Þéttbýlisgrænir og bláir innviðir

Urban Green og Blue Infrastructure Planning (UGI) er stefnumótandi nálgun til að þróa samtengd og fjölnota net af bláum og grænum rýmum sem hugsanlega veita fjölbreytt úrval af umhverfislegum, félagslegum og efnahagslegum ávinningi og samtímis auka loftslagsþol borga. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins leggur áherslu á stefnumótandi skipulag græns rýmis á mismunandi landsvæðum (frá hverfinu til borgarinnar) og hvetur borgir til að stuðla að afhendingu vistkerfisþjónustu og verndun líffræðilegrar fjölbreytni. Grænir og bláir innviðir í þéttbýli innihalda mismunandi gerðir af blágrænum rýmum eins og skógum, votlendi, landbúnaðarlandi, almenningsgörðum, einkagörðum, einum grænum þáttum (trétré, grænum þökum o.s.frv.) eða tjörnum og lækjum. Þær gegna lykilhlutverki við að auka loftslagsaðlögun og draga úr getu til að draga úr loftslagsbreytingum og draga úr neikvæðum áhrifum af völdum hættu á loftslagsbreytingum eins og hitabylgjum, flóðum og þurrkum í borgum.  

Í áætlun ESB um líffræðilega fjölbreytni fyrir árið 2030 eru settar fram áþreifanlegar aðgerðir til að stuðla að náttúrulegum lausnum sem ætti að samþætta kerfisbundið í borgarskipulagi. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins skilgreinir náttúrulegar lausnir (NbS eða NBS) sem „lausnir sem eru innblásnar og studdar af náttúrunni, sem eru kostnaðarhagkvæmar, veita samtímis umhverfislegan, félagslegan og efnahagslegan ávinning og hjálpa til við að byggja upp seiglu“. IUCN kallar á að samþykkja heildræna vistkerfismiðaða nálgun við innleiðingu NbS og segir: „Ályktanir sem byggjast á náttúrunni nýta kraft starfhæfra vistkerfa sem grunnvirki til að veita náttúrulega þjónustu til hagsbóta fyrir samfélag og umhverfi“. EEA (2021) vísar til NbS sem „regnhlífarhugtaks“ fyrir ýmsar stefnumótandi aðgerðir og aðferðir (t.d. vistkerfismiðaða stjórnun) sem miða að því að auka viðnámsþol loftslags og veita samfélaginu samtímis ávinning. 

Í þéttbýli vísar NbS sérstaklega til mismunandi tegunda af grænum og bláum innviðum sem nota eigin staðbundnar auðlindir náttúrunnar eins og gróður, vatn og jarðveg. Þessar lausnir fjalla um umhverfis-, samfélags- og loftslagsáskoranir á skilvirkari hátt en „hefðbundin“ grá grunnvirki. Dreifing NbS í borgum getur verið breytileg frá stórum skóglendissvæðum til smærri storm-vatnskerfa. Að auki getur hlutverk mannastjórnunar eða tæknilausna í NbS einnig verið mjög breytilegt frá sjálfstýrðum náttúrulegum vistkerfum (s.s. flóðaeftirliti frá votlendi í þéttbýli) sem krefst engrar eða takmarkaðrar mannlegrar íhlutunar, yfir í blandaðar grágrænar lausnir (s.s. kerfi til að stjórna stormvatni og afrennsli í þéttbýli, t.d. lífsíur), sem tækni og mannleg íhlutun gegnir mikilvægu hlutverki fyrir. 

NbS bætir lífskjör fyrir alla og býður upp á tækifæri bæði fyrir íbúa og gesti í borgum sem reiða sig á ferðaþjónustu. Sérstaklega þegar UGI er staðsett nálægt mikilvægum menningarminjum gæti það verið innifalið í ferðamannatilboði borgarinnar, verið hluti af ferðaáætlun gesta eða samþætt vörumerki borgarinnar og að lokum aukið virði ferðaþjónustu í þéttbýli (Terkenly et al., 2020).

Þörf er á þátttökuaðferðum við skipulagningu grænna grunnvirkja í þéttbýli og við hönnun, framkvæmd og matsferli NbS. Þátttaka í samstarfi við mismunandi hagsmunaaðila eykur þekkingarmiðlun milli aðila, en jafnframt er mikilvægt að taka á hugsanlegum félagslegum eða stofnanalegum hindrunum til að efla samfélagslega viðurkenningu á þessum lausnum og finna besta kostinn sem tekur mið af félagslegu og stjórnmálalegu samhengi á hverjum stað. Sérstaklega staðar- og svæðisyfirvöld gegna miklu hlutverki og því er þörf ásterkri láréttri og lóðréttri samvinnu, en einnig er tengingin við einkageirann mikilvæg. 

