Bonneagar uirbeach glas agus gorm

Is cur chuige straitéiseach é pleanáil an Bhonneagair Uirbigh Ghlais agus Ghoirm (UGI) chun líonraí idirnasctha agus ilfheidhmeacha de spásanna gorma agus glasa a fhorbairt a d’fhéadfadh raon leathan tairbhí comhshaoil, sóisialta agus eacnamaíocha a sholáthar agus athléimneacht aeráide cathracha a fheabhsú ag an am céanna. Leagann an Coimisiún Eorpach béim ar phleanáil straitéiseach spáis ghlais ar scálaí spásúla éagsúla (ón gcomharsanacht go dtí an chathair ar fad) agus spreagann sé cathracha chun seachadadh seirbhísí éiceachórais agus cosaint na bithéagsúlachta a chur chun cinn. Áirítear le bonneagar glas agus gorm uirbeach cineálacha éagsúla spásanna glasa gorma amhail foraoisí, bogaigh, talamh talmhaíochta, páirceanna poiblí, gairdíní príobháideacha, eilimintí glasa aonair (crainn sráide, díonta glasa, etc.) nó linnte agus srutháin. Tá ról ríthábhachtach acu sin maidir le feabhas a chur ar acmhainneachtaí oiriúnaithe agus maolaithe aeráide, agus tionchair dhiúltacha ghuaiseacha an athraithe aeráide amhail tonnta teasa, tuilte agus triomach i gcathracha a laghdú.  

Luaitear i Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais do 2030 gníomhaíochtaí nithiúla chun réitigh dhúlrabhunaithe a chur chun cinn ar cheart iad a chomhtháthú go córasach sa phleanáil uirbeach. Sainmhíníonn an Coimisiún Eorpach réitigh dhúlrabhunaithe (NbS nó NBS) mar ‘réitigh a fhaigheann inspioráid agus tacaíocht ón dúlra, atá costéifeachtach, a sholáthraíonn tairbhí comhshaoil, sóisialta agus eacnamaíocha ag an am céanna agus a chuidíonn le hathléimneacht a chothú’. Iarrann IUCN go nglacfaí cur chuige iomlánaíoch bunaithe ar éiceachórais agus NbS á chur chun feidhme agus deir sé: ‘baineann réitigh atá bunaithe ar an dúlra úsáid as cumhacht na n-éiceachóras feidhmiúil mar bhonneagar chun seirbhísí nádúrtha a sholáthar chun tairbhe na sochaí agus an chomhshaoil’. Tagraíonn EEA (2021) do NbS mar ‘scáthchoincheap’ le haghaidh gníomhaíochtaí beartais agus cuir chuige éagsúla (e.g. bainistíocht bunaithe ar éiceachórais) arb é is aidhm dóibh athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a mhéadú agus comhthairbhí a sholáthar don tsochaí ag an am céanna. 

I gcomhthéacsanna uirbeacha, tagraíonn NbS go sonrach do thíopeolaíochtaí éagsúla an bhonneagair ghlais agus ghoirm a úsáideann acmhainní áitiúla an dúlra féin amhail fásra, uisce agus ithir. Tugann na réitigh sin aghaidh ar dhúshláin chomhshaoil, shochaíocha agus aeráide ar bhealach níos éifeachtúla ná bonneagair liatha ‘ghnásúla’. Is féidir le scála spásúil NbS i gcathracha a bheith éagsúil ó limistéir mhóra foraoise go córais uisce stoirme ar scála beag. Ina theannta sin, d’fhéadfadh ról an rialaithe dhaonna nó na réiteach teicneolaíochta in NbS a bheith an-éagsúil freisin ó éiceachórais nádúrtha fhéinrialaithe (amhail rialú tuilte arna sholáthar ag bogaigh uirbeacha) nach n-éilíonn aon idirghabháil dhaonna nó nach n-éilíonn ach idirghabhálacha daonna teoranta, go réitigh liathghlasa hibrideacha (amhail córais chun uisce stoirme agus rith chun srutha uirbeach a bhainistiú, e.g. bithscagairí), a bhfuil ról suntasach ag an teicneolaíocht agus ag idirghabháil dhaonna ina leith. 

