An Mhuir Thuaidh

Tíortha an réigiúin

Áirítear i limistéar comhair Réigiún na Mara Thuaidh (NSR) críocha Thuaisceart na hEorpa atá dúnta don Mhuir Thuaidh. Tá na réigiúin rannpháirteacha uile cóngarach d’uiscí mara agus is réigiúin chósta iad go leor acu. Síneann réimse comhair Chlár Interreg 2021-2027 ó réigiúin chósta Thuaisceart na Fraince go codanna Theas na hIorua agus réigiúin roghnaithe na Sualainne. I gcomparáid leis an gclárthréimhse roimhe seo (2014-2020), is iad seo a leanas na hathruithe móra:  eisiamh na Ríochta Aontaithe ina hiomláine* agus na gcontaetha is faide ó thuaidh den Iorua (tá na contaetha sin san áireamh anois i réigiún an Fhorimeallachais Thuaidh agus an Artaigh), cuimsiú na Fraince mar chomhpháirtí tíre nua, agus leathnú chuig críoch iomlán na hÍsiltíre agus Fhlóndras. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

*Ó theacht i bhfeidhm Chomhaontú um Tharraingt Siar na Ríochta Aontaithe an 1 Feabhra 2020, ní dhéanfar ábhar ón Ríocht Aontaithe a nuashonrú a thuilleadh ar an suíomh gréasáin seo

Creat beartais

1.     Clár um chomhar trasnáisiúnta

Chun tacú le beartais ar leibhéal an Aontais, chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin agus láidreachtaí réigiúnacha, agus chun ceachtanna a foghlaimíodh ón gclárthréimhse roimhe seo a chur san áireamh, tá clár Interreg VI B na Mara Thuaidh (2021-2027) bunaithe ar cheithre thosaíocht théamacha:

• Tosaíocht 1: Geilleagair láidre agus chliste i réigiún na Mara Thuaidh
• Tosaíocht 2: Aistriú glas sa Mhuir Thuaidh
• Tosaíocht 3: Réigiún na Mara Thuaidh atá athléimneach ó thaobh na haeráide de
• Tosaíocht 4: Rialachas níos fearr i réigiún na Mara Thuaidh

Tugtar aghaidh go háirithe ar oiriúnú don athrú aeráide faoi thosaíocht 3. Is é is aidhm dó peirspictíocht fhadtéarmach a fhorbairt chun timpeallacht nádúrtha réigiún na Mara Thuaidh a chaomhnú agus chun sochaithe a chosaint ar dhrochthionchar an athraithe aeráide. Rannchuideoidh tionscadail faoin tosaíocht seo le cleachtais oiriúnaithe don athrú aeráide, go háirithe chun an cuspóir sonrach (SO) 3.1 a bhaint amach: ‘Oiriúnú don athrú aeráide agus cosc rioscaí tubaiste agus athléimneacht a chur chun cinn, agus cineálacha cur chuige bunaithe ar éiceachórais á gcur san áireamh’. Meastar go mbaineann oiriúnú don athrú aeráide go docht le bainistiú inbhuanaithe uisce i réigiún na Mara Thuaidh.  Ní mór do Chlár na Mara Thuaidh aghaidh a thabhairt go comhpháirteach ar an dá shaincheist sin.

Bhí an t-athrú aeráide aitheanta cheana féin sa chlár roimhe seo (2014-2020) mar cheann de na bagairtí is tromchúisí atá roimh éiceachórais NSR. Breithníodh oiriúnú don athrú aeráide go sainráite laistigh de thosaíocht 3 (Réigiún Inbhuanaithe na Mara Thuaidh). Thacaigh sé le cistiú tionscadal a spreag athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide sa réigiún.

