Eystrasalt

Lönd á svæðinu

Samstarfssvæði Eystrasalts nær frá miðhluta Evrópu upp að nyrstu jaðri hennar. Samstarfssvæðið 2021-2027 nær yfir nánast allt yfirráðasvæði fyrri Interreg-áætlunarinnar (Danmörku, Eistlandi, Finnlandi, Norður-Þýskalandi, Lettlandi, Litháen, Póllandi, Svíþjóð, Noregi), nema þegar um er að ræða svæði í Rússlandi*, Hvíta-Rússlandi* og norðurhéruðum Noregs. Kort sem ber saman gömlu og nýju landamærin má sjá hér.

*Frá og með 8. mars 2022 er fjölþjóðlegu samstarfi við Rússland og Hvíta-Rússland frestað.

Rammi um stefnumótun

1.     Samstarfsáætlun milli landa

Áætlunin Interreg Baltic Sea Region (BSR) (2021-2027), sem framkvæmdastjórn ESB samþykkti 2. júní 2022, miðar að því að koma nýstárlegum, vatnssnjall- og loftslagshlutlausum lausnum í framkvæmd með fjölþjóðlegu samstarfi. Í BSR-áætluninni er lögð áhersla á fjögur forgangsverkefni:

1. Nýsköpunarsamfélög
2. Vatnssnjallsamfélög
3. Loftslagsvæn samfélög
4. Stjórnunarhættir samstarfs

Aðlögun að loftslagsbreytingum fellur að hluta til undir 2. forgangsmál (vatnssnjallfélög) og tengd markmið þess um „sjálfbært vatn“ og „blátt hagkerfi“. Reyndar styður áætlunin aðgerðir sem bæta starfsvenjur við vatnsstjórnun til að draga úr hættu á vatnsmengun, sem versnar vegna loftslagsbreytinga, sem og aðgerðir til að styrkja viðnámsþrótt fyrirtækja í bláu hagkerfi.

Enn fremur, í forgangi 3, bjóða aðgerðir sem stuðla að orkuskiptum og snjallum grænum hreyfanleika, jafnframt því að beinast aðallega að því að draga úr loftslagsbreytingum, einnig upp á viðeigandi tækifæri til aðlögunar. They aim to tackle issues such as resource saving in terms of energy efficiency and sustainable transport modes.

Að lokum styður áætlunin aðgerðir sem hrinda í framkvæmd og styrkja stjórnunar- og samskiptastarfsemi í áætlun ESB fyrir Eystrasaltssvæðið (EUSBSR). Undir forgangi 4 geta þessar aðgerðir auðveldað umræður um stefnumál og hrundið af stað þverskurðarstefnubreytingum til að ná markmiðum stefnuáætlunarinnar.

Stuðningur við framkvæmd þjóðhagsáætlunar ESB (EUSBSR) var þegar tryggður með fyrri áætlun Interreg Baltic Sea Region (BSR) (2014-2020) sem beindist að eftirfarandi fjórum forgangsverkefnum:

1. getu til nýsköpunar,
2. Skilvirk stjórnun náttúruauðlinda;
3. Sjálfbærir flutningar.
4. Geta stofnana til samvinnu á þjóðhags- og svæðisvísu.

Loftslagsbreytingar falla undir forgang 2 og eiga við um nokkur atriði sem þar eru talin með, svo sem vatnsstjórnun, mengun og ofauðgun, sjálfbærni orku og skilvirkni og bláan vöxt. Loftslagsbreytingar og sjálfbær þróun voru meðal þeirra þverlægu meginreglna sem áætlunin studdi.

2.     Macro-svæði aðferðir

Stefna ESB fyrir Eystrasaltssvæðið (EUSBSR) miðar að því að efla samstarf innan Eystrasaltssvæðisins til að stuðla að jafnari þróun á svæðinu, stuðla að helstu stefnumálum ESB og styrkja samþættingu innan svæðisins. EUSBSR fylgir aðgerðaáætlun sem er endurskoðuð reglulega. Stefnan er í samræmi við Græna samkomulagið í Evrópu og markmiðið um að gera loftslagsmarkmið ESB hlutlaust fyrir árið 2050. Í þessu sambandi eru allar aðgerðir sem taka á loftslagsbreytingum og stuðla að sjálfbærri þróun felldar inn í áætlunina í heild. „Save the Sea“, „Connect the Region“ og „Increase Prosperity“ eru þrjú meginmarkmið áætlunarinnar en „climate change adaptation, risk prevention and management“ er eitt af níu undirmarkmiðum sem aðgerðaáætlunin 2021 innkallar. Vegna þverlægs eðlis og aukins mikilvægis eru þættir loftslagsbreytinga samþættir sem nauðsynlegur þáttur í öllum þeim 14 stefnusviðum sem skilgreind eru í áætluninni.