Stjórnun þéttbýlislandslagsins er flókið ferli sem er háð andstæðum áætlunum eins og húsnæði, samgöngum, viðskiptalegum innviðum og hagkerfi. Grænir innviðir í þéttbýli þurfa alhliða skipulagningu og viðhald. Nauðsynlegt er að vega og meta það að koma á fót grænu neti fyrir borgarrými með tengdum göngum sem eina lykiltegund landnotkunar ásamt öðrum lykilgeirum landnotkunar. Samkeppnishæfir og ósamrýmanlegir landnotkunarhagsmunir, veikt samstarf við helstu hagsmunaaðila (t.d. landeigendur, byggingargeira, fjárfesta) eða sílóhugsun í borgarstjórn getur virkað sem sterkir takmarkandi þættir. Skortur á þekkingu á ávinningi, eða reynslu í því hvernig á að framkvæma eða hanna NbS getur valdið neikvæðum viðhorfum meðal iðkenda, stefnumótenda eða borgara.  

Staðbundið umhverfi, félagslegt, menningarlegt og stofnanalegt samhengi hefur mikil áhrif á árangur skipulags UGI og framkvæmd tiltekinna NbS. Þess vegna hafa gagnreyndir staðlar og leiðbeiningar verið þróaðar fyrir borgir til að tryggja árangursríka og þátttöku UGI áætlanagerð og stjórnun mismunandi NbS, til dæmis í nokkrum verkefnum sem fjármögnuð eru af ESB (td Naturvation). Að auki eru samþættar og samþættar stjórnarhættir eins og „mosaic“ stjórnarhættir (sem sameina örstig virkra borgara með þjóðhagslegu stigi stefnumótandi þéttbýlisskipulags, Buijs o.fl., 2019) góðar leiðir til að stuðla að félagslega samheldni og samvinnu UGI áætlanagerð, framkvæmd og viðhald.

Tap á grænum rýmum, hnignun náttúrulegs vistkerfis, þétting borgarskipulags og aukið hlutfall malbikaðs jarðvegs hefur neikvæð áhrif á hringrás vatns, loftgæði, staðbundið hitastig og dregur úr loftslagsþoli borga. Þetta hefur mikinn efnahagslegan kostnað fyrir samfélagið og grænun borga (td gróðursetningu trjáa eða stofnun nýs græns rýmis), endurreisn niðurbrotinna vistkerfa, val á lágum öflugum stjórnunaraðferðum í almenningsgörðum eða smíði staðbundinna náttúrulegra lausna getur leitt til verulegs beins sparnaðar til að stjórna afrennsli vatns eða flóðum í samanburði við hefðbundnar verkfræðilegar lausnir. Að auki hafa þessar grænu aðgerðir einnig margvíslegan óbeinan efnahagslegan ávinning, t.d. með því að laða að fjárfesta og skapa ný störf í ýmsum geirum.  Annar ávinningur getur tengst aukningu í ferðaþjónustu. Framboð á grænum rýmum getur gegnt mikilvægu hlutverki sem einkennir hvað borgir geta boðið upp á (Terkenli, o.s.frv. 2020), sem breytir valinu í átt að þeim sérstaklega á áfangastöðum með hitastreitu (t.d. á heitu Miðjarðarhafssumri).

Kostnaður við UGI áætlanagerð og framkvæmd NbS getur verið mjög mismunandi eftir mörgum innri þáttum eins og staðbundnum mælikvarða, notkun tækni í lausnum, tíðni viðhalds og þörf fyrir viðgerðir. Venjulega er viðhaldskostnaður lægstur í náttúrulegum vistkerfum eins og búsvæðum leifa (t.d. þéttbýlisskógum eða votlendi) eða hálfnáttúrulegum vistkerfum (t.d. að skipta grasflötum út fyrir engi). Stofn- og viðhaldskostnaður sumra tegunda af NbS fellur að hluta til eða öllu leyti undir borgara (t.d. þéttbýlisbúskap), frjáls félagasamtök (t.d. aðgerðir til að endurheimta hnignuð búsvæði) eða einkafyrirtæki (vatnsgryfjur til að stjórna afrennslisvatni). Evrópusambandið hefur lagt mikla áherslu á að virkja NbS í Evrópu með því að bjóða upp á fjárhagslegan stuðning í gegnum Græna samkomulagið í Evrópu, styrkja miðlun þekkingar um árangursrík mál (td Urban Nature Atlas) og bjóða upp á opinbera stafræna vettvanga til að hvetja til samstarfs við einkaaðila og opinbera geira (The Smart Cities Marketplace). 

