Enduruppbygging áa og flóðplaína

Endurhæfing og enduruppbygging áa og flóðplaíns felur í sér margs konar ráðstafanir þar sem sameiginlega er lögð áhersla á náttúrulegar aðgerðir áa, sem kunna að hafa glatast eða rýrnað vegna mannlegra inngripa (t.d. stíflun, smíði ám og fyllingum, dýpkun setlaga, breyting á náttúrulegum formum áa, bygging innviða á flóðsléttunni o.s.frv.). Mörgum ám í Evrópu hefur verið breytt verulega á undanförnum áratugum til að þjóna aðeins einu ráðandi hlutverki (t.d. siglingar) eða fáum í viðbót. Hins vegar er einhliða notkun, án tillits til mismunandi aðgerða, ekki lengur ákjósanleg og er skipt út fyrir samþætta nálgun. Endurreisn áa og flóðplaíns er gerð til að draga úr neikvæðum áhrifum breytinga á mönnum, sem hefur ekki aðeins í för með sér ávinning fyrir vistfræðilega virkni árinnar heldur einnig fyrir mannlegt samfélag, eins og þegar um er að ræða minnkun á flóðaáhættu, umbætur á vatnsgæðum og endurhleðslu grunnvatns. Flóðplaín eru náttúrulegt kerfi til að varðveita og endurheimta. Endurhæfing og enduruppbygging áa og flóðplaíns fela í sér flóknar og langar inngripsaðgerðir, að auka stuðning og vitund almennings séu nauðsynlegir tæknilegir og vistfræðilegir þættir.

Endurhæfing og endurheimt flóðplaína og votlendis í ám veitir árstíðabundin búsvæði í vatni, skapar göngum innfæddra riparian skóga og skapar skyggða ána og jarðnesk búsvæði. Ennfremur hjálpar það til við að halda og losa hægt losun frá vatnshlotum sem og til að auðvelda grunnvatn að endurhlaða og bæta vatnsgæði. Íferðargeta margra jarðvegsgerða í Evrópu breyttist vegna umtalsverðra breytinga á landnýtingu. hversu hratt úrkoma getur síast inn í og endurhlaðið grunnvatnshlot er því takmörkuð á mörgum svæðum. Loftslagsbreytingar sem tengjast breytileika í úrkomu og aukningu öfgakenndra atburða geta leitt til lengri tímabila þurrka og flóða sem gera ástandið enn verra. Endurreisn áa og flóðplaíns getur stuðlað að því að bæta vatnafræðilega stjórn og takast á við þessi áhrif loftslagsbreytinga. Þar að auki getur votlendi við ár hjálpað til við að viðhalda starfsemi vistkerfa árósa og delta og búa til náttúrulega landeiginleika sem virka sem stormpúðar og vernda þannig fólk og eignir gegn flóðskemmdum, einnig í tengslum við hækkun sjávarborðs og stormbylgjur.

Að bæta vatnsgeymslugetu í flóðslaginu með náttúruverndarráðstöfunum (NWRM) er hluti af endurhæfingu og endurreisn áa og getur verið frekar gagnlegt til að draga úr flóðaáhættu. Innleiðing NWRM getur einnig átt sér stað á ræktuðu landi, Almennt er landið eign bænda og er notað til tímabundinnar vatnsgeymslu. Varðhaldssvæðum er ætlað að ná hámarksrennsli áa og koma því í veg fyrir flóð annars staðar. Neyðarvarðveislusvæði geta verið staðsett meðfram helstu ám til að fá mikið magn af vatni við erfiðar aðstæður til að koma í veg fyrir lífshættulegar aðstæður og miklar skemmdir annars staðar, t.d. á þéttbýlis- eða landbúnaðarsvæðum.

Flutningur á tegundum landnotkunar og starfsemi, sem er viðkvæm fyrir vatni, til svæða þar sem minni flóðaáhætta er fyrir hendi er annar valkostur sem getur auðveldað endurheimt náttúrulegra vatnafræðilegra fyrirkomulags (sjá aðlögunarvalkostinn „Fjarlægja frá svæðum þar sem áhætta er mikil“ (e. Retreat from high-risk areas). Kostnaður við þessar aðgerðir getur verið hár ef þörf er á eignarnámi, niðurrifi og endurbyggingu annars staðar á innviðum og atvinnustarfsemi. Ám og flóðsléttum á fluttum svæðum hafa mikla möguleika á endurreisn, sem býður ekki aðeins upp á bætt búsvæði, heldur stuðlar að flóðavernd með því að búa til ný varðveislusvæði.

Í sumum sérstökum tilvikum geta ráðstafanir einnig tekið til aðlögunar dýpkunaraðferða að breytingum á vatnsdýpt, siglingahæfni, veðrun og siltingu í ám. Ef ákvörðun um að dýpka siglingaleiðir fyrir umferð á sjó er talin óhjákvæmileg skal dýpkun koma til framkvæmda með því að halda áhrifum í lágmarki og/eða með því að tryggja að viðunandi vistfræðilegum aðstæðum sé viðhaldið á aðliggjandi svæðum, t.d. með því að búa til biðminnisræmur. Beiting (og fjármögnun) endurhæfingar á ánni og flóðsléttum hennar, einnig sem jöfnunaraðferð við dýpkun siglingaleiðarinnar, getur tryggt að búsvæðum og þjónustu þeirra (svo sem flóðvörn) sé viðhaldið.

