Mið-Evrópa

Lönd á svæðinu

Samstarfssvæði Mið-Evrópu nær yfir stórt landsvæði frá suðurhluta svæðisins sem liggur að Adríahafi að norðursvæðinu og liggur að Eystrasalti. Samstarfssviðið 2021-2027 fellur að verulegu leyti saman við alla framlengingu fyrri Interreg-áætlunarinnar, sem nær yfir allt svæði sjö aðildarríkja ESB (Austurríki, Króatía, Tékkland, Ungverjaland, Pólland, Slóvakía og Slóvenía), mið- og austurhluta Þýskalands (nú einnig Braunschweig-svæðið) og norðurhluta Ítalíu. Kort sem ber saman gömlu og nýju landamærin má sjá hér.

Rammi um stefnumótun

1.     Samstarfsáætlun milli landa

INTERREG V B miðar að því að efla samstarf utan landamæra til að gera borgir og svæði í Mið-Evrópu betri stað til að búa og starfa.

Áætlunin 2021-2027 viðurkennir að Mið-Evrópa er á umbreytingartíma. Svæði þess og borgir standa frammi fyrir fjölmörgum áskorunum (þ.mt loftslagsbreytingar) sem þekkja engin landamæri og ekki er hægt að leysa einn. Áætlunin framtíðarsýn er sameinuð Mið-Evrópu sem vinnur að því að verða betri, grænni og betur tengdur. Það fjármagnar fjölþjóðleg verkefni sem þróa, prófa og innleiða lausnir sem eru bráðnauðsynlegar til að gera Mið-Evrópu þolnari og aðlaðandi.

Búist er við að áætlunin nái fram:

• Bætt stefnumótun, nám og breytingar;
• Aukin þekking og geta, þ.m.t. miðlun og skipti á þekkingu,
• Betri samræmd samvinna og bættir stjórnunarhættir á mismunandi stigum;
• Minni hindranir;
• Ný eða betri þjónusta;
• Breytingar á hegðun;
• Nýting opinberra sjóða og einkasjóða, þ.m.t. undirbúningur fyrir framhaldsfjárfestingar.

Í áætluninni er lögð áhersla á fjögur forgangsverkefni:

• Samvinna fyrir betri Mið-Evrópu
• Samvinna fyrir grænni Mið-Evrópu
• Samvinna fyrir betri tengingu Mið-Evrópu
• Að bæta stjórnunarhætti fyrir samstarf í Mið-Evrópu.

Sérstaklega er fjallað um aðlögun að loftslagsbreytingum í 2. forgangshópi samkvæmt sértæka markmiðinu: „Að stuðla að aðlögun að loftslagsbreytingum og forvörnum gegn hamförum eða stóráföllum og álagsþoli hamfara eða stóráfalla, að teknu tilliti til aðferða sem byggja á vistkerfum“. Gert er ráð fyrir að samstarfsaðgerðir milli landa, samkvæmt þessu markmiði, nái aukinni getu til að bæta viðnámsþrótt og vinna tímanlega gegn óhagstæðum áhrifum loftslagsbreytinga í Mið-Evrópu. Þær munu einnig bæta samræmingu aðlögunarráðstafana og stuðla að innleiðingu nýrra lausna sem hafa verið prófaðar og sýnt fram á í tilraunaaðgerðum. Aðlögun að loftslagsbreytingum mun einnig njóta góðs af aðgerðum sem þróaðar eru samkvæmt forgangsröð 1, sem miðar að því að bæta og nútímavæða færni fólks á staðnum og í forgangsröð 4, sem miðar að því að bæta stjórnunarferla sem ná yfir margar atvinnugreinar á öllum landsvæðum. Aðgerðir sem ráðist er í til að ná báðum þessum markmiðum munu bæta aðstæður til að takast á við sameiginlegar áskoranir á svæðunum, sem loftslagsbreytingar.