Cuireann NbS feabhas ar dhálaí maireachtála do chách, rud a chuireann deiseanna ar fáil do chónaitheoirí agus do chuairteoirí i gcathracha a bhfuil geilleagair acu atá ag brath ar an turasóireacht. Go háirithe nuair a bhíonn UGI suite gar do láithreáin oidhreachta thábhachtacha d’fhéadfaí é a áireamh sa tairiscint turasóireachta cathrach, a bheith mar chuid de chúrsaí taistil cuairteoirí nó a bheith comhtháite i mbrandáil cathrach, rud a chuirfeadh luach leis an turasóireacht uirbeach ar deireadh (Terkenly et al., 2020).

Tá gá le cuir chuige rannpháirtíochta i bpleanáil bonneagair ghlais uirbigh agus i bpróiseas deartha, cur chun feidhme agus measúnaithe NbS . Trí dhul i dteagmháil le páirtithe leasmhara éagsúla, feabhsaítear aistriú eolais idir gníomhaithe, agus ag an am céanna tá sé ríthábhachtach aghaidh a thabhairt ar bhacainní sóisialta nó institiúideacha a d’fhéadfadh a bheith ann chun feabhas a chur ar ghlacadh na réiteach sin sa tsochaí agus chun an rogha is fearr a aimsiú lena gcuirtear an comhthéacs sochpholaitiúil áitiúil san áireamh. Tá ról mór ag na húdaráis áitiúla agus réigiúnacha go háirithe agus, dá bhrí sin, tá gá le comhar láidir cothrománach agus ingearach, ach tá an nasc leis an earnáil phríobháideach tábhachtach freisin. 

Is próiseas casta é an tírdhreach uirbeach a bhainistiú atá faoi réir cláir oibre atá ag teacht salach ar a chéile amhail tithíocht, iompar, bonneagar tráchtála, agus geilleagar. Ní mór pleanáil agus cothabháil chuimsitheach a dhéanamh ar an mbonneagar glas uirbeach. Ní mór gréasán spáis ghlais ar fud na cathrach a bhunú le conairí nasctha a mheá agus a luacháil mar phríomhchineál úsáide talún amháin in éineacht le príomhearnálacha úsáide talún eile. Is féidir le leasanna úsáide talún iomaíocha agus contrártha, comhoibriú lag le príomhpháirtithe leasmhara (e.g. úinéirí talún, earnáil tógála, infheisteoirí) nó smaointeoireacht neamh-chomhtháite i riarachán cathrach gníomhú mar thosca teorannaithe láidre. D’fhéadfadh easpa eolais ar shochair, nó taithí ar conas NbS a chur chun feidhme nó a dhearadh a bheith ina gcúis le dearcthaí diúltacha i measc cleachtóirí, lucht déanta beartas nó saoránach.  

Bíonn tionchar mór ag an gcomhthéacs áitiúil comhshaoil, sóisialta, cultúrtha agus institiúideach ar an rath a bhíonn ar phleanáil UGI agus ar chur chun feidhme NbS ar leith. Dá bhrí sin, forbraíodh caighdeáin agus treoirlínte fianaisebhunaithe do chathracha chun pleanáil agus rialachas éifeachtach agus rannpháirteach UGI a áirithiú maidir le NbSanna éagsúla, mar shampla i roinnt tionscadal arna gcistiú ag an Aontas (e.g. Naturvation). Ina theannta sin, is bealaí maithe iad cuir chuige rialachais chomhtháite agus chuimsitheacha amhail rialachas ‘mósáice’ (lena gcomhcheanglaítear micrileibhéal na saoránachta gníomhaí le macraileibhéal na pleanála straitéisí uirbí, Buijs et al., 2019 ) chun pleanáil, cur chun feidhme agus cothabháil UGI atá comhtháite go sóisialta agus comhoibríoch a chur chun cinn.

