Iardheisceart na hEorpa

Tíortha an réigiúin

Clúdaíonn réigiún trasnáisiúnta an Iardheiscirt críocha Iardheisceart na hEorpa. Áirítear i réimse comhair Chlár Interreg 2021-2027 réigiúin theas na Fraince, críoch iomlán na Spáinne (lena n-áirítear na hOileáin Bhailéaracha agus ansin críocha Melilla agus Ceuta), mórthír na Portaingéile, agus Prionsacht Andóra. I gcomparáid leis an gclárthréimhse roimhe sin (2014-2020), níor eisiadh sa limistéar nua comhair thrasnáisiúnta ach críoch Ghiobráltar* na Ríochta Aontaithe. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

* Ó theacht i bhfeidhm Chomhaontú um Tharraingt Siar na Ríochta Aontaithe an 1 Feabhra 2020, ní dhéanfar ábhar ón Ríocht Aontaithe a nuashonrú a thuilleadh ar an suíomh gréasáin seo.

Creat beartais

1.     Clár um chomhar trasnáisiúnta

D’fhormheas an Coimisiún Clár Interreg VI B an Iardheiscirt (2021-2027) an 13 Nollaig 2022. Bunaítear leis an gclár ceithre thosaíocht i réigiún an Iardheiscirt (SUDOE):

• Tosaíocht 1: Caipiteal nádúrtha a chaomhnú agus oiriúnú don athrú aeráide in SUDOE a neartú

• Tosaíocht 2: Comhtháthú sóisialta agus cothromaíocht chríochach agus dhéimeagrafach a chur chun cinn in SUDOE trí nuálaíocht agus claochlú na n-earnálacha táirgiúla
• Tosaíocht 3: Comhtháthú sóisialta agus cothromaíocht chríochach agus dhéimeagrafach a chur chun cinn in SUDOE trí nuálaíocht shóisialta, feabhsú oidhreachta agus seirbhísí
• Tosaíocht 4: Tionchar SUDOE ar na críocha a neartú.

Cumhdaítear oiriúnú don athrú aeráide go sainráite le Tosaíocht 1 agus lena cuspóir sonrach 2.4 (Oiriúnú don athrú aeráide agus cosc rioscaí tubaiste a chur chun cinn, athléimneacht agus cineálacha cur chuige bunaithe ar éiceachórais á gcur san áireamh). Meastar go maolóidh an Clár tionchair an athraithe aeráide agus go bhfeabhsóidh sé réamhaisnéis, cosc agus bainistiú rioscaí nádúrtha.

Moltar gníomhaíochtaí atá ábhartha don oiriúnú freisin trí chuspóirí sonracha eile Thosaíocht 1, amhail 2.7 (Cosaint agus caomhnú an dúlra, na bithéagsúlachta agus an bhonneagair ghlais a mhéadú, i limistéir uirbeacha freisin, agus gach cineál truaillithe a laghdú) agus 2.5 (Rochtain ar uisce agus bainistiú inbhuanaithe uisce a chur chun cinn). Áirítear ar na torthaí a bhfuiltear ag súil leo athléimneacht threisithe na n-éiceachóras agus brú laghdaithe ar acmhainní uisce leochaileacha.

Don tréimhse roimhe sin (2014-2020), thacaigh INTERREG V B SUDOE le hoiriúnú don athrú aeráide lena Thosaíocht 4 (An t-athrú aeráide a chomhrac), ar tugadh 12 % de chistiú foriomlán an chláir dó (17.08 milliún Euro). Dhírigh an ais sin ar bhainistiú agus ar chosc rioscaí an athraithe aeráide a bhaineann le ganntanas acmhainní uisce agus ard-inathraitheacht báistí, rud a mhéadaíonn an baol go gcuirfear dlús le dálaí triomaigh, fairsingiú fásaigh, creimeadh ithreach, dóiteáin foraoise agus tuilte.

2.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Áirítear roinnt limistéar de réigiún SUDOE i ‘gCoinbhinsiún OSPAR maidir le Cosaint Mhuirthimpeallacht an Atlantaigh Thoir Thuaidh’, go sonrach i Réigiún IV - Bá na Bioscáine agus Cósta na hIbéire. Faoin gcoinbhinsiún sin, tugtar aghaidh ar an athrú aeráide (agus ar aigéadú na n-aigéan) mar shaincheist thrasearnálach maidir le giniúint eolais, faireachán ar thionchair agus dearadh roghanna bainistíochta arb é is aidhm dóibh athléimneacht éiceachórais a mhéadú. Tá an Fhrainc agus an Spáinn ina bpáirtithe conarthacha freisin i gCoinbhinsiún Barcelona, lena gcumhdaítear limistéar na Meánmhara ina hiomláine .