Vaxandi áhugi hefur verið á endurhæfingu áa og flóðplaína í Evrópu, eins og í landskipulagsáætluninni „Herberg fyrir ána“ í Hollandi. Áætlunin fól í sér ýmsar ráðstafanir sem leiddu til endurmótunar og endurbóta á ám og flóðsléttum, til að skapa meira pláss fyrir árnar og draga úr vatnsborði, svo sem: að draga úr flóðsléttunum, flytja rennsli lengra inn í land, lækka stangir meðfram ánum og dýpka sumarrúmin. Önnur dæmi eru stjórnunaráætlun Anglian River Basin í Bretlandi, sem felur í sér ýmis verkefni við endurreisn árinnar sem miða að því að draga úr áhrifum af vatnsformfræðilegum breytingum. * Önnur flóðplain endurreisn inngrip eru knúin áfram af Water Framework Directive (WFD), td , þeim sem eiga sér stað í Rheinvorland-Süd á Efri Rín, Bourret á Garonne, og Long Eau River í Englandi. Mörg verkefni við endurreisn árinnar eru fjármögnuð sameiginlega af LIFE áætlun ESB. Þessi verkefni eru oft sett upp og hrint í framkvæmd með því að hvetja til samvinnu milli vatnsverkfræði, flóðaverndar, landstjórnunar og náttúruverndar.

Framkvæmd þessa aðlögunarvalkostar krefst þátttöku ýmissa aðila (áveitustjórnenda, bænda, íbúa þorpa o.s.frv.) sem ættu að taka þátt í að gera samþykkt aðlögunarvalkostarins mögulega. Mikilvægt er að lykilhagsmunaaðilar taki snemma þátt til að takast á við árekstra á réttan hátt, t.d. í tengslum við landnotkun og landeignir.

Framkvæmd endurbótaaðgerða á ám og flóðsléttum getur haft neikvæð áhrif á siglingar og mismunandi áhrif (bæði jákvæð og neikvæð) á ferðaþjónustu, landbúnað og framræslu. Almennt er því ætlað að hafa jákvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni og vernd búsvæða. Hins vegar er ekki alltaf mögulegt að framkvæma vegna þess að stundum leyfa gervi áin ekki náttúrulega endurreisn árinnar.

Velgengisþættir fela almennt í sér öflugt samstarf milli opinberrar stjórnsýslu og annarra hagsmunaaðila, auka stuðning og skapa vitund almennings. Þar sem endurhæfingarráðstafanirnar eru mjög sérstakar er skilvirkni þeirra og skilvirkni einnig mjög háð staðbundnum aðstæðum og sérstaklega beittum ráðstöfunum.

Kostir endurhæfingar og enduruppbyggingar áa og flóðplaína eru m.a.:

• Aukin vörn gegn flóðum sem tengjast mikilli úrkomu vegna aukinnar rennslisgetu árkerfisins við flóðaatvik og/eða minni vatnsflæðishraða,
• Aukin vörn gegn flóðum í tengslum við hækkun sjávarborðs og óveðursbylgjur, þökk sé biðminni aðgerð á ósa og delta votlendi;
• Varðveisla náttúrulegra búsvæða, bætt vistfræðileg tengsl og tengd jákvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni;
• Viðhald á starfsemi vatnavistkerfa og tengdri þjónustu við mannlegt samfélag.
• Aukin endurhleðsla grunnvatns.

Hlutlaus endurreisn áa, s.s. að hætta við viðhald áa, sem er ódýrara og auðveldara að beita á lengri árbreiður, getur leitt til sambærilegra jákvæðra umhverfisáhrifa á vatnasviðið og dýr, virk viðgerðartækni.

Kostnaður getur verið af ólíkum toga (t.d. fjárfesting, viðhald, bætur o.s.frv.) og verulega mismunandi innan Evrópu og í hverju tilviki fyrir sig. Ef t.d. er um að ræða áætlunina „Herbergi fyrir ána“ í Hollandi er hægt að bæta stofnun vatnsgeymsluráðstafana á býlum ár frá ári fyrir áætlað tjón á nytjaplöntum eða greiða einu sinni fyrir minnkun á virði landsins. Báðar tegundir kostnaðar fer eftir líkum á inundation.

Endurhæfing og endurheimt áa og flóðplaína, þar með talið NWRM, stuðla að því að ná markmiðum lykilstefnu ESB, svo sem rammatilskipun um vatn (WFD), flóðatilskipunin (FD) og búsvæði og fuglatilskipunin. Endurhæfingu og endurreisn áa er einnig hægt að fjármagna samkvæmt dreifbýlisþróunarstefnu sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar (CAP) sem og samkvæmt INTERREG (evrópska svæðasamstarfið, ETC) og LIFE+ áætlunum.

Framkvæmdartími fer mjög eftir umfangi beitingar, sérstökum skilyrðum á sviði íhlutunar og samþykktum ráðstöfunum. Almennt er endurhæfing og endurreisn áa og flóðplaína flókið ferli sem krefst langtíma íhlutunar. Það getur verið breytilegt frá 1 ári (t.d. ef um er að ræða mjög sértæka og takmarkaða íhlutun, þar sem verið er að búa til dýpkunar- eða jafnaræmur) upp í meira en 25 ár (t.d. ef um er að ræða áætlunina „Herbergi fyrir árnar“).

Ef stöðugt viðhaldið flest endurhæfingu inngrip getur varað endalaust.