Atlantshafssvæði

Lönd á svæðinu

Samstarfssvæði Atlantshafsins nær yfir lönd í vesturhluta Evrópu sem liggja að Atlantshafi. Samstarfssvæðið 2021-2027 nær yfir yfirráðasvæði fyrri Interreg-áætlunarinnar (strandsvæði Portúgals, Spánar, Frakklands, Írlands, sjálfstjórnarsvæði Kanaríeyja), nema Bretland*. Þar að auki eru tvö svæði til viðbótar á Spáni (Andalusia og la Rioja). Kort sem ber saman gömlu og nýju landamærin má sjá hér.

* Frá gildistöku útgöngusamnings Bretlands 1. febrúar 2020 verður efni frá Bretlandi ekki lengur uppfært á þessari vefsíðu.

Rammi um stefnumótun

1.    Samstarfsáætlun milli landa

Áætlunin Interreg VI B Atlantic Area Programme (2021-2027), sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins samþykkti formlega 8. september 2022, endurnýjar skuldbindinguna við Atlantshafssvæðin til stuðnings nýsköpunarverkefnum sem stuðla að vexti þessa svæðis, leysa sameiginlegar áskoranir yfir landamæri með framkvæmd sameiginlegra aðgerða, miðlun góðra starfsvenja og framlagi til nýrra eða núverandi stefna. Í henni eru sett fram fjögur forgangsatriði:

1. Blá nýsköpun og samkeppnishæfni („Smarter Europe“)
2. Bláa og græna umhverfið („græna Evrópa“)
3. Blá sjálfbær ferðaþjónusta og menning („Félagsleg Evrópa“)
4. Betri stjórnunarhættir fyrir samstarf („sameiginlegt markmið“)

Aðlögun að loftslagsbreytingum er sérstaklega tekin til athugunar skv. 2. forgangsmáli og með sértæka markmiðið: „Að stuðla að aðlögun að loftslagsbreytingum og forvörnum gegn hamförum og álagsþoli með tilliti til aðferða sem byggja á vistkerfum“. Sértæka markmiðið stuðlar einnig að áætluninni um vatnasvið Atlantshafsins með því að styðja aðgerðirnar sem felast í stoð IV í aðgerðaáætlun Atlantshafsins 2.0 (sjá 2. hluta þessarar síðu, áætlanir stórsvæða). Gert er ráð fyrir að áætlunin leiði til aukinnar getu til að greina, koma í veg fyrir og stjórna áhættum með betri þátttöku borgara og opinberra yfirvalda og efldum stjórnunarramma. Að teknu tilliti til þess að á samstarfssvæðinu er stór hluti af strandsvæðum og strandsvæðum er sérstök áhersla lögð á áhættu sem steðjar að strandsvæðum og sjó, með aðgerðum til að efla viðnámsþrótt stranda og nýsköpun í bláu hagkerfi. Reyndar er aðlögun einnig náð með forgangsröð 1 (blá nýsköpun og samkeppnishæfni) með því að auka nýsköpunargetu og stafræna væðingu. Þar að auki er aðlögun að loftslagsbreytingum einnig nefnd í forgangi 3 (til að þróa bláa sjálfbæra ferðaþjónustu) og forgangsröð 4, sem þverlægt mál þar sem aðlögun er líkleg til að njóta góðs af stjórnunarháttum á mörgum stigum og fjölþjóðlegum aðferðum.

Fyrri áætlun Interreg V B Atlantic Area Programme (2014-2020) miðaði að því að hrinda í framkvæmd lausnum á svæðisbundnum áskorunum á sviði nýsköpunar, auðlindanýtni, umhverfis og menningarverðmæta, til að gera kleift að skapa betri lífsgæði á yfirráðasvæði Atlantshafssvæðisins.

Aðlögun að loftslagsbreytingum var í forgangi 3 (hvetjandi nýsköpun og samkeppnishæfni) og tengdu markmiði 3.1 „Stækkandi áhættustjórnunarkerfi“. Niðurstöður áætlunarinnar fólu í sér bætta samvinnu sem stuðlar að því að draga úr áhættu og áhrifum hennar og að efla öryggi íbúa og umhverfis með því að styrkja viðnámsþol og skipulagsgetu Atlantshafssvæða á staðar- og svæðisvísu.