Á tímabilinu 2014-2020 var fjallað um aðlögun að loftslagsbreytingum sem eitt af nokkrum undirefnum sem tengjast umhverfinu innan 3. forgangsmáls áætlunarinnar (náttúrulegar og menningarlegar auðlindir til sjálfbærs vaxtar á svæðinu). Nánar tiltekið var fjallað um hana í markmiðinu sem miðaði að því að bæta samþætta getu til umhverfisstjórnunar til verndar og sjálfbærrar nýtingar náttúruarfleifðar og auðlinda. Þar að auki var viðkvæmni þéttbýlissvæða fyrir loftslagsbreytingum skilgreind sem mál með frekari markmið um „umbætur á umhverfisstjórnun starfrænna þéttbýlissvæða til að gera þau að lífvænlegri stöðum“. Að lokum var aðlögun hluti af þverlægum meginreglum áætlunarinnar, einkum „sjálfbær þróun“ sem felur í sér aðgerðir þar sem tekið er tillit til mildunar og aðlögunar loftslagsbreytinga, álagsþols vegna hamfara og forvarna og áhættustjórnunar.

2.     Macro-svæði aðferðir

Interreg Central Europe gegnir mikilvægu brúunarhlutverki milli fjögurra þjóðhagslegra áætlana ESB, þ.e. EUSDR, EUSALP, EUSAIR og EUSBSR. Mið-Evrópusvæðið deilir hluta af samstarfssvæði sínu með öllum þeim sem eru að takast á við aðlögun loftslags á fjölþjóðlegum samstarfsáætlunum sínum á mismunandi hátt (sjá Climate-ADAPT síður á Dóná, Alpine Space, Adriatic-Ionian og Baltic Sea svæðum).

3.     Alþjóðasamningar og önnur samstarfsverkefni

Mið-Evrópusvæðið skarast að hluta til við jaðar Carpathian samningsins og Dóná verndarsamningsins (DRPC), sem eru nánast að öllu leyti hluti af Dóná fjölþjóðlega svæðinu.

Carpathian samningurinn er undirsvæðissamningur til að stuðla að sjálfbærri þróun og verndun Carpathian svæðisins. Það hefur verið undirritað í maí 2003 af sjö Carpathian ríkjum (þar af fjögur lönd eru hluti af Mið-Evrópu Transnational Region). Á fimmta fundi ráðstefnu aðila að Carpathian-samningnum (COP5, 2017) var samþykkt breyting á Carpathian-samningnum til að bæta við nýju 12. gr. a um loftslagsbreytingar. Hún fer þess á leit við aðila að stefna að því að draga úr loftslagsbreytingum og aðlaga þær í öllum geirum sem tengjast samningnum. Af þessum sökum var langtímasýnin fyrir Carpathian-svæðið 2030 sett á laggirnar „til að efla samstarfsverkefni í átt að loftslagshlutlausri braut sem skilar loftslagsþolinni og sjálfbærri þróun í Carpathians“.

Danube River Protection Convention (DRPC) er heildar lagagerningur fyrir samstarf um stjórnun vatns yfir landamæri í Danube River Basin. Fjórtán lönd (þar af sjö sem einnig eru hluti af Mið-Evrópu fjölþjóðlegu svæði) og Evrópusambandið hefur skuldbundið sig til að framkvæma þennan samning. Alþjóðanefnd um vernd Dóná (International Commission for the Protection of the Danube River, ICPDR) er fjölþjóðleg stofnun sem komið hefur verið á fót til að framkvæma Dónáverndarsamninginn.  ICPDR vinnur að stjórnun flóðaáhættu á sjálfbæran hátt. Sérfræðingahópurinn um flóðavarnir (FP EG) styður framkvæmd aðgerðaáætlunar um sjálfbæra flóðavernd í Dóná-ánni . Það aðstoðar einnig við framkvæmd aðgerða sem tengjast framkvæmd Flóðatilskipunar ESB, svo sem þróun flóðahættu- og áhættukorta og áætlunar um stjórnun á flóðaáhættu í Dóná.

The Central European Initiative (CEI) er svæðisbundin milliríkjavettvangur 17 aðildarríkja í Mið-, Austur- og Suðaustur-Evrópu. Það felur í sér öll lönd í Mið-Evrópu fjölþjóðlegu svæði ESB. Hún stuðlar að samruna og sjálfbærri þróun í Evrópu með svæðisbundnu samstarfi. CEI vinna er lögð áhersla á að ná tveimur helstu markmiðum: Green Growth & Just Societies. Aukin mótspyrna gegn loftslagsbreytingum er meðal markmiða aðgerðaráætlunar Evrópusamtaka um loftslagsbreytingar, undir markmiði 1 „Að stuðla að grænum vexti“.

