Limistéir chósta

Príomhtheachtaireachtaí

• Meastar go mbeidh tionchair thromchúiseacha ag an athrú aeráide ar limistéir chósta go háirithe mar gheall ar ardú ar leibhéal na farraige, stoirmeacha agus borradh stoirme, ach freisin ar chur isteach sáile ar éiceachórais chósta, teochtaí uisce méadaithe agus aigéadú na n-aigéan. I ndeireadh na dála, d’fhéadfadh na héifeachtaí sin a bheith ina gcúis le caillteanas an iliomad seirbhísí éiceachórais a sholáthraíonn limistéir chósta, lena mbaineann luach comhshaoil, eacnamaíoch, sóisialta agus cultúrtha do go leor páirtithe leasmhara agus earnálacha eacnamaíocha.
• I measc chreat beartais an Aontais atá i bhfeidhm chun dul i ngleic le tionchair an athraithe aeráide ar limistéir chósta tá ionstraimí trasnaí, amhail Bainistiú Comhtháite an Chreasa Cósta agus Pleanáil Spásúil Mhuirí. Treoracha eile de chuid an Aontais atá ábhartha go díreach chun criosanna cósta a dhéanamh aeráid-díonach, is iad sin an Treoir maidir le Tuilte, agus an Treoir Réime um Straitéis Mhuirí.
• D’fhéadfadh Pleananna Bainistíochta Abhantraí na Creat-Treorach Uisce roghanna a chur ar fáil amach anseo chun dul chun cinn an oiriúnaithe i limistéir chósta a thomhas ar leibhéal an Aontais.

Tionchair, leochaileachtaí agus rioscaí

Ufuk Turpcan, Climate Change PIX /EEA

Meastar go mbeidh tionchair thromchúiseacha ag an athrú aeráide ar limistéir chósta mar gheall ar ardú ar leibhéal na farraige chomh maith le hathruithe ar mhinicíocht agus ar mhéid na stoirmeacha tromchúiseacha agus na mborradh stoirme a bhaineann leo. D’fhéadfadh sé sin a bheith ina chúis le tuilte, creimeadh cósta agus cailliúint limistéar íseal ina bhfuil gnáthóga a bhfuil ardluach comhshaoil ag baint leo chomh maith le lonnaíochtaí agus bonneagair dhaonna. Leis an ardú ar leibhéal na farraige, spreagfar nó méadófar an riosca go gcuirfear isteach ar uisce sáile, rud a chuirfidh éiceachórais chósta i mbaol a thuilleadh. Thairis sin, leis na méaduithe a mheastar a thiocfaidh ar theochtaí uisce agus ar aigéadú na n-aigéan, cuirfear le hathstruchtúrú na n-éiceachóras cósta, rud a mbeidh tionchar aige ar chúrsaíocht na n-aigéan agus ar an rothaíocht bhithgheoiceimiceach. Tá méadú tagtha ar bhláthanna algacha díobhálacha le fiche nó tríocha bliain anuas i gceantair chósta mar fhreagairt ar eotrófú in éineacht leis an athrú aeráide. I ndeireadh na dála, d’fhéadfadh na héifeachtaí sin a bheith ina gcúis le caillteanas an iliomad seirbhísí éiceachórais a sholáthraíonn limistéir chósta, lena mbaineann luach comhshaoil, eacnamaíoch, sóisialta agus cultúrtha do go leor páirtithe leasmhara agus earnálacha eacnamaíocha.

Mar gheall ar thionchair an athraithe aeráide, is measa na fadhbanna atá roimh limistéir chósta cheana féin, mar gheall ar uirbiú méadaitheach na gcóstaí agus mar gheall ar bhonneagair agus gníomhaíochtaí iomadúla daonna a bheith ann, ar talamh agus ar muir araon. Idirghníomhaíonn spreagthaí tionchair neamhaeráide den sórt sin le spreagthaí tionchair aeráide lena gcinntear leochaileacht fhoriomlán na gcóras nádúrtha agus daonna i limistéir chósta.

De réir an Mheasúnaithe Eorpaigh ar Rioscaí Aeráide (EUCRA), is gá an ghníomhaíocht is práinní a dhéanamh mar gheall ar an riosca ó thuilte cósta go daonra, bonneagar agus gníomhaíochtaí eacnamaíocha agus mar gheall ar an riosca ó chreimeadh agus folú cósta d’éiceachórais chósta. I measc na rioscaí ábhartha eile tá an riosca a bhaineann le teacht chun cinn blás algach díobhálach agus pataiginí do shláinte an duine, an riosca go gcuirfí isteach ar fhuinneamh mar gheall ar dhamáiste d’iompar fuinnimh nó do bhonneagar stórála ó thuilte cósta, agus an riosca go gcuirfí isteach go forleathan ar iompar cósta agus muirí. Sainaithnítear réigiúin chósta in EUCRA mar réigiúin ina bhfuil teophointí toisc go bhfuil siad neamhchosanta ar rioscaí iomadúla aeráide.