2.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Áirítear le ‘Coinbhinsiún OSPAR chun Muirthimpeallacht an Atlantaigh Thoir Thuaidh a Chosaint’ an Mhuir Thuaidh Mhór (Réigiún II de réir shainmhíniú OSPAR) atá mar chuid den Atlantach Thoir Thuaidh foriomlán mar a shainmhínítear sa Choinbhinsiún seo. Faoi choinbhinsiún OSPAR, tugtar aghaidh ar an athrú aeráide (agus ar aigéadú na n-aigéan) mar shaincheist thrasearnálach, arb é is aidhm di athléimneacht na n-éiceachóras a mhéadú. Áirítear ann téarmaí maidir le heolas a ghiniúint, faireachán a dhéanamh ar thionchair agus roghanna bainistíochta a dhearadh.,

Forbraíodh tionscnamh comhair chun Muir Wadden a chosaint idir an Ísiltír, an Ghearmáin agus an Danmhairg. Is limistéar í Muir Wadden feadh chóstaí na Mara Thuaidh sna trí thír, lena n-áirítear limistéar taoide leathan ina bhfuil gnáthóg nádúrtha shainiúil. Tá Comhar Tríthaobhach Mhuir Wadden bunaithe ar dhearbhú intinne, an ‘DearbhúComhpháirteach maidir le Cosaint Mhuir Wadden (Ag obair le chéile chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin atá ann faoi láthair agus a bheidh ann amach anseo), a síníodh den chéad uair in 1982, agus a tugadh cothrom le dáta in 2010. Áirítear ar na cuspóirí agus ar na réimsí comhair ‘Inoiriúnaitheacht don athrú aeráide agus do thionchair eile’. I nDearbhú Leeuwarden, a síníodh in 2018, tá príomhphointí do thréimhse 2018-2022 an Chomhair Thríthaobhaigh. Treisíonn sé an gá atá ann leanúint den Straitéis Thríthaobhach um Oiriúnú don Athrú Aeráide a chur chun feidhme agus tuiscint níos fearr a fháil ar thionchair an athraithe aeráide ar éiceachóras Mhuir Wadden.

Is tionscnamh comhair é Coimisiún na Mara Thuaidh laistigh de Chomhdháil Réigiúin Mhuirí Fhorimeallacha a bhfuil sé mar aidhm aige feasacht ar réigiún na Mara Thuaidh a chur chun cinn agus a chruthú mar mhóreintiteas eacnamaíoch laistigh den Eoraip. Is ardán é chun maoiniú a fhorbairt agus a fháil do chomhthionscnaimh forbartha agus do bhrústocairí le haghaidh réigiún níos fearr sa Mhuir Thuaidh. Tacaíonn an mheitheal um Fhuinneamh agus Athrú Aeráide le Coiste Feidhmiúcháin NSC chun réimse tosaíochta Réigiún na Mara Thuaidh atá Neodrach ó thaobh na hAeráide de i Straitéis 2030 Réigiún na Mara Thuaidh a chur chun feidhme. Tugann an grúpa aghaidh freisin ar oiriúnú don athrú aeráide i dtreo sprioc 2030 maidir le Réigiún na Mara Thuaidh a bheith ‘réidh don aeráid, inoiriúnaithe agus athléimneach in aghaidh an athraithe aeráide’. Ghlac an grúpa an tuarascáil óngCoimisiún um Oiriúnú don Athrú Aeráide agus an Mhuir Thuaidh(2020) ina bhfuil tuairisc níos mionsonraithe ar conas staid athléimneachta aeráide a bhaint amach i Réigiún na Mara Thuaidh.