3.     Alþjóðasamningar og önnur samstarfsverkefni

Löndin á svæðinu eru, að Noregi undanskildu, einnig samningsaðilar að Helsinki-samningnum, sem er „samningurinn um verndun Eystrasaltssvæðisins í hafinu“, þar á meðal Hvíta-Rússland, sem fellur sem stendur ekki undir BSR Interreg-áætlunina. Samningurinn miðar að því að vernda umhverfi sjávar í Eystrasalti frá öllum uppsprettum mengunar með milliríkjasamstarfi. Það nær yfir allt Eystrasaltssvæðið, þ.m.t. vötn á landi, vatnið sjálft og hafsbotninn. Samningurinn er stjórnað af Baltic Marine Environment Protection Commission (HELCOM), sem hefur fjölda framtaksverkefna sem tengjast aðlögun að loftslagsbreytingum, Þessi framtaksverkefni fela í sér reglulegt svæðisbundið mat á loftslagsbreytingum og áhrifum þess á Eystrasalt. EN-CLIME er sameiginlegt sérfræðinganet HELCOM og Baltic Earth, stofnað árið 2018, sem starfar sem samhæfingarrammi og vettvangur fyrir málefni sem tengjast beinum og óbeinum áhrifum loftslagsbreytinga á Eystrasaltsumhverfið. Sérfræðinetið veitir sérfræðiþekkingu til nánari viðræðna við stefnumótendur. Á upplýsingablaðinu 2021 um loftslagsbreytingar í Eystrasalti, sem þetta tengslanet útbýr, er að finna samantekt fyrir stefnumótendur um nýjustu vísindaþekkingu á því hvernig loftslagsbreytingar hafa nú áhrif á Eystrasalt og hvernig búist er við að þær muni þróast í framtíðinni.

The Baltic Sea Commission under CPMR (Conference of Peripheral Maritime Regions), stuðlar að sterku hlutverki fyrir aðildarsvæðunum í hönnun og framkvæmd ESB Macro-regional Strategy fyrir Baltic Sea Region og multi-láréttur flötur stjórnarhætti í að ná þremur markmiðum sínum. Loftslagsbreytingar er sérstaklega fjallað um af vinnuhópnum Energy & Climate.

Eystrasaltsráðið (CBSS) er pólitískur vettvangur fyrir milliríkjasamstarf á Eystrasaltssvæðinu. Það felur í sér 11 aðildarríki (8 þeirra eru einnig aðilar að EUSBSR stefnu) auk Evrópusambandsins. Það var stofnað árið 1992 og miðaði fyrst og fremst að því að styðja við umskipti Eystrasaltssvæðisins í nýtt alþjóðlegt landslag eftir lok kalda stríðsins. Núverandi verkefni hennar er að styðja „alþjóðlegt sjónarhorn á svæðisbundin vandamál“. Þar með eru alþjóðlegir samningar þýddir sem meðal annars heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, Parísarsamkomulagið og Sendai-ramminn um að draga úr hamförum og stefna EUSBSR í svæðisbundnar aðgerðir á vettvangi. Á árunum 2016 til 2021 samræmdi CBSS Horizontal Action Climate í stefnu ESB um Eystrasaltssvæðið. Frá janúar 2021 var loftslagið samþætt inn í öll stefnusvið EUSBSR. CBSS heldur áfram að hvetja til og greiða fyrir skoðanaskiptum á mörgum vettvangi um stefnumál í loftslagsmálum, með þátttöku innlendra og staðbundinna yfirvalda, viðskipta- og rannsóknasamfélags, æskulýðssamtaka og annarra aðila sem starfa þvert á Eystrasaltsríkin.

UBC (Samband Eystrasaltsborganna) er leiðandi net borga á Eystrasaltssvæðinu. Framkvæmdanefndin um sjálfbærar borgir er virk í gegnum stefnusvið sitt „loftslagsbreytingar“ sem miðar að því að efla samstarf og tengslamyndun á staðarvísu. . Framkvæmdastjórnin styður sveitarfélög í starfi sínu í loftslagsmálum og býður upp á þjálfun í samþættri stjórnun á staðbundnum viðbrögðum við loftslagsbreytingum til aðildarríkja UBC. Það auðveldar einnig miðlun reynslu varðandi framkvæmd samnings borgarstjóra um skuldbindingar.

