Þéttbýlisgrænir og bláir innviðir

Urban Green og Blue Infrastructure Planning (UGI) er stefnumótandi nálgun til að þróa samtengd og fjölnota net af bláum og grænum rýmum sem hugsanlega veita fjölbreytt úrval af umhverfislegum, félagslegum og efnahagslegum ávinningi og samtímis auka loftslagsþol borga. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (EC-Green Infrastructure) leggur áherslu á stefnumótandi græna rýmisskipulag á mismunandi landsvæðum (frá hverfinu til borgarinnar) og hvetur borgir til að stuðla að því að veita vistkerfisþjónustu og vernda líffræðilega fjölbreytni. Þær gegna mikilvægu hlutverki við að efla aðlögun að loftslagsbreytingum og getu til að draga úr þeim. They also reduce negative impact of climate change hazards such as heatwaves, flooding and Dryought in cities.  Náttúrumiðaðar lausnir (NbS) er nátengt hugtak, oft notað til skiptis með grænum og bláum innviðum, eða þjóna sem víðtækari rammi til að stuðla að og hrinda í framkvæmd slíkum innviðum. Í áætlun ESB um líffræðilega fjölbreytni fyrir árið 2030 eru settar fram áþreifanlegar aðgerðir til að stuðla að náttúrulegum lausnum sem ætti að samþætta kerfisbundið í borgarskipulagi. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins skilgreinir NbS sem „lausnir sem eru innblásnar og studdar af náttúrunni, sem eru kostnaðarhagkvæmar, veita samtímis umhverfislegan, félagslegan og efnahagslegan ávinning og hjálpa til við að byggja upp seiglu“. IUCN kallar á að samþykkja heildræna vistkerfismiðaða nálgun við innleiðingu NbS og segir: „Ályktanir sem byggjast á náttúrunni nýta kraft starfhæfra vistkerfa sem grunnvirki til að veita náttúrulega þjónustu til hagsbóta fyrir samfélag og umhverfi“. EEA (2021) vísar til NbS sem „regnhlífarhugtaks“ fyrir ýmsar stefnumótandi aðgerðir og aðferðir (t.d. vistkerfismiðaða stjórnun) sem miða að því að auka viðnámsþol loftslags og veita samfélaginu samtímis ávinning. 

Í þéttbýli vísar NbS til mismunandi tegunda af grænum og bláum innviðum. Þessar lausnir sameina umhverfis-, samfélags- og loftslagsáskoranir á skilvirkari hátt en „hefðbundin“ grá grunnvirki. Dreifing NbS í borgum getur verið breytileg frá stórum skóglendissvæðum til smærri storm-vatnskerfa. Að auki getur hlutverk manna í NbS einnig verið mjög mismunandi. Til dæmis krefjast sjálfstýrð náttúruleg vistkerfi (svo sem votlendi í þéttbýli sem veita flóðastjórnunarsvæði) engrar eða takmarkaðrar íhlutunar manna. Á hinum endanum geta verið blandaðar grágrænar lausnir (svo sem kerfi til að stjórna stormvatni og afrennsli þéttbýlis, t.d. lífsíur), sem tækni og mannleg íhlutun gegna mikilvægu hlutverki fyrir. 

NbS er í auknum mæli notað í evrópskum borgum, með 91% staðbundinna aðgerðaáætlana í loftslagsmálum, þ.mt slíkar ráðstafanir. Árið 2018 var meðalþéttbýlistrésþekja yfir aðildarríki EES og samstarfslönd (EEA‑39) 28,5% af borgarkjarnanum og 34,7% af stærri hagnýtum þéttbýlissvæðum, auk viðbótarhluta af bláum innviðum sem stuðlar enn frekar að kælingu borga (EEA skýrsla 14/2023).

NbS bætir lífskjör fyrir alla og býður upp á tækifæri bæði fyrir íbúa og gesti í borgum sem reiða sig á ferðaþjónustu. Sérstaklega þegar UGI er staðsett nálægt mikilvægum menningarminjum gæti það verið innifalið í ferðamannatilboði borgarinnar, verið hluti af ferðaáætlun gesta eða samþætt vörumerki borgarinnar og að lokum aukið virði ferðaþjónustu í þéttbýli (Terkenly et al., 2020).