3.     Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

D’fhorbair Coimisiún na Mara Thuaidh (NSC) laistigh de Chomhdháil na Réigiún Muirí Forimeallach (CPMR) Straitéis 2030 Réigiún na Mara Thuaidh  a tháinig in ionad Straitéis 2020 a bhí ann roimhe seo. Laistigh den tosaíocht ‘Réigiún farraige thuaidh atá neodrach ó thaobh na haeráide de’, sainaithnítear sa Straitéis oiriúnú don athrú aeráide i measc na bpríomhábhar chun an fhís a bhaint amach maidir le réigiún (aeráide) athléimneach agus oiriúnaithe sa Mhuir Thuaidh. Spreagann an straitéis dlús a chur leis na hiarrachtaí maidir le hoiriúnú don athrú aeráide ar fud na leibhéal áitiúil, réigiúnach agus náisiúnta. Faoin ábhar sin, roinnfidh comhaltaí NSC cistiú, deiseanna tionscadail agus dea-chleachtais lena gcothófar aistriú atá cothrom agus cóir go sóisialta. Is é Coiste Feidhmiúcháin an NSC a chuireann an straitéis chun feidhme. Tacaíonn meithleacha téamacha NSC leis trí Phleananna Gníomhaíochta débhliantúla.

In 2014, ghlac Comhar Tríthaobhach Mhuir Wadden Straitéis Thríthaobhach um Oiriúnú don Athrú Aeráide (CCAS)ina bhfuil seacht gcuspóir straitéiseacha agus treoirphrionsabal. Is é is aidhm don straitéis feabhas a chur ar athléimneacht éiceachóras Mhuir Wadden i leith thionchair an athraithe aeráide. Sannadh an Tascfhórsa Aeráide (TG-C) chun faireachán a dhéanamh ar chur chun feidhme na Straitéise um Oiriúnú don Athrú Aeráide. Rinneadh meastóireacht ar chur chun feidhme na straitéise i dtuarascáil faireacháin CCAS in 2017. Léirigh sé go bhfuil na seacht bprionsabal á gcur i bhfeidhm i raon leathan tionscadal agus beartas i Limistéar Farraige Wadden tríthaobhach.

Faoi choinbhinsiún OSPAR, glacadh Straitéis Comhshaoil an Atlantaigh Thoir Thuaidh (NEAES) 2030 in 2021, bunaithe ar athbhreithniú ardleibhéil ar straitéis OSPAR roimhe seo do na deich mbliana 2010-2020. Cé nach straitéis oiriúnaithe don athrú aeráide í, is í fís na straitéise Aigéan Atlantach Thoir Thuaidh atá glan, sláintiúil agus éagsúil ó thaobh na bitheolaíochta de a bhaint amach, ar Aigéan é atá táirgiúil, a úsáidtear ar bhealach inbhuanaithe agus athléimneach in aghaidh an athraithe aeráide agus aigéadú na n-aigéan. Baineann ceithre chuspóir straitéiseacha leis an athrú aeráide: aghaidh a thabhairt ar ábhar na hathléimneachta (cuspóir straitéiseach 5), feasacht (cuspóir straitéiseach 10), oiriúnú (cuspóir straitéiseach 11) agus maolú (cuspóir straitéiseach 12). Tháinig na Páirtithe Conarthacha ar chomhaontú maidir le plean cur chun feidhme ina bhfuil cúraimí sonracha chun cuspóirí na straitéisí a bhaint amach.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020.

Maoiníodh tionscadail a dhéileálann leis an athrú aeráide go príomha faoi Thosaíocht 3 de chlár 2014-2020 na Mara Thuaidh (Réigiún Inbhuanaithe na Mara Thuaidh: An t-athrú aeráide a chosaint agus an comhshaol a chaomhnú). Don chéad tréimhse eile (2021-2027), tá roinnt tionscadal nua fós ar siúl, amhail an t-aistriú gorm e MANABAS COAST .

Thug tionscadail chríochnaithe aghaidh go príomha ar shaincheisteanna na hathléimneachta cósta in aghaidh creimthe agus tuilte, dearadh uirbeach atá íogair ó thaobh uisce de, agus bainistiú inbhuanaithe uisce agus béim á leagan ar phíolótaí, ar thaispeántais agus ar thrialacha. Tá roinnt samplaí le fáil anseo thíos.