4.     Aðlögunaráætlanir og -áætlanir

Fyrirliggjandi áætlanir og áætlanir, sem ná yfir landamæri og ná yfir landamæri, sem taka til aðlögunaráhyggjuefna sem skipta máli fyrir hluta af Mið-Evrópusvæðinu, hafa forgangsáherslu á stjórnun vatnsauðlinda og flóðaáhættu í Dóná-vatnasvæðinu. Áætlun Alþjóðanefndarinnar um vernd Dónáfljóts (ICPDR) um aðlögun að loftslagsbreytingum, sem og mikilvægi stjórnunaráætlunar fyrir Dónáá (DRBM-áætlunarinnar) og áætlunar um áhættustjórnun vegna flóða í Dóná (DFRM-áætlunarinnar) til aðlögunar, er lýst í hlutanum Loftslags-ADAPT á milli landa í Dóná.

Að því er varðar Karpatasvæðið, tiltekið svæði í Mið-Evrópu, setur aðgerðaáætlunin, sem gefin var út árið 2020 og fylgir langtímasýninni 2030 „í átt að baráttu gegn loftslagsbreytingum í Karpatalöndum“, fram markvissa starfsemi og áfanga til að ná stefnumótandi markmiðum og tengdum markmiðum framtíðarsýnarinnar. Í aðgerðaáætluninni skulu vera heildarleiðbeiningar fyrir vinnuhópinn um loftslagsbreytingar (sem komið var á fót innan ramma Carpathian-samningsins) og tengdar vinnuáætlanir.

Dæmi um verkefni sem fjármögnuð eru á tímabilinu 2014-2020.

Eftirfarandi eru dæmi um verkefni sem fjármögnuð eru af Mið-Evrópuáætluninni 2014-2020 og fjalla um aðlögun að loftslagsbreytingum. They mainly focus on water management and disaster risk reduction (from floods, heavy rains, þurrkar) and on the protection of cultural heritage from the effects of climate change.

RAINMAN-verkefnið  (Integrated Heavy Rain Risk Management) (2017-2020), sem bregst við vaxandi vandamálaþrýstingi á svæðinu, vegna aukinnar tíðni og styrkleika staðbundinna öfgafullra úrkomuatburða, safnaði tiltækum upplýsingum um áhættustýringu á rigningu og þróaði æfingarmiðað verkfæri og nýstárlegar aðferðir. RAINMAN Toolbox var afhent sem endanleg framleiðsla verkefnisins. Verkfærakistan er upplýsingavettvangur sem styður sveitarfélög og staðbundna og svæðisbundna hagsmunaaðila við að grípa til aðgerða gegn miklum rigningum. Það býður upp á lykilatriði, verkfæri til að stjórna áhættusömum aðstæðum og góðum starfsvenjum.

PROLINE-CE (Efficient Practices of Land Use Management Integrating Water Resources Protection and Non-structural Flood Mitigation Experiences) verkefnið (2016-2019), sem fól í sér samstarfsaðila frá 7 löndum í Mið-Evrópu sem miðuðu að því að bæta vernd drykkjarvatnsauðlinda sem og vernd svæða gegn flóðum og þurrkum í samþættri landnotkunarstjórnun, að teknu tilliti til aðlögunar að loftslagsbreytingum. Bestu starfsvenjur í stjórnun voru prófaðar á tilraunasvæðum á svæðinu og samþykkt þeirra af hagsmunaaðilum og sérfræðingum var metin. The Transnational Guide towards an Optimal WAter REgime (GOWARE) was designed as a Decision Support Tool, enable the selection of best management practices to improve the drinking water protection and flood risk mitigation. DriFLU Charta (drykkjarvatn/flóð/landnotkun), sameiginleg yfirlýsing, undirrituð af athyglisverðum fulltrúum hvers samstarfslands, þó hún sé ekki lagalega bindandi, er yfirlýsing um ásetning um að leggja fram tilmæli um sameiginlegar stefnur og aðgerðir á sviði drykkjarvatnsverndar og tengdra flóða/þurrkaðra mildunaraðgerða á áætlunarsvæðinu í Mið-Evrópu.