Þörf er á þátttökuaðferðum við skipulagningu grænna grunnvirkja í þéttbýli og við hönnun, framkvæmd og matsferli NbS. Þátttaka í samstarfi við mismunandi hagsmunaaðila eykur þekkingarmiðlun milli aðila, en jafnframt er mikilvægt að taka á hugsanlegum félagslegum eða stofnanalegum hindrunum til að efla samfélagslega viðurkenningu á þessum lausnum og finna besta kostinn sem tekur mið af félagslegu og stjórnmálalegu samhengi á hverjum stað. Sérstaklega staðar- og svæðisyfirvöld gegna miklu hlutverki og því er þörf ásterkri láréttri og lóðréttri samvinnu, en einnig er tengingin við einkageirann mikilvæg. 

Árangursþættir

Skýr fjölvirkni er lykilárangursþátturinn sem gerir NbS aðlaðandi í borgum og leiðir til mikilla tækifæra til að hvetja og taka þátt í mörgum geirum.

Eftirspurn eftir NbS eykst mjög vegna þess að sífellt gerir stefnumörkun kleift, bæði innan ESB og á landsvísu og innanlands.. Þess vegna voru þróaðir gagnreyndir staðlar og leiðbeiningar fyrir borgir til að tryggja árangursríka og þátttöku UGI áætlanagerð og stjórnun mismunandi NbS (sjá einnig Lagalegir þættir). The. Naturvation project produced European Assessment Maps to demonstrate the potential of NbS to address social challenges, such as climate change, public health issues and loss of biodiversity, across more than 700 European cities. Að auki eru samþættar og samþættar stjórnarhættir eins og „mosaic“ stjórnarhættir (sem sameina örstig virkra borgara með þjóðhagslegu stigi stefnumótandi þéttbýlisskipulags, Buijs o.fl., 2019) góðar leiðir til að stuðla að félagslega samheldni og samvinnu UGI áætlanagerð, framkvæmd og viðhald.

Takmarkanir

Stjórnun þéttbýlislandslagsins er flókið ferli sem er háð andstæðum áætlunum eins og húsnæði, samgöngum, viðskiptalegum innviðum og hagkerfi. Grænir innviðir í þéttbýli þurfa alhliða skipulagningu og viðhald. Nauðsynlegt er að vega og meta það að koma á fót grænu neti fyrir borgarrými með tengdum göngum sem eina lykiltegund landnotkunar ásamt öðrum lykilgeirum landnotkunar. Samkeppnishæfir og ósamrýmanlegir landnotkunarhagsmunir, veikt samstarf við helstu hagsmunaaðila (t.d. landeigendur, byggingargeira, fjárfesta) eða sílóhugsun í borgarstjórn getur virkað sem sterkir takmarkandi þættir. Skortur á þekkingu á ávinningi, eða reynslu í því hvernig á að framkvæma eða hanna NbS getur valdið neikvæðum viðhorfum meðal iðkenda, stefnumótenda eða borgara.  

Ítarlegt yfirlit yfir takmarkanir er að finna í skýrslu EEA um aðlögun þéttbýlis (14/2023). Þetta felur í sér skort á kerfisbundnum vísbendingum um skilvirkni sem aðeins getur komið fram við langtímavöktun, vandamál með kostnaðar- og ábatagreiningu, takmarkaða tæknilega getu, samhengissértækar aðstæður sem koma í veg fyrir eina stærð-passa-allar lausnir, hugsanleg heilsufarsvandamál vegna t.d. moskítóflugur eða frjókorn. Þar að auki er samkeppni um rými lykilatriði sem takmarkar þróun græns og blás rýmis, sérstaklega á þéttum þéttbýlissvæðum.

Að lokum eru aðrir takmarkandi þættir háðir hugsanlegu félagslegu óréttlæti. Að búa til ný græn og blá rými getur stuðlað að gentrification og hækkun fasteignaverðs sem getur leitt til tilfærslu samfélagsmeðlima. Ef hönnun grænna og blárra rýma er ekki upplýst af félagslegum sjónarmiðum geta ójafnir möguleikar á aðgangi að þessum svæðum skapað félagslegt óréttlæti. Í raun getur skortur og skortur á aðgangi að þessu rými haft í för með sér minni lífsgæði sumra íbúa út frá heilsufarslegu, félagslegu og sálfræðilegu sjónarhorni (EEA-skýrsla 04/2025).