Bíonn tionchar diúltach ag caillteanas spásanna glasa, díghrádú an éiceachórais nádúrtha, dlúthú struchtúr na cathrach agus cion méadaitheach na hithreach pábháilte ar thimthriall an uisce, ar cháilíocht an aeir, ar an teocht áitiúil agus laghdaítear athléimneacht aeráide na gcathracha. Tá costais mhóra eacnamaíocha ag baint leo sin don tsochaí agus do ghlasú cathracha (e.g. crainn a chur nó spás glas nua a bhunú), éiceachórais dhíghrádaithe a athchóiriú, cleachtais bhainistíochta íseal-diana a roghnú i bpáirceanna, nó réitigh dhúlrabhunaithe áitiúla a thógáil, is féidir coigilteas suntasach díreach a dhéanamh chun uisce a ritheann chun srutha nó tuilte a rialú i gcomparáid le réitigh thraidisiúnta innealtóireachta. Ina theannta sin, tá go leor tairbhí eacnamaíocha indíreacha ag baint leis na gníomhaíochtaí glasa sin freisin e.g. trí infheisteoirí a mhealladh agus trí phoist nua a chruthú d’earnálacha éagsúla.  D’fhéadfadh tairbhí eile a bheith ag baint leis an méadú ar gheilleagar na turasóireachta. D’fhéadfadh ról suntasach a bheith ag infhaighteacht spásanna glasa maidir leis an méid a d’fhéadfadh cathracha a thairiscint ( Terkenli, et a. 2020), agus an rogha á haistriú ina dtreo go háirithe i gceann scríbe atá i mbaol strus teasa (e.g. i samhradh te na Meánmhara).

Is féidir leis an gcostas a bhaineann le pleanáil agus cur i bhfeidhm UGI NbS a bheith an-éagsúil ag brath ar go leor fachtóirí inmheánacha amhail scála spásúil, úsáid na teicneolaíochta i réitigh, minicíocht na cothabhála agus an gá atá le deisiú. De ghnáth, bíonn na costais chothabhála is ísle in éiceachórais nádúrtha amhail gnáthóga iarmharacha (e.g. foraoisí uirbeacha nó bogaigh) nó éiceachórais leathnádúrtha (e.g. móinéir a chur in ionad faichí). Cumhdaítear costais bhunaithe agus chothabhála cineálacha áirithe NbS go páirteach nó go hiomlán ag saoránaigh (e.g. feirmeoireacht uirbeach), eagraíochtaí neamhrialtasacha (e.g. gníomhaíochtaí athchóirithe gnáthóg díghrádaithe) nó gnólachtaí príobháideacha (locháin uisce stoirme chun uisce a ritheann chun srutha a bhainistiú). Tá iarracht mhór déanta ag an Aontas Eorpach NbS a shlógadh san Eoraip trí thacaíocht airgeadais a thairiscint tríd an gComhaontú Glas don Eoraip, trí aistriú eolais faoi chásanna rathúla a neartú (e.g. Urban Nature Atlas) agus trí ardáin dhigiteacha phoiblí a thairiscint chun comhoibriú leis na hearnálacha príobháideacha agus poiblí a spreagadh (Ionad Margaidh na gCathracha Cliste ). 

Is féidir le spásanna glasa agus NbS i gcathracha rannchuidiú le riosca tubaiste a laghdú, bainistiú uisce a fheabhsú agus éifeachtaí fuaraithe áitiúla a tháirgeadh chun dul i ngleic le teochtaí arda agus tonnta teasa ar bhealach níos fearr. Chomh maith le dúshláin shonracha chomhshaoil a réiteach, cuireann bonneagar glas agus gorm comhthairbhí ar fáil a théann níos faide ná a bpríomhchuspóir. Mar shampla, is féidir le páirceanna agus dobharlaigh áilleacht na cathrach a fheabhsú, agus ag an am céanna fónamh mar spásanna fóillíochta, ag cothú folláine mheabhrach agus fhisiciúil (Nilsson agus Johansson, 2021)

I measc na gcomhthairbhí eile tá: tacú leis an mbithéagsúlacht uirbeach, stóráil carbóin (maolú), truailliú aeir a mhaolú, spásanna a chur ar fáil le haghaidh áineasa, taithí ar an dúlra agus folláine shóisialta, fhisiciúil agus mheabhrach mhéadaithe a chur ar fáil. Is féidir le NbS i gceantair uirbeacha cur le roinnt Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe (SDGanna), agus go háirithe leis na spriocanna maidir le cathracha inbhuanaithe (11). 