Cuimsíonn réigiún SUDOE limistéar sléibhe na bPiréiní, a bhfuil traidisiún fada comhair aige idir an Fhrainc, an Spáinn agus Andóra. Bunaíodh Comhphobal Oibre na bPiréiní (CTP) in 1983 ar thionscnamh Chomhairle na hEorpa chun dul i ngleic le dúshláin choiteanna trasteorann i réimsí an iompair, an oideachais, an taighde, na hoidhreachta cultúrtha agus na forbartha inbhuanaithe, i measc réimsí eile. Freagraíonn CTP do dhúshláin na críche lena Straitéis Phiréiní (2018-2024). Áirítear ann ais shonrach maidir le Gníomhaíochtaí Aeráide.

In 2010, mhaoinigh CTP Faireachlann na bPiréiní um Athrú Aeráide (OPCC). Is é is aidhm dó faireachán a dhéanamh ar fheiniméan an athraithe aeráide sna Piréiní agus é a thuiscint chun tacú le hoiriúnú na críche. Cuimsíonn ardán OPCC geothairseach chun rochtain a fháil ar léarscáileanna téamacha. In 2018, chomhordaigh OPCC an foilseachán ‘Ant-athrú aeráide sna Piréiní: tionchair, leochaileacht agus oiriúnú’, arb é an bonn eolais is déanaí agus is iomláine é maidir leis an athrú aeráide i réigiún na bPiréiní.

3.     Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

D’fhormheas Coiste Feidhmiúcháin CTP Straitéis na bPiréiní maidir leis an Athrú Aeráide i mí na Samhna 2021 agus dhaingnigh na seacht n-uachtaránacht ar chríoch CTP í i mí na Nollag 2021. Beartaítear le fís na straitéise réigiún atá frithsheasmhach in aghaidh éifeachtaí an athraithe aeráide faoi 2050. Sainaithnítear ann cúig sprioc straitéiseacha: (1) Eolas a fhorbairt maidir le haeráid na bPiréiní agus a hinathraitheacht; an bhithéagsúlacht agus acmhainní nádúrtha a bhainistiú go hinbhuanaithe agus aghaidh á tabhairt ar thionchair an athraithe aeráide agus feabhas á chur ar na seirbhísí gaolmhara éiceachórais;  (3) Rannchuidiú le haistriú cothrom aeráide agus éiceolaíoch, ag cabhrú le geilleagar agus daonra na Piréiní tríd an bpróiseas sin; (4) Bainistiú críochach atá comhoiriúnach leis na rioscaí a bhaineann leis an athrú aeráide a chur chun cinn, agus cothromaíocht chríochach á háirithiú; (5) Rannchuidiú le comhordú, comhar agus rialachas eolasbhunaithe, múscailt feasachta, cumarsáid agus oideachas comhshaoil a threisiú.

Tá Dréachtphlean Oibríochtúil na Straitéise Piréiní um an Athrú Aeráide (2022) eagraithe thart ar 5 chóras: Aeráid, Limistéir Nádúrtha Athléimneacha, Geilleagar Sléibhe Oiriúnaithe, Daonra agus Críoch, agus Rialachas.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020

Tugtar tuairisc thíos ar shamplaí de thionscadail arna gcistiú ag Clár SUDOE 2014-2020. Baineann príomh-shaincheisteanna don réigiún le triomach, ganntanas uisce agus rioscaí dóiteáin atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide.

Le tionscadal RISKCOAST (Forbairt uirlisí chun rioscaí geolaíocha sna cóstaí atá nasctha leis an athrú aeráide a chosc agus a bhainistiú, 2019-2022), dírítear ar uirlisí, modheolaíochtaí agus réitigh éifeachtacha nuálacha a fhorbairt maidir le rioscaí geolaíocha cósta a chosc agus a bhainistiú, ar rioscaí iad a fheabhsaítear leis an athrú aeráide. Trí líonra comhair trasnáisiúnta a bhunú le haghaidh rioscaí geolaíocha i gcríoch chósta SUDOE, tugann an tionscadal aghaidh ar gach ceann de na trí chéim den bhainistiú éigeandála: cosc, freagairt agus athshlánú.