Græn svæði og NbS í borgum geta stuðlað að því að draga úr hamfaraáhættu, bæta vatnsstjórnun og framleiða staðbundin kæliáhrif til að takast betur á við hátt hitastig og hitabylgjur. Auk þess að leysa sérstakar umhverfisáskoranir bjóða grænir og bláir innviðir upp á sameiginlegan ávinning sem nær út fyrir megintilgang þeirra. Til dæmis geta garðar og vatnshlot aukið fegurð borgarinnar, en einnig þjónað sem tómstundarými, stuðlað að andlegri og líkamlegri vellíðan (Nilsson og Johansson, 2021)

Aðrir meðstyrkir eru m.a.: að styðja við líffræðilega fjölbreytni í þéttbýli, kolefnisgeymslu (mildun), draga úr loftmengun, bjóða upp á rými fyrir afþreyingu, náttúruupplifun og veita aukna félagslega, líkamlega og andlega vellíðan. NbS í þéttbýli getur stuðlað að nokkrum markmiðum um sjálfbæra þróun (SDG), og sérstaklega að markmiðum um sjálfbærar borgir (11). 

Í mörgum aðildarríkjum ESB hafa grænir innviðir í þéttbýli og náttúrulegar lausnir þegar verið studdar af landslöggjöf sem tengist landnotkunarskipulagi, stjórnun stormvatns, yfirborðsvatni eða vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Það hafa verið þróaðir hvatar og greiðslur sem hvetja til framkvæmdar NbS og UGI í stað hefðbundinna gráa innviða. Að auki er hægt að nota sérstök skipulagstæki eins og Biotope Area Factor (sjá t.d. tilfellarannsóknina í Berlín) í svæðisskipulagi til að krefjast þess að hluti svæðisins sé skilinn eftir sem grænt svæði. Evrópusambandið styður eindregið hugmyndina um græna innviði og náttúrulegar lausnir til að efla viðnámsþol loftslags, sjálfbæra vatnsstjórnun og vellíðan manna og líffræðilega fjölbreytni í evrópskum borgum. Til dæmis er litið á UGI og NbS sem lykilhugtak í: Áætlun ESB um líffræðilega fjölbreytni 2030 (2020), áætlun ESB um græna innviði (2013) og rammatilskipun ESB um vatn. Að lokum leggur áætlun ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum 2021 áherslu á mikilvægi þess að hlúa að náttúrulegum lausnum til aðlögunar, einnig með því að hækka þær á þéttbýlisstigi. 

Framkvæmdartími er breytilegur eftir landfræðilegum mælikvarða, frá nokkrum mánuðum til nokkurra ára. Til dæmis er framkvæmd lítilla NbS eins og grænn veggur s eða staðbundin lífsíur frekar hratt ferli og raunverulegur byggingartími tekur minna en ár. Hins vegar getur skipulagning og hönnun, að fá opinberar heimildir, samþætting við aðra skipulags- og þróunarferla lengt framkvæmdartímann. Stór græn svæði áætlanagerð og framkvæmd (td þróun multifunctional Park) getur tekið nokkur ár. Tæknileg útfærsla nýrra grænna rýma er einnig styttri en full vistfræðileg útfærsla. Það getur tekið nokkur ár áður en gróður sem plantað er í græn svæði eða stakt NbS, s.s. græn þök, skilar fullri virkni vistkerfisins (t.d. mildun loftslags eða geymslugetu vatns og næringarefna).  

Væntanlegur líftími-tími samtengdra grænna innviða í þéttbýli ætti að vera mjög langur, miklu lengri en stakar byggingar eða grunnvirki. Aldur eins græns svæðis getur verið breytilegur frá nokkrum hundruðum ára (t.d. sögulegum görðum) til nokkurra ára (t.d. græn þök). Lífið -tími einn N bS getur einnig verið mismunandi, en markmiðið er langtíma viðhald.