DEEPWATER-CE verkefnið (2019-2022) miðar að því að þróa samþætta umhverfisstjórnunargetu ábyrgra opinberra aðila í Mið-Evrópu til að byggja upp sameiginlega áætlun um stjórnun vatnsauðlinda. Það felur í sér varðveislu umfram vatns frá tímabilum mikillar úrkomu sem hægt er að nota til að endurhlaða grunnvatn. Forkannanir í fjórum löndum (Póllandi, Ungverjalandi, Slóvakíu, Króatíu) gera kleift að meta tiltækar, stýrðar endurhleðslulausnir fyrir veita til að bæta og auka grunnvatnsauðlindir. Verkefnið, sem byggir á niðurstöðum viðeigandi fyrri FP7 og H2020 verkefna, kannar lausnir á eyðingu drykkjarvatnsauðlinda og sífellt tíðari miklum rigningum og flóðum af völdum loftslagsbreytinga.

Með svipuðum áherslum fjallar TEACHER-CE verkefnið (sameiginleg viðleitni til að auka aðlögun vatnsstjórnunar að loftslagsbreytingum í Mið-Evrópu, 2020-2022) um þörfina fyrir betri samræmingu áhættustjórnunar í Mið-Evrópu. Þannig miðar það að því að samþætta og samræma niðurstöður áður styrktra INTERREG, Horizon2020 og Life verkefna. Helstu verkefni framleiðsla er TEACHER-CE Verkfærakista sem leggur áherslu á loftslags-sönnun stjórnun vatnstengd málefni, svo sem flóð, mikið rigning og þurrkar forvarnir, lítið vatn varðveisla ráðstafanir og verndun vatnsauðlinda með sjálfbærri landnotkun stjórnun. Verkfærakassinn er prófaður og staðfestur í 9 tilraunaaðgerðum í 8 löndum Mið-svæðisins.

Meginmarkmið FramWat verkefnisins (Framework for improving water balance and nutrient mitigation by applying small water retention measures, 2017-2020) var að styrkja svæðisbundna, sameiginlega ramma um flóð, þurrka og draga úr mengun. Þetta ætti að gera með því að auka jafnagetu landslagsins með því að nota náttúrulegu lausnina og litlar vatnsheldniráðstafanir á kerfisbundinn hátt. Niðurstöður verkefnisins voru m.a. hagnýtar viðmiðunarreglur um skipulag náttúrulegra og smárra vatnsvarðaráðstafana, stuðningskerfi fyrir ákvarðanir um skipulag náttúrulegra (lítilla) vatnsvarðaráðstafana og sex aðgerðaáætlanir fyrir hafnsögumann sem taka þátt í verkefninu.

Verkefni (Áhættumat og sjálfbær vernd menningararfs í breytilegu umhverfi, 2017-2020) stuðlaði að því að bæta getu almennings og einkaaðila til að draga úr áhrifum loftslagsbreytinga og náttúruhamfara (flóð og mikil rigning) á menningarminjar, mannvirki og gripi. Verkefnið afhenti vefinn GIS tól til áhættukortlagningar, ákvörðunarstuðningstæki til greiningar á mikilvægum málefnum sem ákvarða varnarleysi menningararfs og handbók til stuðnings stefnu og ákvörðunaraðilum góðra og slæmra starfshátta við stjórnun menningararfs í hættu. Niðurstöður frá ProteCHt2save og Web GIS tólinu sjálfu eru þróaðar frekar í nýju eftirfylgniverkefni, STRENCH verkefninu (STRENgthening seiglu menningararfs í hættu í breyttu umhverfi með fyrirbyggjandi fjölþjóðlegu samstarfi, 2020-2022).

Önnur verkefni sem hafa veruleg áhrif á Mið-Evrópusvæðið eru fjármögnuð af Danube Area Interreg áætluninni og er lýst á vefsíðu Dóná svæðisins.

Uppgötva
hvernig þekkingin sem birtist á þessari síðu hefur hvatt aðila sem vinna á mismunandi stigum stjórnunarhátta til að þróa sérsniðnar lausnir í mismunandi stefnu- og æfingasamhengi.

• ESB Directorate-General for Research and Innovation: Notkun Climate-ADAPT til að finna nýjustu vísindalega þekkingu á aðlögun fyrir dagskrá-stilling fyrir rannsóknir ESB og nýsköpun fjármögnun
• The Carpathians: Notkun landsupplýsinga frá Climate-ADAPT til að þróa Carpathian fjölþjóðlega svæðissíðu og fæða inn í alþjóðlega aðlögunarstefnu
• Pyrenean Observatory for Climate Change: Notkun fjölþjóðlegra svæða frá Climate-ADAPT til að þróa aðlögunaráætlun yfir landamæri í Pyrenees