I roinnt mhaith Ballstát den Aontas, tacaíodh cheana féin le bonneagar glas uirbeach agus réitigh dhúlrabhunaithe le reachtaíocht náisiúnta a bhaineann le pleanáil úsáide talún, bainistiú uisce stoirme, uisce dromchla nó cosaint na bithéagsúlachta. Forbraíodh dreasachtaí agus íocaíochtaí a spreagann cur chun feidhme NbS agus UGI seachas bonneagar liath traidisiúnta. Ina theannta sin, is féidir uirlisí pleanála sonracha amhail Fachtóir Limistéir Biotope (féach mar shampla cás-staidéar Bheirlín) a úsáid i gcriosú áitiúil chun a cheangal go bhfágfaí cion den limistéar mar spás glas. Tacaíonn an tAontas Eorpach go láidir le coincheap an bhonneagair ghlais agus na réiteach dúlrabhunaithe chun feabhas a chur ar athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide, ar bhainistiú inbhuanaithe uisce agus ar fholláine an duine agus na bithéagsúlachta i gcathracha na hEorpa. Mar shampla, meastar gur príomhchoincheap iad UGI agus NbS sna réimsí seo a leanas: Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh 2030 (2020), Straitéis an Aontais Eorpaigh maidir le Bonneagar Glas (2013) agus Creat-Treoir Uisce an Aontais Eorpaigh. Ar deireadh, leagtar béim i Straitéis 2021 an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide ar a thábhachtaí atá sé réitigh dhúlrabhunaithe a chothú don oiriúnú, agus trína n-uas-scálú ar an leibhéal uirbeach freisin. 

Athraíonn an t-am cur chun feidhme ag brath ar scála spásúil, ó chúpla mí go roinnt blianta. Mar shampla, is próiseas sách tapa é NbS ar scála beag amhail s balla glas nó bithscagairí áitiúla a chur chun feidhme agus tógann an t-am tógála iarbhír níos lú ná bliain. Mar sin féin, d'fhéadfadh pleanáil agus dearadh, ceadanna oifigiúla a fháil, comhtháthú le próisis phleanála agus forbartha eile an t-am cur chun feidhme a fhadú. D’fhéadfadh roinnt blianta a bheith i gceist le pleanáil agus cur chun feidhme spáis ghlais ar mhórscála (e.g. páirc ilfheidhmeach a fhorbairt). Tá cur chun feidhme teicniúil spásanna glasa núíosacha níos giorra freisin ná an cur chun feidhme éiceolaíoch iomlán. D’fhéadfadh sé roinnt blianta a thógáil sula ndéanann fásra a chuirtear i spásanna glasa nó NbS aonair amhail díonta glasa a bhfeidhmeanna éiceachórais iomlána a chomhlíonadh (e.g. maolú ar an athrú aeráide nó acmhainneacht coinneála uisce agus cothaitheach). 

Ba cheart an t-am a mheastar a mhairfidh bonneagar glas uirbeach idirnasctha a bheith an-fhada, i bhfad níos faide ná foirgnimh aonair nó bonneagar gr ey. Is féidir aois spáis ghlais aonair a bheith éagsúil ó na céadta bliain (e.g. páirceanna stairiúla) go cúpla bliain (e.g. díonta glasa). Is féidir leis an saol-am N b Samháin a athrú freisin, ach is é an aidhm atá leis ná cothabháil fhadtéarmach.