Le tionscadal ClimAlert (Córas luathrabhaidh maidir le rioscaí aeráide a bhaineann le huisce ar mhaithe le hathléimneacht níos fearr, 2019-2023), moltar roinnt modhanna chun athléimneacht a mhéadú: seirbhís réamhrabhaidh thrasnáisiúnta a bhunú le haghaidh rioscaí aeráide a bhaineann le huisce (triomaigh, dóiteáin agus tuilte) agus ardán gréasáin trasnáisiúnta, chun feabhas a chur ar acmhainneacht na riarachán agus na bpáirtithe leasmhara eile.

Is iad saincheisteanna bainistithe uisce raon feidhme thionscadal AGUAMOD (Ardán bainistithe acmhainní uisce a fhorbairt i dtréimhsí ísealuisce i gcríoch SUDOE) (2016-2019) lenar cuireadh ardán ar fáil chun bainistiú comhtháite a dhéanamh ar acmhainní uisce i réigiún SUDOE le linn thréimhsí an tsamhraidh mar uirlis chun an comhar idir bainisteoirí agus úsáideoirí talún a neartú (Aguamodcuaderno interactivo).

Ar nóta eile, bhí sé mar aidhm ag tionscadal PLURIFOR (Pleananna Trasnáisiúnta chun Rioscaí Foraoise a Bhainistiú) (2016-2019) leochaileacht na limistéar coillearnaí sa Spáinn, sa Fhrainc agus sa Phortaingéil i leith guaiseacha iomadúla a laghdú (lena n-áirítear lotnaidí agus galair atá ag teacht chun cinn, dóiteáin foraoise, díghrádú ithreach agus stoirmeacha) trí phleananna agus uirlisí bainistithe riosca a ullmhú. Is é is cuspóir do thionscadal ECCLIPSE (Measúnú ar an Athrú Aeráide i gCalafoirt Iardheisceart na hEorpa) (2019-2022) creat coiteann a fhorbairt chun measúnú a dhéanamh ar thionchair an athraithe aeráide agus ar éifeachtacht straitéisí oiriúnaithe calafort i spás SUDOE. Is riosca suntasach é an t-athrú aeráide do ghnólachtaí, d’oibríochtaí, don tsábháilteacht agus don bhonneagar – agus, dá bhrí sin, do gheilleagair áitiúla, náisiúnta agus dhomhanda. Chun oibríochtaí calafoirt a áirithiú faoi na dálaí athraitheacha sin, tá sé d’aidhm ag an tionscadal tuiscint níos doimhne a fháil ar thionchair an athraithe aeráide ar an leibhéal áitiúil chun straitéisí oiriúnaithe iomchuí a fhiosrú. Áirítear sa tionscadal 3 chás-staidéar i 3 réimse aeráide éagsúla: Calafort Valencia (an Spáinn, an Mheánmhuir), Calafort Aveiro (an Phortaingéil, an tAtlantach) agus Calafort Bordeaux (an Fhrainc, Murascaill Ghascogne).

Chomh maith le Clár INTERREG V B SUDOE, tá ról tábhachtach ag an gcomhar trasteorann (INTERREG A) freisin maidir le comhbhonn eolais a fhorbairt, agus maidir le heolas ar oiriúnú sa réigiún a aistriú, a mhacasamhlú agus leas a bhaint as. Léirítear é sin leis an tacaíocht a thug INTERREG A Spain-France-Andorra Cross-Border Cooperation Programme (POCTEFA) do ghníomhaíochtaí taighde Fhaireachlann na bPiréiní um an Athrú Aeráide (OPCC) faoin gclárthréimhse 2007-2013 agus 2014-2020 araon. Laistigh den chreat sin, is é atá i dtionscadal OPCC-ADAPYR (2020-2022) leanúint den tionscadal OPCC-2 a bhí ann roimhe seo (2016-2019): chuir na tionscadail sin feabhas ar an eolas reatha maidir le tionchair agus leochaileachtaí an athraithe aeráide sna Piréiní, thacaigh siad le hullmhú na straitéise um oiriúnú don athrú aeráide do na Piréiní agus chuir siad feabhas ar thairseach faisnéise OPCC. Is féidir teacht ar thionscadail eile de chuid OPCC a mhaoinítear laistigh de Interreg POCTEFA anseo.

Faigh
amach conas a spreag an t-eolas a thaispeántar ar an leathanach seo gníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialachais chun réitigh shaincheaptha a fhorbairt i gcomhthéacsanna éagsúla beartais agus cleachtais.

• Piréiní: Leathanaigh na réigiún trasnáisiúnta ó Climate-ADAPT a úsáid chun straitéis oiriúnaithe trasteorann a fhorbairt sna Piréiní