Bhí sé d’aidhm ag tionscadal BwN (Foirgneamh leis an Dúlra) (2015-2020) cóstaí, inbhir agus dobharcheantair réigiún na Mara Thuaidh a dhéanamh níos inoiriúnaithe agus níos athléimní in aghaidh éifeachtaí an athraithe aeráide trí réitigh dhúlrabhunaithe (NbS) a úsáid. Tá NbS á chur chun feidhme ag seacht láithreán cósta (mar shampla cothú gainimh ar chóstaí na Mara Thuaidh agus ar oileáin bhacainne Mhuir Wadden) agus ag sé dhobharcheantar (mar shampla ag déileáil le hathchóiriú abhann). Úsáideann tionscadal BwN na saotharlanna beo sin mar shamplaí chun bonn fianaise a chruthú chun láithreáin a roghnú, bearta a dhearadh agus costais, tairbhí agus éifeachtacht na mbeart dúlrabhunaithe a ríomh d’fhonn cásanna gnó a ghiniúint ar deireadh. Bhí Comhrúnaíocht Mhuir Wadden ina comhpháirtí sa tionscadal Building with Nature agus chinntigh sí an malartú eolais idir an Tascfhórsa tríthaobhach um an Aeráid (TG-C) agus comhpháirtithe tionscadail. Chun tacú leis an mbonn fianaise le haghaidh dea-chleachtas maidir le Gníomhaíochtaí Dúlra a Thógáil, forbraíodh Ardán Faisnéise Wadden Sea um Oiriúnú don Athrú Aeráide. Áirítear leis beartas agus bainistíocht thríthaobhach, dea-chleachtais, faireachán agus measúnú, agus gníomhaíochtaí sa chumarsáid agus san oideachas

Bhí sé mar aidhm ag an tionscadal FAIR (Bainistiú Sócmhainní agus Infheistíocht in Athchóiriú, oiriúnú agus cothabháil) (2015-2020) riosca tuilte a laghdú ar fud réigiún na Mara Thuaidh trí réitigh oiriúnaithe don athrú aeráide a léiriú chun feidhmíocht an bhonneagair cosanta tuilte a fheabhsú. Chuir FAIR cuir chuige fheabhsaithe ar fáil chun bonneagar den sórt sin a uasghrádú agus a chothabháil ar bhealach costéifeachtach, infheistíochtaí a bharrfheabhsú, chomh maith le dearaí teicniúla oiriúnaitheacha agus nuálacha a chur i bhfeidhm. D’fhorbair an tionscadal réitigh oiriúnaithe le haghaidh ruaimeanna, blaoscanna, dambaí agus geataí tuilte ag suíomhanna roghnaithe sa Bheilg, sa Ghearmáin, sa Danmhairg, sa tSualainn, san Iorua agus san Ísiltír.

Bhí sé d’aidhm ag an tionscadal FRAMES (Limistéir a bhfuil teacht aniar iontu trí shábháilteacht ilsraitheanna) (2016-2020) athléimneacht na réigiún agus na bpobal a mhéadú trí oibriú le coincheap na Sábháilteachta Ilsraitheanna (MLS). Déantar ‘sraitheanna’ éagsúla athléimneachta (cosc, oiriúnú spásúil, práinnfhreagairt agus téarnamh) a chomhtháthú chun go mbeidh an méid seo a leanas mar thoradh orthu: (1) limistéir athléimneacha ó thuilte (bonneagar feabhsaithe agus bearta pleanála spásúla), (2) pobail athléimneacha ó thuilte (áitritheoirí ullmhaithe níos fearr agus páirtithe leasmhara sochaíocha) agus (3) údaráis athléimneacha ó thuilte (amanna téarnaimh laghdaithe agus acmhainneacht freagartha mhéadaithe). D’oibrigh an tionscadal ar 16 réimse phíolótacha trí chur chuige meastóireachta foghlama trasnáisiúnta. Leis sin, bhíothas in ann léargais nua a ghiniúint chun tacú le cinnteoireacht amach anseo agus réitigh nuálacha a léiriú chun feabhas a chur ar chumas na sochaí déileáil le tuilte. Is féidir príomhthorthaí an tionscadail a fháil ar shuíomh gréasáin FRAMES Wiki.