Creat beartais

Aithnítear i Straitéis 2021 an Aontais maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide, chun an próiseas oiriúnaithe a dhéanamh níos cliste, a thábhachtaí atá sé an bhearna maidir le tionchair aeráide agus athléimneacht i ngach earnáil, lena n-áirítear limistéir chósta, a dhúnadh. Laistigh den chuspóir an t-oiriúnú a dhéanamh níos sistéamaí, cuirtear chun cinn leis an Straitéis Oiriúnaithe Réitigh dhúlrabhunaithe (NbS) agus cuir chuige bunaithe ar éiceachórais mar bhearta riachtanacha chun éiceachórais shláintiúla a chothú i gcoinne bhagairtí an athraithe aeráide. I gcás limistéir chósta, tugtar le tuiscint leis sin, mar shampla, bogaigh agus éiceachórais chósta a athchóiriú. Baineann na cineálacha cur chuige sin úsáid as bonneagair ghorma ghlasa mar réitigh éifeachtacha ilchuspóireacha agus ‘gan aiféala’ lena neartaítear cosaint chósta i gcoinne thionchair an athraithe aeráide. Aithnítear sa Straitéis freisin na tairbhí aistrithe carbóin a bhaineann le héiceachórais chósta agus mhuirí athchóirithe. I ndáil leis an méid sin, cuireann an Coimisiún sásraí deimhniúcháin nua chun cinn lena gcumasófar faireachán agus cainníochtú láidir ar na tairbhí aeráide a bhaineann le haistrithe carbóin a chuireann go leor NbS ar fáil i limistéir chósta.

Áirítear ar bheartais agus ionstraimí trasearnála an Aontais atá ábhartha d’athléimneacht aeráide na limistéar cósta Bainistiú Comhtháite na gCrios Cósta (ICZM) agus Pleanáil Spásúil Mhuirí (MSP).

Cuireann ICZM cur chuige straitéiseach agus comhtháite chun cinn maidir le bainistiú na limistéar cósta arb é is aidhm dó tairbhe a bhaint as sineirgí agus neamhréireachtaí a chothromú ar fud beartais agus earnálacha éagsúla. Áirítear sa chur chuige straitéiseach a cheanglaítear le Moladh AE 2002 maidir le ICZM prionsabal uileghabhálach an chur chuige éiceachórais chun sláine agus feidhmiú cósta a chaomhnú, i gcoinne na mbagairtí a bhaineann leis an athrú aeráide. I dTreoir 2014 an Aontais maidir le pleanáil spásúil mhuirí, moltar do na Ballstáit idirghníomhaíochtaí idir an talamh agus an fharraige a chur san áireamh agus a bpleanáil spásúil mhuirí á forbairt acu agus athruithe fadtéarmacha mar gheall ar an athrú aeráide sa phróiseas pleanála foriomlán a chur san áireamh.

Is iad seo a leanas treoracha eile de chuid an Aontais atá ábhartha maidir le bainistiú inbhuanaithe na limistéar cósta i bhfianaise an oiriúnaithe don athrú aeráide:

• An Treoir maidir le Tuilte, lena dtugtar aghaidh ar mheasúnú agus ar bhainistiú riosca tuilte na n-uiscebhealaí agus na gcóstaí i ndáil le hinathraitheacht aeráide agus an t-athrú aeráide;
• An Treoir Réime um Straitéis Mhuirí lena mbunaítear creat comhchoiteann faoina gceanglaítear ar na Ballstáit na bearta is gá a dhéanamh chun Dea-Stádas Comhshaoil uiscí cósta agus mara an Aontais a bhaint amach agus a choinneáil faoi 2020 agus chun an bonn acmhainní ar a bhfuil gníomhaíochtaí eacnamaíocha agus sóisialta a bhaineann leis an muir ag brath a chosaint.

Ní mór na treoracha sin a chur chun feidhme go comhleanúnach le ceanglais na Treorach Réime maidir le hUisce, lena mbunaítear creat comhchoiteann chun uiscí dromchla intíre, uiscí trasdultacha, uiscí cósta agus screamhuisce a chosaint.

An bonn eolais a fheabhsú

Le Measúnú Eorpach 2024 ar Rioscaí Aeráide, soláthraítear measúnú cuimsitheach ar na mórrioscaí aeráide atá os comhair na hEorpa sa lá atá inniu ann agus amach anseo. Sainaithnítear ann 36 mhórriosca aeráide a chuireann ár slándáil fuinnimh agus bia, ár n-éiceachórais, ár mbonneagar, ár n-acmhainní uisce, ár gcórais airgeadais agus sláinte daoine i mbaol, agus an riosca do na limistéir chósta á chur san áireamh freisin.