Kostnaðarsparnaður

Tap á grænum rýmum, hnignun náttúrulegs vistkerfis, þétting borgarskipulags og aukið hlutfall malbikaðs jarðvegs hefur neikvæð áhrif á hringrás vatns, loftgæði, staðbundið hitastig og dregur úr loftslagsþoli borga. Það hefur mikinn efnahagslegan kostnað í för með sér fyrir samfélagið. Greening borga (t.d. gróðursetningu trjáa eða stofnun nýs græns rýmis), endurreisn hnignandi vistkerfa, val á lágum ákafa stjórnunaraðferðum í almenningsgörðum eða smíði staðbundinna náttúrulegra lausna til að stjórna afrennsli vatns eða flóðum getur haft í för með sér verulegan beinan sparnað miðað við hefðbundnar verkfræðilegar lausnir. Að auki hafa þessar grænu aðgerðir einnig margvíslegan óbeinan efnahagslegan ávinning, t.d. með því að laða að fjárfesta og skapa ný störf í ýmsum geirum.  Það er einnig vaxandi efnahagslegt mál að samþætta grátt með grænum ráðstöfunum. Gráar lausnir fela venjulega í sér háar fjárfestingar fyrirfram og langtíma árlegan viðhaldskostnað yfir líftíma verkefnisins samanborið við lausnir með grænum þáttum (Stefna Stutt frá Stefnunámsvettvangi fyrir grænni Evrópu, 2024). Vísindarannsóknir benda til þess að NbS innviðir séu að meðaltali 42% ódýrari og skapa 36% meira gildi en innviðalausnir sem eru að fullu gráar. Þetta gerist þegar tekið er tillit til víðtækra ávinninga frá NbS (Bechauf et al., 2022). Hins vegar skal alltaf framkvæma sértæka kostnaðar- og ábatagreiningu og styðja við val á bestu lausninni í hverju tilviki fyrir sig, miðað við staðbundið samhengi.

Viðhaldskostnaður

Kostnaður við UGI áætlanagerð og framkvæmd NbS getur verið mjög mismunandi. Þeir eru háðir mörgum innri þáttum eins og landfræðilegum mælikvarða, notkun tækni í lausnum, tíðni viðhalds og þörf fyrir viðgerð. Venjulega er viðhaldskostnaður lægstur í náttúrulegum vistkerfum eins og búsvæðum leifa (t.d. þéttbýlisskógum eða votlendi) eða hálfnáttúrulegum vistkerfum (t.d. að skipta grasflötum út fyrir engi). Stofn- og viðhaldskostnaður sumra tegunda af NbS fellur að hluta til eða öllu leyti undir borgara (t.d. þéttbýlisbúskap), frjáls félagasamtök (t.d. aðgerðir til að endurheimta hnignuð búsvæði) eða einkafyrirtæki (vatnsgryfjur til að stjórna afrennslisvatni). Evrópusambandið hefur lagt mikla vinnu í að virkja NbS í Evrópu. ESB auðveldar að styrkja þekkingarmiðlun um árangursrík mál (td Urban Nature Atlas) og tilboðsgjafa opinbera stafræna vettvanga til að hvetja til samstarfs við einkaaðila og opinbera geira (The Smart Cities Marketplace) og býður upp á fjárhagslegan stuðning í gegnum evrópska græna samninginn.  Hægt er að sækja fjármagn til innlimunar grænna og blárra innviða í borgarskipulagið frá nýja evrópska Bauhaus, stefnumótandi og fjármögnunarverkefni sem „gerir græn umskipti í byggðu umhverfi og umfram skemmtilegt, aðlaðandi og þægilegt fyrir alla“. Mismunandi verkfæri eru í boði, þar á meðal Guildelines fyrir fjárfesta, til að sannreyna hvernig og hvers vegna hægt er að samræma fjárfestingar í byggðum umhverfisverkefnum við nýja evrópska Bauhaus.

Bætur

Græn svæði og NbS í borgum geta stuðlað að því að draga úr hamfaraáhættu, bæta vatnsstjórnun og framleiða staðbundin kæliáhrif til að takast betur á við hátt hitastig og hitabylgjur. Auk þess að leysa sérstakar umhverfisáskoranir bjóða grænir og bláir innviðir upp á sameiginlegan ávinning sem nær út fyrir megintilgang þeirra. Til dæmis geta garðar og vatnshlot aukið fegurð borgarinnar, en einnig þjónað sem tómstundarými, stuðlað að andlegri og líkamlegri vellíðan (Nilsson og Johansson, 2021)

Aðrir meðstyrkir eru m.a.: að styðja við líffræðilega fjölbreytni í þéttbýli, kolefnisgeymslu (mildun), draga úr loftmengun, bjóða upp á rými fyrir afþreyingu, náttúruupplifun og veita aukna félagslega, líkamlega og andlega vellíðan. NbS í þéttbýli getur stuðlað að nokkrum markmiðum um sjálfbæra þróun (SDG), og sérstaklega að markmiðum um sjálfbærar borgir (11). 