2.     Macro-svæði aðferðir

Þrátt fyrir að ekki hafi verið mótuð raunveruleg þjóðhagsleg stefna, virkar siglingastefnan fyrir Atlantshafið sem rammi fyrir fjölþjóðlegt efnahagslegt og félagslegt samstarf. Áætlunin nær yfir strendur, landhelgi og lögsögu aðildarríkja ESB með strandlengju við Atlantshafið, ystu yfirráðasvæði þeirra sem og alþjóðleg hafsvæði. Aðgerðaáætlun Atlantshafsins 2013–2020, sem fylgir áætluninni, fór í gegnum endurskoðun á miðju tímabili 2017 sem leiddi til samþykktar á endurskoðaðri aðgerðaáætlun Atlantshafsins 2.0. Meginmarkmið þess er að opna möguleika bláa hagkerfisins á Atlantshafi um leið og varðveita vistkerfi sjávar og stuðla að aðlögun og mildun loftslagsbreytinga. Í aðgerðaáætluninni er viðurkennt að bláa hagkerfið geti stuðlað að því að draga úr loftslagsbreytingum með því að stuðla að náttúrulegum lausnum og bæta sjálfbæra nýtingu vatns- og sjávarauðlinda. Aðlögun að loftslagsbreytingum er sérstaklega fjallað um í stoð 2 í aðgerðaáætluninni: „Heilbrigt haf og seigar strendur“ og með markmiði 6: „Sveigjanleika strandlengjunnar við erfiðari skilyrði“.

The Atlantic Arc Commission under the Conference of the Peripheral Maritime Regions (CPMR) nær yfir flest þau svæði sem taka þátt í Atlantic Area. Starfið í Atlantic Arc Commission stuðlar að samræmingu á evrópskum, innlendum og svæðisbundnum vettvangi og stuðlar að framkvæmd evrópskrar stefnu á Atlantic Arc svæðinu. Starfshópur framkvæmdastjórnarinnar um stefnumótun í Atlantshafi hefur áhrif á stefnumörkun siglingaáætlunar Atlantshafssvæðisins, fylgist með framkvæmd hennar á svæðunum og stuðlar að endurskoðun aðgerðaáætlunar hennar.

The Task Force on the Exploration of an Atlantic Macro Region provides a place for Atlantic Regions to explore the opportunities of adopt a Macro-Regional Strategy in the Atlantic. Í pólitískri yfirlýsingu sem samþykkt var af aðildarríkjum Atlantic Arc framkvæmdastjórnarinnar árið 2021 er lögð áhersla á þörfina á að hvetja til sjálfbærnivíddar aðlögunarráðstafana á Atlantshafssvæðinu, einkum á strandsvæðum þar sem áhætta er ríkjandi.

3.     Alþjóðasamningar og önnur samstarfsverkefni

OSPAR-samningurinn „Convention for the Protection of the Marine Environment of the North-East Atlantic“ nær yfir stærra svæði en millilandasvæði ESB á Atlantshafi, þ.m.t. til þriggja Atlantshafssvæða (Celtic Seas, Bay of Biscay og Iberian Coast og Wider Atlantic), einnig til annarra tveggja svæða: Norðurskautssvæðið og Stóra Norðursjó. Fimmtán ríkisstjórnir Norðaustur-Atlantshafsins og ESB eru hluti af OSPAR-samningnum. Innan ramma OSPAR-samningsins er fjallað um loftslagsbreytingar (og súrnun sjávar) sem þverlægt málefni hvað varðar þekkingaröflun, eftirlit með áhrifum og hönnun stjórnunarvalkosta, sem miðar að því að auka viðnámsþrótt vistkerfa. Árið 2019 stofnaði OSPAR Intersessional Correspondence Group on ocean acidification (ICG-OA).

4.      Aðlögunaráætlanir og -áætlanir

Umhverfisstefna Norðaustur-Atlantshafsins (NEAES) 2030 fyrir áratuginn 2010-2030 var samþykkt 1. október 2021 með háttsettri endurskoðun á fyrri stefnu OSPAR. Þó að áætlunin sé ekki aðlögunaráætlun að loftslagsbreytingum er markmið hennar að ná fram hreinni, heilbrigðri og líffræðilega fjölbreyttri Norður-Austur-Atlantshafi, sem er afkastamikið, sjálfbært og þolið gagnvart loftslagsbreytingum og súrnun sjávar. Fjögur stefnumótandi markmið fjalla um loftslagsbreytingar, fjalla um þrautseigju (stefnumarkmið 5), vitund (stefnumarkmið 10), aðlögun (stefnumarkmið 11) og mótvægisaðgerðir (stefnumarkmið 12). Samningsaðilar hafa samþykkt að koma NEAES 2030-áætluninni í framkvæmd með framkvæmdaáætlun. Framkvæmdaáætlunin er studd af OSPAR-áætluninni um aðgerðir og aðgerðir (MAP), sem er alhliða og samþætt stjórntæki til að styðja við áætlanagerð og þróun og til að fylgjast með framförum í framkvæmdarráðstöfunum og -aðgerðum. Til að gera höfin þolin gagnvart loftslagsbreytingum og súrnun sjávar, mun OSPAR hrinda í framkvæmd nokkrum verkefnum til að fylgjast með, meta og bregðast við núverandi og áætluðum áhrifum, einnig þróa svæðisbundna nálgun við að beita náttúrulegum lausnum fyrir kolefnisgeymslu og loftslagsþol.