Tuarascáil IPCC AR6 WG II maidir leis an Athrú Aeráide 2022: Tugann tionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht tuairisc ar an tuiscint atá ann faoi láthair ar thionchair an athraithe aeráide ar limistéir chósta, ar a n-éiceachórais agus ar a mbithéagsúlacht, chomh maith le roghanna oiriúnaithe a d’fhéadfadh a bheith ann, a n-indéantacht agus a dteorainneacha.

Roimhe seo, rinneadh measúnú sa Tuarascáil Speisialta ar an Aigéan agus ar an gCrióisféar in Aeráid atá ag Athrú agus i  dtuarascáil speisialta IPCC ar théamh domhanda 1.5 °C ar an gcaoi a bhfuiltear ag súil go n-athróidh an t-aigéan agus an crióisféar le téamh domhanda leanúnach, ar na rioscaí agus na deiseanna a bhaineann leis na hathruithe sin d’éiceachórais agus do dhaoine, agus ar roghanna maolaithe, oiriúnaithe agus rialachais chun rioscaí amach anseo a laghdú.

Is uirlis ghréasánbhunaithe é Atlas Eorpach na bhFarraigí Eorpacha, lena soláthraítear faisnéis idirghníomhach agus éagsúlaithe maidir le gnéithe nádúrtha agus socheacnamaíocha i réigiúin chósta agus mhuirí na hEorpa. Áirítear ann freisin faisnéis faoi thionscadail ICZM a raibh baint acu le hiarthionscnamh OURCOAST.

Tá sonraí agus samhlacha ar Leibhéal na Mara Foircní Domhanda a thacaíonn le torthaí na staidéar is déanaí ar thuilte cósta ar fáil i stór sonraí LISCoAsT (Uirlis Chomhtháite Mhórscála um Measúnú ar Leibhéal na Mara agus ar an gCósta) de chatalóg sonraí an Airmheáin Chomhpháirtigh Taighde. Reáchtáil JRC tionscadail PESETA freisin, áit a raibh tionchar an athraithe aeráide ar chórais chósta i raon feidhme ó PESETA I in 2009.

Tacaíonn Seirbhís Copernicus um an Athrú Aeráide (C3S) le beartais oiriúnaithe agus maolaithe an Aontais Eorpaigh trí fhaisnéis chomhsheasmhach údarásach a sholáthar faoin athrú aeráide. Cuireann an tseirbhís ar chumas úsáideoirí rochtain a fháil ar shamplaí d’fhíorfheidhmeanna a Stór Sonraí Aeráide le haghaidh roinnt earnálacha, lena n-áirítear limistéir chósta, lena léirítear conas is féidir sonraí aeráide a rochtain, a chlaochlú agus a dhéanamh ábhartha chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin shonracha aeráide agus ar chinnteoireacht a bhaineann leis an aeráid.

Léiríonn táscaire EEA leibhéil na farraige foircní agus tuilte cósta an t-athrú réamh-mheasta ar mhinicíocht na dtuilte san Eoraip de réir dhá chás éagsúla, rud a éilíonn cosaint chósta a phleanáil ar an leibhéal áitiúil nó réigiúnach.

Thairis sin, chuir roinnt tionscadal taighde a fhaigheann tacaíocht ó chláir éagsúla de chuid an Aontais le heolas ar limistéir chósta (mar shampla FAIR). Faoin Limistéar Eorpach Taighde maidir le Seirbhísí Aeráide, tá sé d’aidhm ag ECLISEA eolaíocht aeráide chósta a chur chun cinn maidir le dinimic dhromchla na farraige ar chóstaí agus ar fharraigí na hEorpa, agus moltaí agus dea-chleachtais a tháirgeadh maidir le gnéithe aeráide cósta agus tionchair cósta. Tá sé d’aidhm agINSeaPTION seirbhísí aeráide cósta a chomhdhearadh agus a chomhfhorbairt, in éineacht le húsáideoirí, bunaithe ar ardú, tionchar, oiriúnú agus eolaíocht thrasdisciplíneach úrscothach ar leibhéal na farraige.

Rannchuidigh roinnt tionscadal arna gcistiú ag an Aontas le léiriú a thabhairt ar acmhainneacht NbS maidir le maolú tuilte agus athléimneacht chósta (e.g. SARCC, ADAPTA BLUES, ADAPTO), ag soláthar bonn suntasach eolais agus fianaise ar an ábhar sin, agus iarrachtaí taighde dírithe go háirithe ar idirghabhálacha ar mhionscála. Is é is aidhm do RECONECT feabhas a chur go tapa ar an gcreat tagartha Eorpach maidir le NbS chun riosca hidreamheitéareolaíoch a laghdú trí NbS ar mhórscála a léiriú, a thagairt, a uas-scálú agus a shaothrú i limistéir thuaithe agus nádúrtha, lena n-áirítear criosanna cósta.