CATCH  (Cathracha atá íogair ó thaobh uisce de: an tionscadal Freagra ar na dúshláin a bhaineann le himeachtaí adhaimsire (2016-2020) arb é is aidhm dó athdhearadh an bhainistithe uisce uirbigh i gcathracha meánmhéide i Réigiún na Mara Thuaidh a léiriú agus dlús a chur leis. Chabhraigh sé leis na cathracha sin a bheith athléimneach ó thaobh na haeráide de a bheith inbhuanaithe, ináitrithe agus brabúsach san fhadtéarma. Rinneadh tástáil sa tionscadal ar bhearta uirbeacha maidir le hoiriúnú don athrú aeráide i seacht gcathair phíolótacha chun uirlis tacaíochta cinnteoireachta CATCH a fhorbairt le haghaidh cathracha meánmhéide. Tá an uirlis tacaíochta cinntí comhdhéanta de chomhpháirt féinmheasúnaithe agus de chomhpháirt timthrialla oiriúnúcháin. Áirítear leis freisin samplaí agus dea-chleachtais ó chathracha a d’fhorbair straitéisí maidir le hoiriúnú don athrú aeráide.

Bhí sé d’aidhm ag tionscadal BEGIN (Bonneagair Ghlasa Ghorma trí Nuálaíocht Shóisialta, 2017-2020) a léiriú ag suíomhanna roghnaithe conas is féidir le cathracha athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a fheabhsú le Bonneagar Glas Gorm. Cumhdaíodh leis an gcur chuige ról a thabhairt do pháirtithe leasmhara i bpróiseas cinnteoireachta luachbhunaithe chun na bacainní cur chun feidhme atá ann faoi láthair a shárú. Leis na deich gcathair phíolótacha, a chuirtear i láthair tríd an tsraith ‘Cathracha Gorma Glasa sa spotsolas’, léirítear na tairbhí iomadúla a bhaineann leis an mBonneagar Gorm Glas do chathracha na hEorpa. I measc na dtairbhí iomadúla sin tá riosca tuilte laghdaithe, bithéagsúlacht fheabhsaithe, agus inmharthanacht fheabhsaithe.

Leis an tionscadal TOPSOIL (An ithir agus an t-uisce is fearr – Dúshlán na haeráide sa ghar-fhodhromchla) (2015-2020), scrúdaíodh na féidearthachtaí a bhaineann leis na sraitheanna barrithreach a úsáid chun na dúshláin uisce atá ann faoi láthair agus a bheidh ann amach anseo i réigiún na Mara Thuaidh a réiteach. D’fhéach an tionscadal ar na dálaí screamhuisce agus ithreach, thuar sé agus fuair sé réitigh ar bhagairtí a bhaineann leis an aeráid, amhail tuilte le linn tréimhsí fliucha agus triomach le linn séasúir níos teo. Ba é an cuspóir foriomlán modhanna a fhorbairt go comhpháirteach chun cur síos a dhéanamh ar an tsraith is uachtaraí den fhodhromchla agus chun í a bhainistiú mar bhealach chun feabhas a chur ar a athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide. Léirigh an tionscadal cur chun feidhme praiticiúil réiteach i 16 chás-staidéar.

D’oibrigh CANAPE (Cur Chuige Nua a Chruthú maidir le hÉiceachórais Tailte Móna, 2017-2022) i 5 thír chun bogaigh a athbhunú agus a chaomhnú, agus é mar aidhm aige astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú agus tacú le geilleagar inbhuanaithe a chruthú do dhaonra Réigiún na Mara Thuaidh. Rinne an tionscadal breis agus 90 ha de thalamh portaigh a athfhliuchadh agus chruthaigh sé 3 fheirm phailé-shaothraithe thurgnamhacha. Ina theannta sin, áiríodh leis an tionscadal athchóiriú roinnt lochanna Tar éis 5 bliana oibre,  treoir ghearr d’fheirmeoireacht tailte portaigh.