5.     Dæmi um verkefni sem fjármögnuð eru á tímabilinu 2014–2020

Dæmi um verkefni sem fjármögnuð eru af Atlantic Area Programme 2014-2020 er að finna hér að neðan.

MyCOAST   (Coordinated Atlantic Coastal Operational Oceanographic Observatory) verkefnið (2017-2021) hefur styrkt fjölþjóðlegt sjónarhorn á vöktunar- og spábúnað strandsvæðanna. Aðgerðirnar um gagnastjórnun stuðla að opinni og frjálsri upplýsingamiðlun og rekstrarsamhæfi milli stjörnustöðva við strendur og sameiginlegu evrópsku gagnakerfanna (EMODnet, Copernicus INSTAC, SeaDataNet). Áhættustýringartól voru þróuð í sameiningu og fullgilt. Lykilaðilar, sem koma að stjórnun og forvörnum gegn strandáhættu, studdu þessa þróun ásamt lykilaðilum sem bera ábyrgð á stjórnun vatnsgæðamála og þeim sem bera ábyrgð á stjórnun siglingaöryggis og viðbrögðum við mengunaratvikum.

Ennfremur stuðlar verkefnið að aukinni vitund um þessa áhættu á Atlantshafi og aðstoðar við að greina og efla tækifæri fyrir einkageirann, t.d. í tengslum við fiskeldi, siglingar og vindorkuveitur.

PRIMROSE  (Forspár um áhættu og áhrif skaðlegra atburða á fiskeldisgeirann) verkefnið (2017-2020) veitti þekkingu til áhættustjórnunar. Þessi áhætta tengist (m.a.) loftslagshættum í lagareldisgeiranum, skapar kerfi fyrir spár um áhættu milli landa til skamms eða meðallangs tíma og langtímamat á loftslagsáhrifum á skaðleg þörungablóm og sjúkdómsvalda.  Verkefnið skilaði vefgátt sem hjálpar til við að spá fyrir um áhættu og áhrif skaðlegra þörungablómaatburða og veitir mikilvægt tæki fyrir fiskeldisiðnað í Evrópu. Samstarfsaðilar verkefnisins 10 eru fræðilegar rannsóknarstofnanir í öllum fimm löndunum sem taka þátt í Atlantic Area áætluninni og fulltrúar sjávarútvegs- og fiskeldisgeirans í Bretlandi og á Spáni. Þrátt fyrir að aðlögun sé ekki beint beint tekið á loftslagsbreytingum er það eitt af álaginu á vistkerfi sjávar sem einnig er talið vera áskorun vegna ágengra tegunda.

Verkefnið Risk-AquaSoil (Áhættustjórnunaráætlun Atlantshafs í vatni og jarðvegi) (2017-2019) miðar að því að skilgreina heildstæða stjórnunaráætlun og sameiginlegt frumkvæði um loftslagsáhættu í tengslum við jarðveg og vatn til að bæta viðnámsþrótt dreifbýlissvæða Atlantshafsins. Stjórnunaráætlunin nær yfir hönnun viðvörunar- og greiningarþjónustu. Það tekur einnig til þróunar og prófunar á nýstárlegum aðferðum (tilraunum) til að bæta jarðvegs- og vatnsstjórnun með tilliti til áhættunnar sem tengist loftslagsbreytingum. Hagsmunaaðilar og nærsamfélög tóku þátt í þjálfun og uppbyggingu færni, í áhættustýringu og tjónabótakerfum.

Uppgötva
hvernig þekkingin sem birtist á þessari síðu hefur hvatt aðila sem vinna á mismunandi stigum stjórnunarhátta til að þróa sérsniðnar lausnir í mismunandi stefnu- og æfingasamhengi.

• Stjórnarsvið rannsókna og nýsköpunar hjá ESB: Notkun Climate-ADAPT til að finna nýjustu vísindalega þekkingu á aðlögun fyrir dagskrá-stilling fyrir rannsóknir og nýsköpun fjármögnun ESB
• Karpatafjöllin: Notkun landsupplýsinga frá Climate-ADAPT til að þróa Carpathian fjölþjóðlega svæðissíðu og fæða inn í alþjóðlega aðlögunarstefnu
• Pyrenean Observatory for Climate Change: Notkun fjölþjóðlegra svæða síður frá Climate-ADAPT til að þróa aðlögunaráætlun yfir landamæri í Pyrenees