Síðan 2016 hafa verið haldnir árlegir BSR samráðsfundir um loftslagsstefnu, sem eru sérstaklega tileinkaðir aðlögun að loftslagsbreytingum. They involved representatives from ministries, government agencies, business, academia, and pan-Baltic organisations including, among others, HELCOM, CPMR and UBC.

4.     Aðlögunaráætlanir og -áætlanir

Baltadapt-áætlunin,  sem var fjármögnuð samkvæmt INTERREG IV B Eystrasaltsáætluninni 2007-2013, fól í sér aðlögunaráætlun fyrir svæðið ásamt leiðbeiningum og aðgerðaáætlun sem ekki var bindandi. Á stjórnmálafundi CBSS árið 2014 var samþykkt aðlögunaráætlun í skjalinu „Ákvörðun Eystrasaltsráðsins um endurskoðun á forgangsmálum CBSS til langs tíma“. Baltadapt-áætlunin um aðlögun að loftslagsbreytingum fyrir Eystrasaltssvæðið er eitt af fáum dæmum um fjölþjóðlegar aðlögunaráætlanir í Evrópu. Áætlunin miðar að því að koma til fyllingar innlendum og svæðisbundnum aðlögunarferlum á Eystrasaltssvæðinu, einkum með því að bæta samræmingu þvert á stig og svið með upplýsingaskiptum og þróun netkerfa.

Ennfremur samanstendur aðgerðaáætlunin 2021, sem er viðbót við EUSBSR, af 14 stefnusviðum sem ná yfir samtals 44 aðgerðir. Vegna þverlægs eðlis þeirra og aukins mikilvægis eru þættir loftslagsbreytinga (sem samstarf við nágrannalönd utan ESB) samþættir sem mikilvægir þættir á öllum 14 málaflokkum.

Aðgerðaáætlun um Eystrasalt (BSAP), sem aðilar að HELCOM samþykktu 2007 og uppfærð var 2021, er stefnumótandi áætlun HELCOM um ráðstafanir og aðgerðir til að ná góðri umhverfisstöðu Eystrasaltsins. Í áætluninni er fjallað um loftslagsbreytingar sem þverlægt mál. Nokkrar aðgerðir, sem ætlað er að styrkja heildarviðnámsþrótt Eystrasaltsins, miða að því að bæta getu þess til að bregðast við áhrifum loftslagsbreytinga.

Dæmi um verkefni sem fjármögnuð eru á tímabilinu 2014-2020.

Verkefnin sem fjölluðu um aðlögun að loftslagsbreytingum innan INTERREG VB Eystrasaltsáætlunarinnar (2014-2020) voru fjármögnuð samkvæmt forgangsröð 2 - Skilvirk stjórnun náttúruauðlinda (NOAH-verkefnið) og 4 - getu stofnana til samvinnu milli þjóðsvæða (CAMS-vettvangur, CASES BSR, CLIMATEALIGNED, WATERMAN SEED-verkefni). Áhersla er lögð á margvísleg málefni, þ.m.t. þróun samlegðaráhrifa milli aðlögunar og mildunar í orkugeiranum, þróun aðlögunaráætlana og leiðbeininga bæði fyrir sveitarfélög og einkafyrirtæki og umbætur á vatnsstjórnunarkerfum til að bæta viðnámsþrótt gegn áhættu af völdum öfgafullra atburða og flóða.

CAMS Platform Project (Climate change adaptation and mitigation synergies in Energy Efficiency Projects 2019-2022) miðaði að því að efla orkuúttektina, hæfisáætlunina um endurnýjun húsnæðis og stefnumótunarviðræður til að draga úr og aðlaga samlegðaráhrif í endurnýjun húsnæðis og þjónustugeiranum. Ráðstafanir um orkunýtni í byggingum eru viðurkenndar sem lausnir sem taka á sumum veikleikum í tengslum við áhrif loftslagsbreytinga og vinna einnig gegn aukinni orkuþörf. CAMS vettvangurinn veitir aðgang að gögnum um tilraunaorkuúttektir á byggingum og húsnæði sem útfærðar voru á Eystrasaltssvæðinu á árunum 2020-21.