Bhí sé mar aidhm ag tionscadal SALFAR (Saline Farming - Innovative agriculture to protect the environment and encourage economic growth, 2017-2022) modhanna nuálacha talmhaíochta cósta a fhorbairt ar fud Réigiún na Mara Thuaidh trí shaotharlanna allamuigh a bhunú i ngach tír chomhpháirtíochta. I saotharlanna allamuigh, rinne foireann ildisciplíneach ar a raibh saineolaithe aeráide, taighdeoirí, oideachasóirí, feirmeoirí, fiontraithe agus lucht déanta beartas taighde eolaíoch ar chaoinfhulaingt salainn barr éagsúil, ag léiriú modhanna malartacha feirmeoireachta faoi dhálaí salanda agus ag cruthú deiseanna nua gnó d’fheirmeoirí, do tháirgeoirí bia agus d’fhiontraithe.

Bhí sé d’aidhm ag tionscadal WaterCoG (Comhrialachas Uisce d’Éiceachórais Inbhuanaithe, 2016-2021) a léiriú gur féidir cur chun feidhme agus comhtháthú creataí éagsúla bainistithe uisce a bhaint amach agus tairbhí sóisialta, eacnamaíocha agus comhshaoil nach bhfuil á mbaint amach faoi láthair a chur ar fáil ag an am céanna. Tá foireann uirlisí WaterCoG agus torthaí uile an tionscadail ar fáil ar an Eolaire Scéalmhapa agus Uirlisí Ar Líne .

Déantar torthaí na dtionscadal thuasluaite uile a chaipitliú i dtionscadal C5a (Braisle le haghaidh Oiriúnú don Athrú Aeráide maidir leis an Néalríomhaireacht go dtí an Cósta, 2019-2021). Aithníodh sa tionscadal an géarghá atá le cuir chuige bainistithe tuilte i Réigiún na Mara Thuaidh chun daoine a choinneáil sábháilte, an comhshaol a choinneáil sláintiúil agus geilleagair a bheith rathúil. Bhí sé mar aidhm ag an tionscadal cur chuige néal go cósta a fhorbairt chun rioscaí tuilte a bhainistiú. Tá an cur chuige bunaithe ar luathbhainistiú tuilte a thosaíonn ón nóiméad a thiteann an bháisteach agus sula n-imrítear tionchar ar limistéir chósta. Leis an gcur chuige, uasmhéadaítear luach na n-infheistíochtaí i gcosaint fhisiciúil ar thuilte agus cothaítear athléimneacht i limistéir atá i mbaol tuilte. Rinneadh tástáil ar an gcur chuige i seacht gcás-staidéar de chuid Réigiún na Mara Thuaidh.

Faigh
amach conas a spreag an t-eolasa thaispeántar ar an leathanach seo gníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialachais chun réitigh shaincheaptha a fhorbairt i gcomhthéacsanna éagsúla beartais agus cleachtais.

• Ard-Stiúrthóireacht an Aontais Eorpaigh um Thaighde agus um Nuálaíocht: Climate-ADAPT a úsáid chun teacht ar an eolas eolaíoch is déanaí maidir le hoiriúnú chun cláir oibre a shocrú do chistiú taighde agus nuálaíochta an Aontais
• Sléibhte Cairp: Faisnéis tíre ó Climate-ADAPT a úsáid chun leathanach réigiúin trasnáisiúnta Shléibhte Cairp a fhorbairt agus chun cur le beartais oiriúnaithe idirnáisiúnta
• Faireachlann na bPiréiní um an Athrú Aeráide: Leathanaigh na réigiún trasnáisiúnta ó Climate-ADAPT a úsáid chun straitéis oiriúnaithe trasteorann a fhorbairt sna Piréiní