Tacú le hinfheistíocht agus cistiú

Is ionann creat airgeadais ilbhliantúil (CAI) an Aontais do 2021-27 agus €1.21 trilliún le €807 mbilliún breise ón gcéad ghlúin eile d’ionstraim théarnaimh an Aontais. Tá 30 % den bhuiséad sin curtha in áirithe do ghníomhaíochtaí a rannchuidíonn le cuspóirí aeráide.

Is iad seo a leanas príomhionstraimí an Aontais atá ar fáil chun tacú leis an oiriúnú:

• Tacaíonn an clár LIFE le tionscadail um maolú ar an athrú aeráide agus um oiriúnú don athrú aeráide araon, lena gcumhdaítear saincheisteanna a bhaineann le limistéir chósta freisin.
• Áirítear na Misin seo a leanas sa chlár Fís Eorpach: ‘Oiriúnúdo Climate Change’chun tacú le 150 réigiún agus pobal Eorpach ar a laghad a bheith athléimneach ó thaobh na haeráide de faoi 2030’ agus ‘ÁrnAigéan agus ár nUiscí a Athbhunú faoi 2030’.

Is féidir forléargas cuimsitheach a fháil ar leathanach chistiú an Aontais do bhearta oiriúnúcháin.

Tacú leis an gcur chun feidhme

Tá údarás suntasach ag cathracha cósta agus ag rialtais áitiúla maidir le beartais agus rialacháin úsáide talún ionas gur féidir le tionscnaimh an Aontais agus tionscnaimh dhomhanda (ardáin agus líonraí) a nascann rialtais áitiúla tacaíocht a thabhairt chun bearta oiriúnaithe a chur chun feidhme. Le tionscnaimh amhail Cúnant na Méaraí don Fhuinneamh agus don Aeráid agus C40 (lena n-áirítear cathracha cósta agus deilte), nasctar údaráis áitiúla ar fud an domhain chun comhoibriú i dtreo gníomhaíocht inbhuanaithe maidir leis an athrú aeráide.

Tacaíonn an t-ardán Eorpach um Bearta Coinneála i dtaca le hUisce Nádúrtha (NWRM) le cur chun feidhme Bheartas Comhshaoil na hEorpa maidir le bonneagar glas mar bhealach chun rannchuidiú le spriocanna comhtháite a bhaineann le caomhnú agus athbhunú an dúlra agus na bithéagsúlachta. Clúdaíonn an t-ardán NWRM raon leathan réiteach agus cás-staidéar, tá cuid acu ábhartha do cheantair chósta freisin.

MRE an oiriúnaithe

Cuirtear i dtábhacht sa Treoir maidir le Tuilte go mbíonn dóchúlacht níos mó agus drochthionchair níos mó ag teagmhais tuilte mar thoradh ar an athrú aeráide agus iarrtar ar na Ballstáit aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide ina Réamh-Mheasúnuithe Riosca Tuilte agus ina bPleananna Bainistithe Riosca Tuilte (FRMPanna) agus aghaidh a thabhairt ar thionchair dhóchúla an athraithe aeráide ar tharlú tuilte sna hathbhreithnithe ar a FRMPanna. I bhfianaise ardú ar leibhéal na farraige agus an riosca méadaithe is dócha a bheidh ann go dtiocfaidh borradh stoirme, meastar go mbeidh tionchair mhéadaitheacha ag tuilte i limistéir chósta. De réir an Fhorbhreathnaithe Eorpaigh is déanaí ar Phleananna Bainistithe Riosca i gCás Tuilte, bhreithnigh 24 Bhallstát as 26 Bhallstát roinnt gnéithe den athrú aeráide ar a laghad ina gcuid FRMPanna agus chuir deich mBallstát fianaise láidir ar fáil gur breithníodh tionchair an athraithe aeráide. Mar sin féin, níor thug ach roinnt Ballstát tuairisc ar mhodhanna chun éifeachtacht na mbeart a sheiceáil i bhfianaise cásanna athraithe aeráide, agus shainaithin roinnt Ballstát bearta lena dtugtar aghaidh ar an athrú aeráide le cur chuige gan aiféala.

Tá an t-athrú aeráide, agus tuilte á gcur san áireamh, san áireamh freisin i bPleananna Bainistíochta Abhantraí (RBMPanna) WFD - a chuimsíonn uiscí cósta freisin - in éineacht leis an measúnú ar bhrúnna ón athrú aeráide. I bhforbhreathnú Eorpach ar an dara Plean Bainistíochta Abhantraí, ní luaitear ach aon trian de na Ballstáit a bhfuil bearta sonracha curtha i bhfeidhm acu chun oiriúnú don athrú aeráide.