CASES BSR verkefnið (stuðningur við aðlögun að loftslagsbreytingum fyrir fyrirtæki á Eystrasaltssvæðinu, 2020-2021) fjallar um málið um hvernig loftslagsbreytingar hafa áhrif á lítil og meðalstór fyrirtæki (SME) og vaxandi þörf fyrir að samþykkja áætlanir um loftslagsaðlögun til langtíma sjálfbærni. Verkefnið rannsakaði hvernig ýmiss konar lítil og meðalstór fyrirtæki fara með þetta mál á Eystrasaltssvæðinu til að kortleggja helstu stuðningsþarfir lítilla og meðalstórra fyrirtækja.

CLIMATEALIGNED verkefnið (Climate-aligned budgeting at municipalities, 2020-2021) miðar að því að skila hugmynd að leiðbeiningum fyrir sveitarfélög, þar sem hægt er að skoða fjárhagsákvarðanir með tilliti til loftslagssjónarmiða yfir langan tíma. Þetta hugtak miðar að því að styðja við skipulagsákvarðanir og tillögur að fjárhagsáætlun með tilliti til mikilvægis þeirra fyrir mildun loftslags og aðlögun, á kerfisbundnari hátt.

WATERMAN SEED verkefnið (Climate resilient wastewater and groundwater management and groundwater management by circular approaches, 2020-2021) þróar og stuðlar að hringlaga nálgunum til að draga úr útstreymi næringarefna og hættulegra efna í yfirborðsvatn, grunnvatn og Eystrasalt. Í verkefninu er lögð áhersla á aðgerðir til að auka vatnssöfnun og endurnotkun vatns frá skólphreinsistöðvum. Þessar ráðstafanir auka viðnámsþrótt staðbundinna vatnsveitukerfa á Eystrasaltssvæðinu sem geta orðið fyrir áhrifum af loftslagsbreytingum.

NOAH verkefnið (Verndun Eystrasalts frá ómeðhöndluðu frárennslisvatni við flóðaatburði í þéttbýli, 2019-2021) bætir landskipulag og rekstur þéttbýlisvatnsrennslis- og frárennsliskerfa. Þessar ráðstafanir miða að því að draga úr mengun af völdum öfgakenndra veðuratburða, s.s. mikilla rigninga og flóða sem versna vegna loftslagsbreytinga. Verkefnið hefur fært níu bæi og vatnsveitur, sjö fræðilegar og rannsóknarstofnanir og tvær regnhlífastofnanir frá sex löndum í kringum Eystrasaltið saman til að sameina krafta sína við gerð hugmyndar um heildræna áætlanagerð sem sameinar storm-vatnsstjórnun og landskipulag. Því næst kemur þróun snjalla frárennsliskerfa til að gera núverandi aðstöðu viðnámsþolna fyrir áhrifum loftslagsbreytinga.

Storm-vatnsstjórnun stóð einnig frammi fyrir EUSBSR flaggskipverkefninu iWater (Integrated Storm Water Management), sem stóð yfir frá 2015 til 2018, innan INTERREG V A Central Baltic Programme 2014-2020. Það felur í sér verulegan hluta Central Baltic á samstarfssvæði sínu (samanstendur af hlutum Finnlands, Svíþjóðar, Eistlands og Lettlands). Verkefnið miðaði að því að bæta þéttbýli áætlanagerð í borgum Eystrasaltssvæðisins með því að þróa samþætt stormur vatn stjórnun kerfi. Verkefnið skilaði Innbyggt Storm Water Management Toolbox sem veitir bæði almennar og nákvæmar upplýsingar um þéttbýli stormur-vatn stjórnun aðferðir.

Uppgötva
hvernig þekkingin sem birtist á þessari síðu hefur hvatt aðila sem vinna á mismunandi stigum stjórnunarhátta til að þróa sérsniðnar lausnir í mismunandi stefnu- og æfingasamhengi.

• ESB Directorate-General for Research and Innovation: Notkun Climate-ADAPT til að finna nýjustu vísindalega þekkingu á aðlögun fyrir dagskrá-stilling fyrir rannsóknir ESB og nýsköpun fjármögnun
• The Carpathians: Notkun landsupplýsinga frá Climate-ADAPT til að þróa Carpathian fjölþjóðlega svæðissíðu og fæða inn í alþjóðlega aðlögunarstefnu
• Pyrenean Observatory for Climate Change: Notkun fjölþjóðlegra svæða frá Climate-ADAPT til að þróa aðlögunaráætlun yfir landamæri í Pyrenees