoil i réigiún na mBalcán‐na Meánmhara. Tá an luathrabhadh dírithe freisin ar an tionscadal DISARM (Siomtóim ObServatory agus eArly waRning ObServatory agus eArly waRning) (2017-2019), a raibh comhpháirtithe ó na tíortha céanna páirteach ann. Rannchuidíonn sé le BeRTISS ach díríonn sé ar thionchair éagsúla a bhaineann leis an aeráid (dóiteáin thriomaithe agus fhiadhúlra).

Aithnítear teagmhais falscaithe mar cheann de na rioscaí is ábhartha sa réigiún. Tá a luathbhrath dírithe freisin ar thionscadal SFEDA (Córas Faireacháin Foraoise um Luathbhrath agus Measúnú Dóiteáin i limistéar na mBalcán Thiar) (2017-2019).

Rannchuidigh comhpháirtithe a bhí ionadaíoch ar na ceithre thír chósta uile de chuid na mBalcán-na Meánmhara (an Ghréig, an Chipir, an Albáin agus Poblacht na Macadóine Thuaidh) leis an tionscadal HERMES (A Harmon fRamework to Mitigate coastal EroSion promoting ICZM protocol implementation) (2017-2019). Trí leas a bhaint as tionscadail roimhe seo, d’fhorbair HERMES creat coiteann le haghaidh maolú creimthe cósta agus athchóiriú tránna. Baineadh é sin amach trí ensemble comhleanúnach staidéar a chur chun feidhme, trí uirlisí teicniúla atá forbartha cheana a chomhroinnt agus trí ionstraimí beartais comhpháirteacha a dhearadh.

Faigh
amach conas a spreag an t-eolas a thaispeántar ar an leathanach seo gníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialachais chun réitigh shaincheaptha a fhorbairt i gcomhthéacsanna éagsúla beartais agus cleachtais.