Efnahagslegur ávinningur getur að lokum tengst aukningu í ferðaþjónustu. Framboð á grænum rýmum getur gegnt mikilvægu hlutverki sem einkennir hvað borgir geta boðið (Terkenli, et a. 2020). Þetta getur leitt til þess að val ferðamanna breytist í átt að þeim, sérstaklega á áfangastöðum með hitaálagi (t.d. á heitu sumri við Miðjarðarhafið).

Í mörgum aðildarríkjum ESB hafa grænir innviðir í þéttbýli og náttúrulegar lausnir þegar verið studdar af landslöggjöf sem tengist landnotkunarskipulagi, stjórnun stormvatns, yfirborðsvatni eða vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Hvatar og greiðslur hvetja til framkvæmdar NbS og UGI í stað hefðbundinna gráa innviða.

Margar borgir hafa áætlanir til staðar til að bæta og auka græna innviði í þéttbýli. --------------------------------------------------- The Superblock program í Barcelona miðar að því að endurmóta þéttbýli umhverfi þar á meðal réttlæti þætti. Að auki er hægt að nota sérstök skipulagsverkfæri eins og Biotope Area Factor í svæðisskipulagi til að krefjast þess að hluti svæðisins sé eftir sem grænt rými (sjá Berlínarmálsrannsóknina) . Á sama hátt auðvelda viðmiðunarreglur á landsvísu að fella græna og bláa innviði inn í borgarhönnunina. Í Svíþjóð gaf landsstjórn húsnæðismála, bygginga og skipulagsmála t.d. út leiðbeiningar um samþættingu vistkerfaþjónustu við skipulag, uppbyggingu og viðhald hins byggða umhverfis, sem inniheldur einnig upplýsingar um gildi náttúrunnar fyrir aðlögun að loftslagsbreytingum. Sænska Umhverfisstofnunin gaf út National Guidelines for NBS, tæki til aðlögunar að loftslagsbreytingum og öðrum samfélagslegum áskorunum.

Evrópusambandið styður eindregið hugmyndina um græna innviði og náttúrulegar lausnir til að efla viðnámsþol loftslags, sjálfbæra vatnsstjórnun og vellíðan manna og líffræðilega fjölbreytni í evrópskum borgum. Til dæmis er litið á UGI og NbS sem lykilhugtök í stefnu ESB um líffræðilegan fjölbreytileika 2030 (2020) ásamt náttúruverndarlögum ESB, stefnu ESB um græna innviði (2013) og rammatilskipun ESB um vatn. Að lokum leggur áætlun ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum 2021 áherslu á mikilvægi þess að hlúa að náttúrulegum lausnum til aðlögunar, einnig með því að hækka þær á þéttbýlisstigi. 

Framkvæmdartími er breytilegur eftir landfræðilegum mælikvarða, frá nokkrum mánuðum til nokkurra ára. Til dæmis er framkvæmd lítilla NbS eins og grænn veggur s eða staðbundin lífsíur frekar hratt ferli og raunverulegur byggingartími tekur minna en ár. Hins vegar getur skipulagning og hönnun, að fá opinberar heimildir, samþætting við aðra skipulags- og þróunarferla lengt framkvæmdartímann. Stór græn svæði áætlanagerð og framkvæmd (td þróun multifunctional Park) getur tekið nokkur ár. Tæknileg útfærsla nýrra grænna rýma er einnig styttri en full vistfræðileg útfærsla. Það getur tekið nokkur ár áður en gróður sem plantað er í græn svæði eða stakt NbS, s.s. græn þök, skilar fullri virkni vistkerfisins (t.d. mildun loftslags eða geymslugetu vatns og næringarefna).  

Væntanlegur líftími-tími samtengdra grænna innviða í þéttbýli ætti að vera mjög langur, miklu lengri en stakar byggingar eða grunnvirki. Aldur eins græns svæðis getur verið breytilegur frá nokkrum hundruðum ára (t.d. sögulegum görðum) til nokkurra ára (t.d. græn þök). Lífið -tími einn N bS getur einnig verið mismunandi, en markmiðið er langtíma viðhald.